Harf İnkılâbı
(Prof. Dr. Zeynep Korkmaz)


Anadille Eğitim ve Türkçe
(Yrd. Doç. Dr. A. Üstüner)


Cumhuriyetin 80. yılında “dilimiz” ve “düşüncemiz”
(Ali Dündar)


Dil Bilimi’nde Gizli Dillerden Kapalı İfade
(Müjdat Kayayerli)


Dilde Birlik ve Alfabe Birliği

Dilimizin Gelişmesi Üzerine


Dilimiz Üzerine
(Nurullah Ataç)


Dilin Varsıllaşması, Dili Kullanmakla Sağlanır
(Ömer F. Özen)


“Dil” ve “Din” (kitabın sonuç kısmı)
(Cengiz Özakıncı)


KölTigin Yazıtına Yapılan Eklemeler Üzerine
(Yrd. Doç.Cengiz Alyılmaz)


21. yy’a Girerken Milli Kimlik Oluşturmada Dilin Önemi
(Prof. Dr. Ahmet. B. ERCİLASUN)


Öztürkçe İle Birleşik Sözcükler Üzerine Notlar
(Tahir Balcı)


Kıbatek’in Ses Bayrağı Türkçe Olmalı
(Prof. Dr. İsmail Parlatır)


Söylentilerden Gerçeğe Dede Korkut (1)
(Ahmet Özdemir)


Türkçe Bilim Sözleri: Bir Deneyim…
(Prof. Dr. Aydın Köksal)


“Türkçenin Dünü, Bugünü, Yarını” (1)
(Prof. Dr. Zeynep Korkmaz)


“Türkçenin Dünü, Bugünü, Yarını” (2)
(Prof. Dr. Zeynep Korkmaz)


Türk Lehçe ve Şiveleri Türk Milletinin Dili (1)
(Reşit Rahmeti Arat)


Türk Lehçe ve Şiveleri Türk Milletinin Dili (2)
(Reşit Rahmeti Arat)


Türkçenin Delisi Böyle Olunur
(Orhan Seyfi Şirin)


Türkçenin Kullanımı ve Dil Politikası
(Müjdat KAYAYERLİ)


Türkçenin Gelecekteki Görünümü Üzerine
(Doç. Dr. V. Doğan Günay)


Türkçeye Karşı Sorumluluğumuz
(Güngör Evren)


Bilim Dili ve Türkçe
(Prof. Dr. Süreyya Ülker)


Türkçe Varsa Biz Varız
(Doç. Dr. M. Ali Azman)


Türkçe İçin El Ele
(Mehmet Akşit)


Değindiği Toprağı Yurtlaştıran Dil: Türk Dili
(Ali Dündar)


Türk Dünyası’nda Ortak İletişim Dili Üzerine
(Prof Dr. Şükrü Halûk Akalın)


Yer Adlarımızın Dili
(Prof Dr. Hasan Eren)


Türkçenin Geleceği
(Prof Dr. Hayati Develi)


Türkçe Dünya Dilidir
(Mehmet Nuri Yardım)


Evliya Çelebi ve Anadolu Ağızları
(Prof. Dr. Hasan EREN)


Bilişim Terimleri ve Türkçe Üzerine
(Ahmet Sönmez)


Türkçenin Anadil Olarak Dünyadaki Yeri
(Prof. Dr. Oktay Sinanoğlu)


Türk Dil Kurumu ve Düşmanlık Yasası
(Ahmet Miskioğlu)


Göktürk Yazıtları’nda İsim ve Unvan Söyleme Geleneği
(Osman Fikri Sertkaya)


Dil İle Din
(H. Cem Kanıbir)


Dünya Dili Türkçe
(Şeref Akın)


Eski Türkçenin Tartışılan Söz Varlığı
(Ozan Aydın)


Dilin Değeri
(Aslı Erdem)


Dilde Etkileşim ve Ulusal Dil
(Prof. Dr. A. Hamit Sünel)

|» “Türkoloji Makaleleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Prof. Dr. Zeynep Korkmaz)

    Sayın Bakanlar, Sayın Milletvekilleri, Sayın davetliler, değerli meslektaşlarım.

    Türkiye Cumhuriyetinin 75’inci, dil inkılâbının 66’ncı, harf inkılâbının da 70’inci yıl dönümü dolayısıyla, kültür inkılâbının ilk yapı taşı niteliğinde olan, hazırlık ve uygulama safhalarındaki çalışmaların bir kısmı bu sarayın muhteşem tarihî tablosunda gerçekleştirilen harf inkılâbı üzerinde durmak ve sizlere bu salondan yine o günlerin heyecan duyguları ile seslenmek istiyorum.

    Bildiğiniz üzere “harf inkılâbı” veya “yazı inkılâbı” diye adlandırdığımız bu inkılâp, Arap alfabesi yerine Lâtin alfabesi temelindeki millî bir Türk alfabesini geçerli kılan bir değişimin ifadesidir. Bu inkılâp 1928 yılının 8-9 Ağustos gecesinde, ulu Atatürk’ün Sarayburnu Parkı’ndan halka yaptığı bir konuşma ile müjdelenmiş ve bir iki ay içinde gerekli ön çalışmalar tamamlanarak 1 Kasım 1928 tarihinde, 1353 sayılı kanunla TBMM’nin onayından geçmiş ve yürürlüğe girmiştir.

    Harf inkılâbı, niteliği bakımından basit bir yazı değişiminden ibaret değildir. Bu inkılâbın sosyal yaşamımızda, dil ve kültür tarihimizde önemli bir yeri vardır.

    Bilindiği üzere Atatürk inkılâplarının dayandığı temel ilke, Türkiye Cumhuriyetini siyasî yapısı bakımından olduğu gibi, sosyal yapısını şekillendiren kültür değerleri bakımından da çağdaş bir devlet hâline getirmekti. Dolayısıyla harf inkılâbı da millî değerlere bağlı bir çağdaşlaşmanın ifadesidir. Ayrıca, sosyal ve kültürel alandaki öteki yeniliklere de temel oluşturan bir özellik taşımaktadır. Türk toplumunun kendi diline, kendi tarihine sahip çıkabilmesi, eğitim birliğine ve millî bir eğitim sistemine kavuşabilmesi, okuyup yazma öğrenmenin kolaylaştırılması ve kültür alanındaki gelişmelerde gerekli hamlelerin yapılabilmesi, her şeyden önce Türk ulusunun kendi dilinin özelliklerine uygun, kolay öğrenilir bir alfabe sistemine sahip olması ile gerçekleştirilebilirdi.

    Türkiye Cumhuriyetinin temel ilkeleri ve devlet felsefesi ile bağlantılı olarak, Atatürk’ün yazı inkılâbı konusunda dayandığı gerekçe, Arap dilinin ihtiyaçlarından doğmuş olan Arap yazısının Türk dilinin özelliklerine aykırı düşmesidir. Bu gerçek, ülkede okuyup yazma güçlüğü doğuruyor ve kültür alanındaki gelişmelerin önünü tıkıyordu.

    Alfabe temeline dayanan gelişmiş yazılarda alfabeyi oluşturan işaretler veya harfler, dildeki seslerin yazıya yansımış sembolleridir (karşılıklarıdır). Bu nedenle bir alfabenin mükemmelliği, o alfabedeki işaretlerin dildeki sesleri ve dilin ses yapısını karışıklığa meydan vermeyecek biçimde karşılamasına bağlıdır. Oysa, Türkçeye uygulanan Arap harfleri, böyle bir imkânı sağlamaktan çok uzak durumdadır. Çünkü yine hepimizce bilindiği gibi, Arap dili Hamî-Samî diller ailesine giren bükümlü bir dildir. Bu dilde yeni türetmeler ve fıil çekimleri sabit harflere bağlı kök durumundaki kelimelerin iç bünyelerinde meydana gelen ünlü kırılmaları ve bunların “vezin” denilen belli gramer kalıplarına göre genişletilmesi ile yapılır. Klâsik bir örnek olarak, ketebe “yazdı”, kâtib “yazan”, mekteb “okuyup yazma yeri”, mektûb “yazılmış şey” gibi şekiller gösterilebilir. Türkçe ise Altay dil ailesine bağlı, eklemeli (agglutinant, iltisaklı) bir dildir. Bu dilde kelime kökleri sabittir. Yeni türetmeler ve çekimler bu köke eklenen ekler ile karşılanır.

    Ayrıca, Türkçe, kendi ses sisteminde ünlülere ağırlık veren bir dildir. Standart Türkçede 9 ünlü vardır. Arap yazısı ise, ünsüz iskeletine dayanan bir yazıdır. Ünlülerinin sayısı üçü geçmemekte ve bunlar da yalnız uzun okunan ünlüler için kullanılmaktadır. Yani yazıda kısa ünlüler yazılmamaktadır. Oysa, Türkçe aynı zamanda kısa ünlülere dayanan bir dildir. Arapçadaki bu ünlü eksikliği dolayısıyla ünsüzlere ağırlık verilmiş ve ünsüzlerinde Türkçenin ünsüz sistemi, ses yapısı ve ses kuralları ile bağdaşmayan bir çeşitlilik ortaya çıkmıştır. Bu durum, dilimize girmiş Arapça ve Farsça kelimelerin doğru okunup yazılması bir yana, Türkçe kelimeler için bile büyük bir sıkıntı doğurmuştur. Söz gelişi q½ yazılışındaki bir sözün gel mi kel mi, kil mi gil mi, gül mü yoksa göl mü okunacağı yalnızca karineye yani sözün gelişine bağlı kalıyordu. Dolayısıyla bu imlâ, ünlülere değer vermeyen, kelimelerin kalıp hâlinde yazıldığı klişeleşmiş bir imlâ idi ve yine ünsüzlerinde Türkçe ile bağdaşmayan uyumsuzluk dolayısıyla, Türkçenin tek bir k ünsüzüne karşı Arap imlâsının kef ( ” ) ve kaf ( , ) diye ayrılan iki ünsüzü, Türkçenin tek h sesine karşı ha ( Õ ), hı ( O ) ve he ( ^ ) diye adlandırılan üç h’si, Türkçenin tek s ünsüzüne karşı sat ( ‘ ), sin ( ” ) ve peltek s ( À ) denen üç türü, z ünsüzünün z ( ” ), zel ( < ), zı ( ´ ) ve dat ( ÷ ) olarak adlandırılan dört türü, t’nin te ( ® ) ve tı (¹ ) denilen iki türü vardır. Yazıda ünlülerin kalın mı ince mi okunması gerekeceği bu ünsüz türlerine göre ayarlanıyordu. Oysa, Türkçede bu çeşitli ünsüzlere hiç gerek yoktu. Çünkü bir ünsüzün ön sıradan (palatal) mı arka sıradan (guttural) mı olduğu ünlü uyumu kuralı sayesinde kolayca ayarlanabiliyordu. Söz gelişi, bakmak sözündeki k’yi kaf ( , ) ile yazmak, ekmek sözündeki k’yi de kef ( ” ) ile yazmak gerekmiyordu.

    Türkçede boğumlanma (atikulation) noktalarındaki ayrılık sebebiyle ayrı ses değerleri taşıyan g, ğ, v, ñ, y gibi ünsüzler Osmanlı imlâsında tek bir harf ile kef ( ” ) ile karşılanıyordu Bunun okuyup yazmada ortaya koyduğu güçlük çok büyüktü. Söz gelişi, değirmen sözündeki ğ ünsüzü kef ( ” = s¦d½o ) ile karşılanırken, bağır sözündeki ğ, gayın ( �= dG� ) ile karşılanıyordu. kovmak sözündeki v, gayın ile yazılırken ( oLG­ ), övmek sözündeki v kef ile (pL½” ) yazılıyordu. Bu güçlükler için daha nice nice örnekler sıralanabilir. Durum yukarıda belirtilen bütün ünsüz türleri için de aynı idi.

    Türkçede birer hançere sesi olan ayın ( Y ) ve hemze ( ¡ ) ünsüzleri bulunmadığı için bunların yazılıp okunması da ayrı bir sorun oluşturmuştur. Bu sesleri taşıyan alıntı sözler, Türkçedeki okunuşlarında söz başlarında hep, söz sonlarında çok kez atılarak a, ı, o, u, ö, ü gibi ünlülere çevrilmiş, kelime içinde de ya atılmış ya da kesme biçiminde okunmuştur: âciz, acaba, ömür, malûm, maruf, memur, mimar gibi. Ancak, bunların imlâda ne zaman elif, ne zaman ayın ve ne zaman hemze ile yazılacağı, her sözün yazılışını teker teker bellemeden öteye bir çözüm getirememişti.

    Arap yazısının Türk dili açısından getirdiği bu yetersizlik, Tanzimat döneminden başlayarak sık sık Osmanlı imlâsını gündeme getirmiş ve çeşitli tartışmalara yol açmıştır. Bu tartışmalar sonunda, zamanla iki farklı görüş su yüzüne çıkmıştır. Bunlardan biri Arap yazısı temelindeki Osmanlı imlâsının ıslahı görüşüdür. Ancak, bu görüşle ilgili denemeler olumlu bir sonuç vermemiştir. O hâlde, geriye kalan ikinci görüş, alfabe değişikliğidir.

    Bütün bu olumsuz gelişmeleri yakından izleyen ve bilen Atatürk, artık bir yazı inkılâbı yapmanın gereğine inanmış bulunuyordu. Üstelik böyle bir inkılâp dil tarihimizde bir dönüm noktası oluşturacak, sosyal ve kültürel alandaki öteki inkılâplara da temel vazifesi görerek öncülük edecekti. Ne var ki, böyle bir inkılâbı gerçekleştirmek kolay değildi. Bunun için önce Arap alfabesi ile okuyup yazma güçlüğünün getirdiği olumsuzlukların halka açıklanması, sosyal yapının böyle bir değişimi kabule hazır duruma getirilmesi, uygulama için zaman ve zemin şartlarının kollanması, uygulamanın sistemli ve plânlı bir programa bağlanması gibi önemli süreçlerden geçmesi gerekiyordu. Bunda, inkılâbı uygulayacak önderin kimlik ve kişilik yapısının toplumca benimsenmesinin de önemli bir payı vardı.

    Biraz önce yazı inkılâbının dil ve kültür tarihimizde bir dönüm noktası oluşturduğuna işaret etmiştik. Öyle ya, Run ve Uygur yazılarından başlayarak -Benden sonra konuşacak olan değerli meslektaşım Prof. Dr. Sayın Osman Sertkaya’nın da üzerinde duracağı üzere- Türk toplumları tarih boyunca çeşitli alfabe sistemlerini benimsemiş ve kullanmışlardır. Türklerin, Anadolu bölgesinde yurt tutan kolu, XI. yüzyıldan başlayarak XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar uzanan 900 yıllık bir dönemde Arap yazısını benimsemiş bulunuyordu. Bu yazı ile binlerce kültür ürünü ortaya konmuştu. Üstelik Arap yazısı İslâm din ve kültürünün bir sembolü gibi de algılanıyordu. Türk toplumunun böyle gelenekleşmiş bir yazı kültüründen koparılıp da Lâtin yazısı temelinde yeni bir alfabeyi benimsemesi elbette kolay değildi. Ama inkılâpların dayandığı temel ilkeler ve Türk milletinin geleceğini ilgilendiren gelişmeler de böyle bir değişikliği kaçınılmaz kılıyordu. Esasen Arap yazısının Türkçe için ne kadar yetersiz kaldığı Tanzimat, Servetifünûn ve Millî Edebiyat döneminde yapılan bilimsel tartışmalarda da ortaya konmuştu. Arap yazısını ıslah yolundaki denemeler de başarısız olduğu için çıkar yol Türkçenin dil yapısına uygun bir alfabe sisteminin kabulünde idi.

    Atatürk’ün Türk toplumunda bir yazı inkılâbı yapılması gereğini benimseyen görüşü oldukça eskidir ve Cumhuriyetten önceki yıllara kadar uzanır. Türk toplumunun kendi gelişmesini engelleyen bağlardan kurtularak, geleneksel kültürden çağdaş kültüre geçmesinin inkılâpçı atılımlar ile gerçekleştirilebileceği görüşünde idi. Ancak, yukarıda belirtilen sıkıntıların giderilmesi için önce toplumun böyle bir geçişe hazır duruma getirilmesi gereğine de inanıyordu. Onun büyük Nutuk’unda dile getirdiği “Ben milletin vicdanında ve istikbalinde ihtisas ettiğim büyük tekâmül istidadını, bir millî sır gibi vicdanımda taşıyarak peyderpey, bütün heyet-i içtimaiyemize tatbik ettirmek mecburiyetinde idim.” sözleri, bu görüşün ve inkılâplardaki zamanlama sırasının önemine işaret etmektedir.

    Cumhuriyet döneminde, Lâtin alfabesinin kabulü konusundaki ilk teşebbüsler 1923 yılında başlamıştır. Bu tarihte İzmir’de düzenlenen İktisat Kongresi’nde Ali Nazmi ile bir arkadaşı Lâtin harflerinin kabulü konusunda bir öneri vermişlerdi. Ancak, bu öneri tepki ile karşılanmış, hatta en büyük tepki de “Lâtin Harflerini Kabul Edemeyiz” başlıklı yazısı ile Kongre Başkanı Kâzım Paşa (Karabekir)’dan gelmiştir. Hüseyin Cahit Yalçın da 1923’te İzmir’de İstanbul gazetecileri ile yapılan bir toplantıda yine böyle bir öneri ileri sürdüğünde bu öneriyi Atatürk bile olumlu karşılamamıştır. Çünkü, memlekette o gün esen hava böyle bir yenilik için daha zamanın gelmemiş olduğunu gösteriyordu. Nitekim Atatürk, bu isteksizliğinin sebebini daha sonraki yıllarda Falih Rıfkı Atay’a “Hüseyin Cahit bana vakitsiz bir iş yaptırmak istiyordu. Yazı inkılâbının daha zamanı gelmemişti.” diye açıklamıştır. Aynı durum, Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki müzakerelerde de göze çarpıyordu.

    25 Şubat 1924 tarihinde İzmir Milletvekili ve Millî Eğitim Bakanı Şükrü Saracoğlu, millî eğitim bütçesi dolayısıyla yaptığı konuşmada, yapılan bunca fedakârlıklara rağmen, halkın hâlâ okuyup yazma bilmemesinin Arap harflerinin yetersizliğinden kaynaklandığını dile getirdiği zaman karşılaştığı büyük tepki, Atatürk’ün zamanlama konusundaki duyarlığının ne kadar yerinde olduğunu ortaya koyan bir örnektir. Bu durum bir süre basındaki yazı ve tartışmalarda da devam etmiştir. Atatürk, yenilikleri topluma bir oldubitti biçiminde kabul ettirme yerine, toplumu, duygu ve düşünceleri ile bu yeniliğe hazırlama yöntemini benimsemişti. Bu nedenle 1924-1928 yılları arasındaki süre, yazı ve dil inkılâbına öncülük eden bazı yeniliklerin yapılması (3 Mart 1924’te öğretim birliği ile ilgili, Tevhid-i Tedrisat kanununun, 26 Aralık 1925’te İslâm takvimi yerine uluslar arası takvimin ve saat ölçülerinin kabulü, 24 Mayıs 1928’de çıkarılan bir kanunla Arap harfli rakamlar yerine Lâtin esaslı uluslar arası rakamların alınmış olması gibi) ve yeni Türk alfabesinin kabulü için bir ortam hazırlama süresidir.

    Bu geçiş döneminden sonra, artık harf inkılâbına el atma zamanı da gelmiş olduğundan, Atatürk’ün direktifı ve Bakanlar Kurulunun kararı ile daha önce kurulmuş olan Dil Encümeni 26 Haziran 1928 tarihinde resmen çalışmaya başlamıştır. Falih Rıfkı (Atay), Yakup Kadri (Karaos-manoğlu), Ruşen Eşref (Ünaydın), Ahmet Cevat (Emre), Ragıp Hulûsi (Özdem), Fazıl Ahmet (Aykaç), Mehmet Emin (Erişirgil) ve İhsan (Sungu)’dan oluşan bu encümen, Lâtin alfabesi temelinde, ancak, her yönü ile Türkçenin ses yapısına uygun millî bir Türk alfabesi hazırlama görevini yüklenmiş bulunuyordu. Encümen çok dikkatli ve titiz çalışmalar yaparak, bir tasarı hazırlamıştır.

    Encümen tarafından hazırlanan bu tasarıda ne Arap alfabesindeki harfler yer almış ne de Avrupa milletlerinin yazılarında görülen ch, sch, tsch gibi ikili, üçlü ve dörtlü harflere yer verilmiştir. ç, c, s, j, ğ gibi harfler de başka dillerin alfabesinden alındığı hâlde, ses değerleri bakımından kendi dilimize göre ayarlanmıştır.6 Çalışmalar sırasında komisyon güçlükle karşılaştıkça, Atatürk devreye girmiş ve bu güçlükleri keskin görüşü ile aydınlığa kavuşturmuştur.7

Komisyonun üzerinde durduğu önemli bir nokta da kabul edilecek yeni alfabenin uygulama süresi idi. Üyeler bu yeni alfabenin 5-15 yıl arasında değişen bir süre içinde uygulanabileceği görüşünde idiler. Komisyon üyesi Falih Rıfkı Atay, Komisyon tasarısını Atatürk’e sunduğu zaman, Atatürk’ten aldığı cevap, devlet başkanının bu konudaki derin seziş gücünü bir daha ortaya koyar niteliktedir. Falih Rıfkı Atatürk’le aralarında geçen bu konuşmayı şöyle aktarmıştır:

“Atatürk bana sordu:

-Yeni yazıyı tatbik etmek için ne düşündünüz?

-Bir on beş yıllık uzun, bir de beş yıllık kısa mühletli iki teklif var, dedim. Gazeteler yarım sütundan başlayarak yeni yazılı kısmı artıracaklardır. Daireler ve yüksek mektepler için de tedricî bazı usuller düşünülmüştür.

Yüzüme baktı:

-Bu ya üç ayda olur, ya da hiç olmaz, dedi. Hayli radikal bir inkılâpçı iken ben bile yüzüne bakakalmıştım.

-Çocuğum dedi, gazetelerde yarım sütun eski yazı kaldığı zaman dahi, herkes bu eski yazılı parçayı okuyacaktır. Arada bir harp, bir iç buhran, bir terslik oldu mu, bizim yazı da Enver’in yazısına döner. Hemen terk olunuverir.

        “Bu konuşmada geçen ve Enver yazısı denilen yazı, Enver Paşanın Osmanlı imlâsına bir çare bulmak üzere, imlâya, ünlülerin ilâvesi ve her harfin ayrı yazılması ile oluşturduğu bir imlâ biçimidir. Ne yazık ki, hatt-ı munfasıl, hatt-ı cedîd, Enverî yazı veya Enver yazısı denilen bu yazı türü de uygulamada benimsenmemiş ve fıyasko ile sonuçlanmıştır.

15 Ağustos 1928 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yazdığı bir makalede Yunus Nadi de yeni harf uygulamasının aceleye getirilmemesi gerektiği görüşünü savunuyor ve kesin uygulama için kendisince on yıldan fazla bir süreye ihtiyaç olduğunu ileri sürüyordu. Ancak Atatürk, Yunus Nadi’nin görüşünü de mantıklı bir cevapla geçersiz kılmıştır.

    Esasen Atatürk’ün; 1928 yılının 8-9 Ağustos gecesinde Sarayburnu Parkı’nda yaptığı tarihî konuşmasında, Arap yazısından gelen güçlüğü, halkın bütün emeklerini kısırlaştıran çorak bir yolda yürümeye benzetmesi ve “Bir milletin, bir heyet-i içtimaiyenin yüzde onu okuma yazma bilir, yüzde sekseni bilmez, bundan insan olanlar utanmak lâzımdır. Bu millet utanmak için yaratılmış bir millet değildir; iftihar etmek için yaratılmış, tarihini iftiharla doldurmuş bir millettir. Fakat milletin yüzde sekseni okuma yazma bilmiyorsa bu hatâ bizde değildir. Türkün seviyesini anlamayarak kafasını birtakım zincirlerle saranlardadır. Artık mazinin (geçmişin) hatâlarını kökünden temizlemek zamanındayız. Hatâları tashih edeceğiz (düzelteceğiz).” sözleri, hem tarihî bir zaruretin, hem kendisine güvenilir bir önder olarak millet üzerindeki yapıcı etkisinin, hem de bu işteki düzenli ivediliğinin ifadesidir.

    Nitekim bundan sonra 11 Âğustos-29 Ağustos 1928 tarihleri arasında yine bu sarayda, Atatürk’ün başkanlığında milletvekillerinin, yazarların ve dilcilerin katıldığı alfabe uygulaması ile ilgili toplantılar ve dersler başlamıştır. Bu toplantılarda Alfabe Encümeni’nin hazırladığı taslak doğrultusunda kabul edilen ilkeler de Başbakan İsmet Paşa (İnönü) tarafından 3 madde hâlinde basına açıklanmıştır.

    Bundan sonraki günler ve haftalar (23 Ağustos-21 Eylül 1928) Atatürk’ün yeni Türk alfabesini öğretmek için bizzat önderlik ettiği yurt gezilerine ayrılmış ve bir eğitim seferberliği başlatılmıştır.

    Görülüyor ki, gerçekleştirilen dil inkılâbı ile dil ve kültür tarihimizin çetin bir dönüm noktası başarı ile aşılmıştır. Plânlı ve düzenli sosyal değişimin mükemmel bir örneği ortaya konmuştur. Tasarlanan daha sonraki inkılâpların hedeflerine ulaşabilmesi için de sağlam bir temel hazırlanmıştır. Getirdiği sonuçlar bakımından da eğitim ve kültür hayatımızda verimli gelişmeler sağlanmıştır.

    Harf inkılâbının 70. yıl dönümünü kutlarken, aziz Atatürk’ün ve bu alanda emeği geçmiş değerli düşünce adamlarının manevî huzurlarında şükran ve saygı duyguları ile eğiliyor, sizleri de saygılarımla selâmlayarak konuşmama son veriyorum.

    “Harf İnkılâbının 70. Yıl Dönümü” dolayısıyla, 26 Eylül 1998 tarihinde Dolmabahçe (İstanbul) Sarayı’ında yapılan konuşma metnidir.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Yrd. Doç. Dr. A. Üstüner)

Bilimsel açidan gelismis olan milletlerin ekonomik ve kültürel açidan da gelistikleri, siyasî zeminde söz sahibi olduklari bilinen bir gerçektir. Bilimsel buluslardan yararlanabilen ülkeler, vatandaslarinin gelir seviyelerini yükseltmekte ve onlar için daha müreffeh bir hayat imkani saglamaktadirlar. Bu gerçekler dolayisiyla çagimiz genellikle bilim çagi diye nitelendirilir. Bilimsel bakimdan gelismek, bilimle ilgili kurumsal ortamin niteliginden çok bilim dili olarak gelismis bir dile sahip olmaya baglidir. Bir milletin dili, her türlü fikir ve düsünceleri bütün ayrintilariyla ifade edebilecek bir zenginlikte degilse, o milletin bilimde ilerlemesi mümkün degildir. Gelismis ve zengin bir dil, her bilim dalinin egitim ve ögretiminde de büyük kolayliklar saglar.

Bilim dili, bütün bilim dallarinin arastirilmasinda, egitim ve ögretiminde kullanilabilen, bunun için gerekli terimlere ve zengin bir kelime kadrosuna sahip olan dildir.  “Bilim dili en basit tanimi ile bir dilin genel kültür dilinden az çok ayrilan, çesitli bilim dallarinin, teknik ve sanat alanlarinin gerekli kildigi söz varligini, üslûp ve anlatim özelliklerini ve terim ihtiyacini karsilayabilen bir dil demektir. Her bilim dalinin dildeki genel kavramlar disinda özel kavramlarin karsiligi olan bir hayli terime de ihtiyaci oldugu için bilim dili bir bakima “kültür dili + terimlerin olusturdugu özel bir dil” olarak da tanimlanabilir.” (Korkmaz, 2001; s.7-19)

Bir dilin bilim dili sayilabilmesi için, o dille çesitli bilim dallarina ait arastirmalarin, incelemelerin yapilabilmesi, bunlara ait sonuçlarin, yorum ve degerlendirmelerin en ince ayrintilarina kadar  ifade edilebilmesi; dilde bütün bilim dallari için gerekli terimlerin bulunmasi, çesitli fikir ve düsünceleri anlatan kavramlari karsilayabilecek isleklige ve kelime kadrosuna sahip olmasi gerekir. Her dilin insan duygu ve düsüncelerini ifade etme vasitalari ve sistemi farklidir. Bu yüzden bir dilin diger bir dile oranla üstün oldugunu iddia etmek gerçeklere aykiridir. Bir dildeki kelimelerin sayi bakimindan fazlaligi veya sadece yapim ve çekim eklerinin çoklugu yahut söz dizimi özellikleri o dilin baska bir dile üstün oldugunu ortaya koymaz.

Hiç bir dil baslangiçta tam bir bilim dili halinde dogmamistir. Ancak islenmis veya islenmemis; islenerek bilim dili, kültür dili, edebî dil haline gelmis veya gelememis dillerden söz edilebilir. Yani dilleri islenmislikleri bakimindan kiyaslayabiliriz. Yazi dili, bilim dili olarak kullanilmis, bu sayede gelismis olan diller zamanla daha zengin bir dil özelligi kazanirlar. Yazi dili haline gelmis bir dil, zamanla edebiyat dili, kültür dili, bilim dili olarak kullanilir ve islenirse zenginlesir.

Bir milletin bütün tarihi boyunca edindigi kültürü, deger yargilarini ve hayat tecrübelerini sinesinde toplayan, onu koruyan ve yasatan “kutsal bir hazine” olan dil, sadece iletisim araci olarak düsünülmemelidir. Iletisim araci olma niteligi yaninda dilin hem fert  ve hem de millet için daha önemli olan yönü kültürel kimligi belirleyici ve koruyucu olan yönüdür. Milletin iç dünyasini, ruhunu yansitan dil, kisilerin mensubiyetlerinin, milletlerine olan bagliliklarinin da belirleyicisidir. Kisiyle kendi milleti arasindaki en saglam bag dildir.

Kendi milletine bagliliginin devami, anadilin bilinçli bir sekilde yeterince ögrenilmesi ve kullanilabilmesi ile mümkündür. “Toplumun millet olarak yasayip devam edebilmesi de buna baglidir. Egitim bu sonucu sagliyorsa millet devam eder; saglamiyorsa çözülür. Ekonomik basarilarla zenginlesmis fertler, millî dil ve kültür bilinci tasimadiklari takdirde, baska devletlerin uydusu olmayi rahatlikla isteyebilirler, yabanci bir dil ve kültürü hiç kaygi duymadan kendi dil ve kültürlerinin önüne geçirebilirler.” (Ercilasun, 2000; s.203-207)

Atatürk, bu gerçekleri  su sözlerle dile getirmektedir: “Millî his ile dil arasindaki bag çok kuvvetlidir. Dilin millî ve zengin olmasi, millî hissin inkisâfinda baslica müessirdir. Türk dili dillerin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil suurla islensin.”

Her çesit bilim dalinda egitim ve ögretimin ana dille yapilmasi bilimde ilerleme için temel sarttir. Yabanci dille yapilan bir egitimle bilimde ilerlemek, gelismek, yaratici olmak mümkün degildir. “Yaraticilik kisinin, ulusun ve toplumun en derinliklerinden gelen bir güçtür. Bu gücün gelismesindeki en önemli etken ise, kisiligin ve kültürün derinliklerinden gelen serbest çagrisimi destekleyecek olan anadildir.” (Sinanoglu, 1999; s.88)

Içinde anlasilmayan bir kelime bulunan cümleleri bile ögrenciler algilayamadiklari için ezberleme yoluna gitmekte; o cümledeki fikir veya düsünceyi kendi cümleleri ile ifade edememektedirler. Bir tek kelimenin bile anlasilmamasi, cümlenin bütünüyle anlasilmamasina yol açmaktadir.

Sonuçta düsünmeyen, kavramayan, anlamayan; anlamadiklari için de anlatamayan, konu hakkinda kendilerine ait düsünce ve görüsleri olusmayan, yorum ve degerlendirme yapamayan, üreticilikleri ve yaraticiliklari bulunmayan; sadece ve sadece ezberleme yoluna bas vuran ögrenciler ortaya çikar. Anlasilmayan bir kelime yüzünden cümleyi kavramayan, ezbercilige yönelen ögrencinin, tamamen yabanci dille yapilan bir egitim ve ögretim sonunda yaratici ve üretici olmasi, bilime katki saglamasi ne kadar beklenebilir?

“Egitim, büyük ölçüde, dil araciligi ile bilgi, tecrübe ve degerler aktarma süreci olduguna göre, iletisim araci olan dilin bu süreci kolaylastirmasi ya da zorlastirmasi mümkündür. Ögrencinin ilk kez karsilastigi bir terim, eger onun zihninde yakin anlamlari uyandirabiliyor, ana dilindeki bilgi ve sezgileri ile iliski kurma olanaklari veriyorsa ögrenme islemi kolaylasacaktir.” (Sahin, 1994; s.199)

Milletimizin zaman zaman egitim dili olarak Türkçe disindaki dilleri kullanmis olmasi veya aydinlarimizin yabanci dillere meyletmis olmalari, “dil felsefecilerinin çözülüs sebebi saydiklari ezbere gören, ezbere düsünen nesiller yetismesine yol açmis ve bunun faturasi milletimiz tarafindan agir bedellerle ödenmistir. Bunun sonucunda kendi tarihine yabanci, kendi varligi ve hayati üzerinde düsünemeyen, fikir üretemeyen ve dolayisiyla kendi felsefesini yaratamayan aydin; bilim ve düsünce birikiminden yararlanamayan, yaraticilik ve özgünlük yetenegi kaybolmus nesiller ortaya çikmistir. (Korkmaz, 2000; s.319-326) Daha sonra da Türkçenin bilim dili olamayacagi iddialari ortaya atilmis; kendi ülkemizde bile dilimiz ikinci plana düsürülmüstür.

Bu ülkenin en zeki ve en seçkin çocuklari kendi okullarimizda yabanci dille egitim yüzünden hazirlik siniflarinda bilimden uzaklastirilmaktadir. Henüz Türkçeyi yeterince ögrenmemis gelecegimizin teminati olan bu genç dimaglar yabanci dillerin grameri, kelimeleri ve terminolojisi ile ugrastirilmakta; ögrenme, düsünme ve üretmeleri adeta engellenmektedir. Bu kusaklarin aldiklari egitim dolayisiyla asagilik duygusuna kapilmalari, kendi kültürlerine yabancilasmalari, yabanci kültürlerin hayrani olarak yetismeleri tabiî bir sonuç olacaktir.

Osmanlilarda çok yaygin olarak yürütülen din egitiminin medreselerde Arapça ile yapilmasi, bu egitimi alanlarin zamanla eserlerini Arapça ile yazmalarina ve Türkçe yazilan eserlerde de agir bir dil kullanilmasina yol açmis, dinî konularda ortaya konan çok sayidaki telif eserin tercüme veya taklit düzeyinde kalmasina, en azindan dilleri dolayisiyla toplumun dinî egitimine katki saglayamamasina yol açmistir. Bu eserlerden faydalanma sansi kaybolan halkimizi dinî konularda egitme görevini bazi çikar gruplari veya yari cahil insanlar ellerine geçirmis, dinî kurumlar bozulmus, çesitli yanlis degerler dinin yerini tutmaya baslamistir. Toplumun ahlakî ve kültürel yönden çözülmesi ve bozulmasi dolayisiyla Osmanli devleti daha hizli bir sekilde zayiflamis ve yikilmistir.

Çünkü “Ögretimin yabanci bir dilde yapilisi çesitli meslek erbabi ile kendilerine hizmet götürmekle görevli olduklari kisiler arasindaki mesafeyi büyütür, aralarinda anlasma imkan ve ölçülerininn zayiflatir. Yabanci bir dille bir meslek edinmege çalismak çok büyük bir çabayi gerektirir. Ancak bir meslek edinmis kimsenin meslegine iliskin yabanci dil bilgisini edinmesi kolaydir.” (Sayili,  1994; s.542)

” Ilkögretimi yerli dillerle, orta ve yüksek ögrenimi Ingilizce ile yaptirmak ve böylece:

1- Anadilin yahut millî dilin gelismesini önlemek ;

2- Yabanci dille egitim yapmanin güçlügünden faydalanarak genç yerli çocuklarin kafa tesekküllerini geciktirmek, onlari ders konularini anlamadan ve sindirmeden ezberlemeye mecbur etmek;

3- Ingiliz dili ve edebiyatinin seçkin örnekleri ile beyinleri, Ingiliz kültür ve medeniyeti lehine yikamak, yerlilerde eksiklik duygularini gelistirmek ve köklestirmek; sömürgelerde Ingiliz kültürünü yüksek tabakadan baslayarak yaymak;

4. Millî dillerin gelismesini ve millî egitimi engellemek, (Bayur, 1987;  s. 371)

Bütün bu hedeflere sadece egitim dili olarak Ingilizcenin kullanilmasi ile ulasilabilecegi gerçegi, üzerinde düsünmemiz ve ders almamiz gereken bir olgudur.

Türkiye’de meslegi ne olursa olsun yabanci dil bilenlere ek tazminat ödenmesi, akademik çevrelerde içerigi nasil olursa olsun yabanci bir dille yapilmis yayinlarin üstün tutulmasi ve bunlara benzer diger uygulamalar, toplumumuzda yabanci dillere olan talebi arttirmistir. Yabanci bir dile karsi ortaya çikan bu asiri talebin sebeplerinden biri de “yabanci dil ögrenimi ile yabanci dilde egitim ve ögretimin birbirine karistirilmis, iç içe girmis olmasidir.” (Korkmaz, 2001; s.7-19)

Ülkemizdeki yabanci dil talebinin diger önemli bir sebebi de, bazi çevrelerin Ingilizce’yi uluslar arasi bilim dili diye göstermeye çalismalaridir. Bu konuda Oktay Sinanoglu sunlari söylemektedir: “Dis ülkelerde edindigimiz izlenim, en çok Türkiye’de duydugumuz, dünya dili Ingilizce olacak sözünün harp sonrasi bir Anglo-Sakson propaganda ve efsanesi oldugu yönündedir.” (Sinanoglu, Türkçe, 1999;  s.88)

Sevim Tekeli’nin “Bilim dillerinin tarihsel gelisimi” baslikli çalismasinda uluslar arasi dil veya bilim dili (!) konusundaki tespitleri söyledir: “Robert Hall, bütün dünyada tek dilin konusulmasi konusunda sunlari söyler: Uluslararasi dil sorunu aldaticidir ve baslamak için gerçekçi olmayan bir varsayima dayanmaktadir. Dünyayi sarmis olan sorunlar tümüyle dil disidir ve tek bir dil konusmak onlari çözümlemekte yardimci olmayacaktir. Ispanyolca konusulan Puerto Rico ve Yeni Meksika’da Ingilizce egitim yapilmasi iki toplumun da zararina yol açmistir. Çünkü çocuklar Ingilizce’yi iyi ögrenemedikleri gibi Ispanyolca’yi da ögrenememektedirler. Hall’in dedigi gibi yabanci dilde egitim yapmak, o ulus için felaketlere yol açacaktir. Her seyden önce anadilin bir bilim dili olarak gelismesini önleyecek, dili her geçen gün körlestirecek, halk ve okumuslar arasindaki uçurumu gittikçe arttiracak, sonunda halki daha cahil, okumusu kendi degerlerine yabanci hâle getirecektir.” (Tekeli, 1994; s. 207-208)

Uluslar arasi bilim dili tezi hakkinda Oktay Sinanoglu da sunlari söyler: “Avrupa, orta çaglarda “ululararasi” bir Latince ile bilim dili yapmaga çabalamis, fakat ancak rönesansta ulusal dilleriyle çalismaya basladiktan sonra bilimde yaraticiliga geçebilmistir. Ondan önce islam dünyasinin bilim eserlerinin Latince’ye çevirisi ve ezberlenmesi ile yetinmek zorunda kalmistir.” (Sinanoglu, 1999; s.88)

Yukarida belirttigimiz gibi, bir dilin zengin bir kültür ve bilim dili haline gelmesi için islenmesi gerekir. Türkçe aydinlarimiz tarafindan zaman zaman ihmal edilmis olmasina ragmen, mevcut dünya dillerinin hiç birinden geride kalan bir dil degildir. Esasen yapisi ve sistemi itibariyle bilim dili, “bilgisayar dili” (Salihoglu, 2001; s.708) olmaya en uygun dillerden biridir. Türkçenin bu özelligi konusunda Zeynep Korkmaz sunlari söylemektedir:

“Türkçe bilim dili olma açisindan asla yetersiz degildir. Bizce yetersizlik onun özelliklerinin ve yaraticiliginin bilinmemesinden, ona gereken özen ve ilginin gösterilmemesinden kaynaklanmaktadir. Konuya bu yönü ile ilgi gösterecek yerde, sartlanmis yanlis bir zihniyetle Türkçenin bilim dili olarak yetersizliginden söz ederek yabanci dilde egitim-ögretim ve yayina agirlik tanimak dilimize karsi haksizliktir, saygisizliktir.” (Korkmaz, 2001; s.7-19)

Eski Uygur Türkçesi, Karahanli Türkçesi, Eski Anadolu Türkçesi yazi dillerinin anlatim gücü, kelime hazinesi Dogan Aksan tarafindan Türkçenin Söz Varligi adli eserde çesitli yönleriyle dile getirilmistir. Yazar bu eserinde, Türkiye Türkçesinin ve tarihî Türk yazi dillerinin söz varligi bakimindan zenginliklerini incelemekte; deyimler, terimler, ikilemeler, türetme gücü, çok anlamlilik, kaliplasmis sözler gibi çesitli yönlerden zenginliklerini ortaya koymaktadir. (Aksan, 1996)

Esasen yabanci dil hayranliginin yayginligi “Türkçenin yetersizliginden degil, aydin çevrelerde tipki Osmanli aydinlarinda oldugu gibi; yabanci hayranliginin gaflet uykusuna dalinmasindan ve ana dilimize karsi umursamaz, sorumsuz bir tavir takinilmasindan ileri gelmektedir.” (Korkmaz, 2001; s.7-19)

Yabanci Türkologlardan Jean Deny Türk dili için söyle der: “Büyük bir oryantalist, Türk dili hakkinda, insanin bu dilin seçkin bir bilginler kurulunun danisma ve tartismalari sonunda meydana çikmis oldugu zannina düsebilecegini söylemistir. Fakat Türkistan bozkirlari ortasinda kendi basina kalmis beser zekasinin dogustan edindigi dil duygusu kanunlariyla yarattigini hiç bir bilginler kurulunun yaratmasina imkan yoktur.” (Sayili, 1994; s.388)

Max Müller de Türkçe için sunlari söyler: “Türkçenin bir gramer kitabini okumak bu dili ögrenmek niyetinde olmayanlar için bile bir zevktir. Türlü gramer kurallarinin belirlenmesindeki ustalik, isim ve fiil çekimlerindeki düzenlilik, bütün dil yapisindaki saydamlik ve kolayca anlasilabilme vasfi, insan zekasinin dil araci ile beliren üstün gücünü kavrayabilenlerde hayranlik uyandirir… Türk dilindeki duygu ve düsüncenin en ince ayrintilarini belirtebilme ve ses ve sekil ögelerini bastan sona degin düzenli ve uyumlu olan bir sisteme göre birbirleriyle bagdastirip bir araya getirme gücü, insan zekasinin dilde gerçeklesmis bu büyük basarisi olarak belirir. Bir çok dillerde bu temel yaratis çigirindan artik iz kalmamis, bunlar gözden gizlenmistir. Onlar çözülmez kayalar gibi karsimizda durur. Ancak dilcinin mikroskobu ile dil yapisindaki organik ögeler meydana çikarilabilir. Türk dilinde ise her sey saydamdir, apaçiktir. Bu öyle bir gramerdir ki, billur bir ari kovaninin içinde bal peteklerinin meydana gelisini nasil izleyebilirsek, bunda da düsüncenin iç olusumlarini ayni sekilde seyredebiliriz.”  (Sayili, 1994; s.387)

Tarihî dönemlerde Türkçenin disindaki bazi dillere bilim dili olarak meyledilmesi, asla Türkçenin yetersizligine baglanamaz. Bu yönelislerin çesitli dinî, siyasî ve sosyal sebepleri bulunmaktadir. Ancak sunu da belirtmek gerekir ki ne sebeple olursa olsun aydinlarimizin Türkçe disindaki dillerle egitim veya bilim yapmis olmalari hiç bir sekilde mazur görülemez. Böyle bir hata her seferinde de Türk kültürü için vahim sonuçlar dogurmustur.

Yabanci dillerle egitim ve bilimin yapildigi Selçuklu devleti, “millî bir devlet olmaktan çok bir hanedan devletidir ve Selçuklu hükümdarlari bütün Iranlilarin da hükümdaridir. Böyle olunca Farsça’yi yazisma dili ve Arapça’yi da din ve ilim dili saymakta sakinca görmemislerdir.”   (Karal, 1994; s.22-23)

Ancak bu dönemde de Türkçe konusma dili olarak gelismesini sürdürmüstür. Ayni dönemlerde bir takim siyasî gelismeler dolayisiyla bir taraftan da Türkçenin avantajli konuma geçtigi görülmektedir. Fahrettin Mübareksah 1204 yilinda yazdigi Secere-i Ensâb adli kitabinda söyle diyor: “Türklerin diger kavimlere üstünlüklerinin baska sebepleri de vardir. Bunlardan biri sudur ki, Arapça’dan sonra Türkçe’den daha ince ve daha serefli olan bir dil yoktur. Türkçe simdiye kadar hiç bir çagda olmadigi kadar ragbettedir. Bu hükümdarlarin ve kumandanlarin çogunun Türk olmasindandir. Herkes Türkçe bilgisine ihtiyaç hissetmektedir.”  (Sayili, 1994; s.526)

Türk milleti siyasî açidan azinlik durumunda kalmadigi için, azinliklarin ruh haliyle, yani kendilerini koruma içgüdüsüyle davranmamislar ve bu yüzden yabanci etkilere açik kalmislardir. Kültürel temaslarin yogun oldugu dönemlerin pek çogunda askerî güç ve nüfus bakimindan daha güçlü durumda olanlar Türklerdir. Ayrica din degisiklikleri esnasinda Türkler karakter özellikleri dolayisiyla yeni dinlerini bütün samimiyetleri ve dürüstlükleri ile benimseyerek, yeni dinin kendisinden önce ortaya konmus kültürel degerlerini hiç yadirgamadan benimsemislerdir. (Üstüner, 2001; s.50-57)

Islam dünyasinda Arapça’nin üstünlügünü savunan ve hadis oldugu iddia edilen pek çok uydurma rivayet yayilmistir. Kur’an’in Arapça olmasinin imtiyazini kullanan Araplar, yaydiklari bu sözlerle Islam dünyasinda Arapça’ya ve dolayisiyla Arap kültürüne bir kutsallik kazandirmaya çalismislardir. Bu sözlerden biri su sekildedir: “Allah’in en nefret ettigi dil Farsça’dir. Seytanlar Huzistanlilarin (Iran topraklarinda bir bölge, Huzi dili), cehennemlikler Buharalilarin, cennetlikler Araplilarin dilini kullanirlar.” (Cündioglu, 1996; s.143-146) Arapça disindaki dilleri asagilayan bu anlayis, Türkler arasinda az da olsa etkili olmus, Iranlilar arasinda ise, bunlara benzer rivayetlerle Farsça savunuldugu için pek ragbet bulmamistir. “Allah gazab ettiginde vahyini Arapça, razi oldugunda Farsça inzal eder.” (Cündioglu,1996; s.147-148) seklindeki pek çok söz de Farslilar tarafindan uydurulmustur. Bütün bu gelismeler sonunda Osmanli aydinlarinin büyük bir kismi Arapça ve Farsça’ya ragbet göstermislerdir: “Haci Pasa 14. yüzyilin sonlarina dogru yazdigi Telhisü’s-Sifa adli eserinde, herkesin anlayabilmesi maksadiyla Türkçe yazmis oldugundan dolayi özür dilemek lüzumunu duymustur.” (Sayili, 1994; s. 527)

Müstemleke ülkelerde oldugu gibi yabanci dille egitim yapmanin Türk dili ve kültürü için büyük bir tehlike arz ettigi herkesçe bilinen bir gerçektir. Yabanci dille egitim yoluyla bilimde ilerlemeyi beklemek bos bir hayaldir. Çesitli yanlis uygulamalarin toplumda yarattigi talepten kaynaklanan yabanci dile yönelme, asla Türkçenin yetersizligine baglanamaz. Bizim için hayatî önem tasiyan Türkçemizin gelismesi hususunda herkes elinden geleni yapmali, bununla ilgili yanlis tutum ve uygulamalara son verilmelidir.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Ali Dündar)

” Dil, düşünme eylemi ve düşünce açısından ele alındığında insanı düşünen insan yapar, her şeyin büyük ölçüde dil ortamında yer aldığı ya da doğrudan dile yansıdığı görülür. Gerçektende dil, bireyin bilincini oluşturan, benliğini biçimlendiren temeldir; bilincin köklerine, bilinçaltı nın derinliklerine uzanan başlıca insansal işlevlerdendir. Düşünce, us, bilgi, buluş, insansal anlamda ancak dille olanak kazanır. Düşünsel / tinsel oluşum etkeni olan dil, dünyayı anlağımızın egemenliğine sokan temel araçtır, başlıca anlatım yöntemidir; insan yaşamının tüm görünümleriyle içiçedir: İnsanın hem içindedir, hem dışındada; hem özneldir, hem nesnel. Somut uyaranlar düzlemini ancak onun aracılığıyla aşabilir İnsanoğlu…”


Ziya Paşa’mn, Londra’da yayımlanan Hürriyet gazetesinin 7 Eylül 1868 günlü sayısında yayımlanan “Şiir ve Düzyazı” başlıklı yazısında anlattığına göre, o zaman imparatorluğa bağlı olan Tunus Valiliği, bağlı bulunduğu devletin yasalarını anlayamadığı için, bölgenin anadili olan Arapça’ya çevrilmesi dileğiyleDüstur’u İstanbul’a göndermiş. Onlar da, iyi Arapça ve Osmanlıca bildiğine güvendikleri bir kişiyi, sözkonusu çeviri için görevlendirmişler. Yasaları alan,günlcrce çalışmış, ama bir türlü içinden çıkamamış. Her sayfada on yirmi çözümsüzlükle karşılaşıyörmüş. Bakmış olacak gibi değil, İstanbul’da şiir ve yazı yazan, iyi Arapça, iyi Osmanlıca / Türkçe bildiğine inandığı yedi sekiz kişiyi bir araya getirererk durumu anlatmış. O ünlü yedi sekiz ozan ve yazar da yasa metinleri üzerinde günlerce tartışmışlar, ama bir türlü içinden çıkamamışlar. Hattâ onların çevirileri de biri ötekini tutmuyor, biri ötekini yalanlıyormuş. Ziya Paşa sonucu şöyle bağlıyor (Türk Dili Dergisi okurlarından özür diliyerek bu son bölümü Z. Paşa’mn dilinden vereceğim): “Sonra Düstûr bir başka ulema zata havale olunur. O da yapamaz. Hâsılı Tunus vilayeti mensup olduğu devletin kanunnamesine malik olamaz. (…) Taaccübe şayan değil midir ki bizde yazı bilmek başka, katip olmak yine başkadır. Halbuki şâir lisanlarda yazı ve imlâ bilen kâtip olur. Vakıa her lisanda edip olmak hayli ma’lûmata tevakkuf ederse de, âdeta muradını kâğıt üzerinde ifade etmek için yazı yazmak kifayet eyler. Bizde ise yazı talim edildikten mâda birçok şeyler daha bilinmek lâzım gelir.”

Yazı devirimi gündeme geldiğinde iman elden gidiyor, kimliğimizi yitiriyoruz, ekinimiz, bilimimiz yok olacak… diye, mangalda kül bırakmayanların torunları bu gün, bir Türk kızının sesinden İngilizce’nin birincilik kazanmasına devlet törenleri, resm-i kabulleri, düzenliyorlar. Oysa, Cumhuriyet’in yıktığı, yok ettiği savlanan Osmanlı ekininin ve dilinin ne olduğu, o dönemleri yaşamış Ziya Paşa’mn anlattıklarından belli. İsterseniz bir de Osmanlı bilimine bakalım, ünlü bir Osmanlı uleması Gelibolulu Ali Efendi (1541 – 1600) nin ağzından. Efendiye bir gün, denizlerin neden kaabrıp iniştiğini, yani gel – git olayını ve nedenlerini sormuslar Efendinin bilmediği yok. Şöyle anlatmış:

“Med ve cezir ahvali ve mucibesi Peygamberimiz efendimizin huzuru şeriflerinde de zikrolunmuştur. Bunun üzerine S.V. Efendimiz buyurmuşlardır ki, denizlerden sorumlu olan melek deryaya ayağını sokmakla med meydane gelir, meleğin deryadan ayağını çekmesiyle de cezir hali vuku bulur.”

İşte eski bilimimiz ve bilimsel (!) kaynakçamız. Araştırmacılar, Cumhuriyetin kuruluşunda dilimizin %46 Arapça, % 14 Farsça ve % 5 Batı kaynaklı sözcük içerdiğini, buna karşılık Türkçe ‘nin %35 oranında kaldığını; Osmanlı yazışmalarında devlet dairelerinin %11 – 14, özel yazışmaların ve ozanların yazarların da %20 – 25 dolayında Türkçe kullandıklarını belgeleriyle belirtiyorlar.

Ülkemizde en doğru ve en yüksek oranda Türkçe kullanan gazete %75 oranıyla Cumhuriyet gazctesiymiş, öteki gazetelerin hiçbiri bu orana yetişcmiyormuş. Kimi gazete ve yazarlar Türkçe’yi uydurukça diye küçümserken, yazarlardan Mustafa Ekmekçi %96 ile Türkçe kullanımında birinci, %87 ile Melih Cevdet ikinci, %85 ‘le Oktay Akbal üçüncü sırayı alıyorlarmış. G. Civaoğlu ilcG.Mengü %80, M. Soysal %79.2, İ.Selçuk %78.2, Ertuğrul Özkök %78, H.Cemal %77.2, Ali Sirmen %77, E. Çölaşan ile F.Koru %74.8, Mim Kemal Öke %69.2, A.Kabakh %65.3, R.Tamer %64, Gürbüz Azak %64.Türkçe kullananlar olarak yazarlar – yazıncılar sıralanıyor. Devletin resmi yazışmalarında oran %68,9, özel yazışmalarda ve yazında / sanat dallarında % 70.1, bilimsel metinlerde % 63 dolayında kalıyormuş.

Ne olursa olsun, kim ne derse desin Türkçe artık gücünü ürünleriyle kanıtlamış , kurumlaşma aşamasına gelmiş bir bilim ve yazın / sanat dili. Tanrı korkusu ve inanç baskısı altında bile gücünü yitirmeyerek Zümrüdüankaörneği, yeniden doğuşu başardı ve yaşamını sürdüyor. Cumhuriyetin 80. yılında güzel dilimizin almış olduğu bunca utkularla dolu yolu azımsamam alıyız, ama neden, gerekli taşları hâlâ yerli yerine oturtamadığımızı sorgulamaktan da geri kalmamalıyız.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Müjdat Kayayerli)

İngiliz dilbilimci Halliday, dildeki anlam yüklerinin dilbilim, toplumbilim, ruhbilim, fizyolojik, antropolojik ve kültürel etkilerle durum değişikliğine uğrayabileceğini belirlemiştir. Bu bakımdan Türkçe söylemleri, sözcükleri ve cümleleri, hatta kelimeleri incelerken “kavramlara, kapsamlara, yan anlamlara, derin anlamlara”, kısaca “gizli veya üstü örtülü” diyebileceğimiz “kapalı ifadelere” dikkat etmek gerekir.

Türkçe kapalı ifadeler yönünden oldukça zengin bir dildir. Zamanında kapalı ifade olarak ortaya çıkan birçok deyim, sözcük, atasözü ve ifade ilk defa söylendiklerinde “kapalı bir ifade” anlamını içermekteydi. Ancak, anlamı anlaşıldığında ve dile yerleştiğinde “kapalı ifade” rolünden çıkarak “anlaşılabilir bir ifade” olarak dilde yerini almıştır. Ama, bu ifadeler yine de kullanılış yerlerine göre değerlendirilecek olursa, “kapalı ifade” rolündedir.

Bir zamanların ünlü politikacısı O. Bölükbaşı, eski Meclis’in önünde otururken, kendisine sorulan “Niçin burada oturuyorsun?” sorusuna “Her hana bir bekçi gerekir” diye cevap vermiştir. Bu cevapta “gizli veya kapalı ifade” olarak kullanılan anlam ve üstünde durulması gereken sözcükler “han” ve “bekçi”dir. Bekçi görevini yapmıyor olmalı ki, ‘han’ın bekçiye ihtiyacı var, anlamı çıkar. Buna benzer politikacılarımızın ifadeleri az söz ile çok şey ifade eder. Bu örnek Wittgenstein’in “kelimenin anlamının, onun dil içindeki kullanılışı” tarifine de uymaktadır.

Toplum bilgisinden, deneyim ve zekâdan, buluşlardan kaynaklanan “kapalı ifadeler”in Türk toplumunda barışı korumak, gizlilik dereceli konuları açık ve seçik belirtmemek, propaganda yapmak isteyen siyasetçilere puan ve çevre kazandırmak için önemli bir yeri vardır. Kapalı ifadelerle belirli bir konuya dikkat çekilebilir, bir konu tavsiye edilebilir, belli bir konu alay konusu yapılabilir, abartılabilir, kabul veya reddedilebilir. Bu tür örneklere her zaman, her yerde, özellikle gazetelerimizde, reklam dilinde, yazın ve söz dilinde bilerek veya bilmeyerek rastlanılır. Bu söylemlerdeki ifadelerdeki şifreler, kapalı kutular çözülmeden kimin, neyi, nerede, ne zaman, niçin söylediği anlaşılamaz. Çünkü verilmek istenen mesaj, bilerek “dolaylı anlatım” yöntemiyle ifade edilmiş ve “dil oyunları”yla verilmek istenen mesaj farklı boyutlara götürülmek istenmiştir. Böylece toplumda, düşünürlerde, siyasetçilerde “görüş kirliliği” oluşur ki, bu durum her zaman ya kavgalara, ya da ön yargılara neden olur.

“yukarıdakilere sormam lazım”, “Horozu çok olan köyün sabahı geç olur”, “Meyveli ağacı taşlarlar”, “Yollar yürümekle aşınmaz”, “Benim memurum işini bilir”, “Su kullananın, toprak işleyenin”, “Kadayıfin altı kızardı”, “Çuvaldaki çürükler”, “etrafı ayrık otları sarmış”, “Oturup tavuk mu besleyeceğiz”, “Evimizde yabancı var!..”, “Bu konuda hassasiyet var”, “Arı kovanına çomak soktuk”, “Hormonlu büyüme” vb. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. Siyaset dilinde kullanılan ve üretken olan bu dil, gittikçe dile yerleşir ve sürekli anımsanır. Dolaylı anlatımla ifade edilmek istenen mesajlar, nezaketle alıcı olanlara ulaştırılmış olur. Böylece insanlar kırılmadan, düşüncelerinin yanlış veya doğru olduğuna karar verirler.

Bu ifade şekilleri Türkçede benzetmelerle, iğretileme ile kişileştirme yapılarak, karşıt tezler kullanılarak, abartılarak, bilmezlikten gelme sanatı kullanılarak, bilgiler mazmunlaştırılarak, mit ve simge şeklinde, imge ve imajlar, nükteler kullanılarak yapılır. Bu mesajları alanlar da üzerinde düşünür, gerçeğe ve doğruya yaklaşmaya çalışır. Kapalı ifade kullanma özelliğine sahip olmak büyük bir bilgi birikimi ve deneyim işidir. Bu bakımdan Türk destanları, Türk fıkraları, Türk şiirleri, tarihi olaylar, halk hikâyeleri ve Türk atasözleriyle deyimleri ne kadar çok bilinirse, halkın eğilimleriyle ilgili sözler ne kadar çok araştırılırsa, Türk toplumunu yönetecek kişi ve liderler, toplumu o kadar çok etkiler ve beğeni kazanırlar, kalıcı olmaya devam ederler.

Kırgızcada “dildeki, içteki, gönüldeki gizli sır” çok önemlidir. Üstü örtülü veya örtük, kapalı ifadelere Türkçede 9. yüzyılda söylenmiş olan “Erdemin başı dildir” anlayışıyla yaklaşmak, günümüz Türkçesine yepyeni sözcükler katacak ve Türkçe daha da zenginleşecektir. Dolaylı anlatımlarla dilde nezaket oluşacak, toplum gerilimi yaşanmayacak, Türk düşünce hayatı ve iletişim düzeni daha da istikrara kavuşturulmuş olacaktır. Türk insanının hassas olması gereken şu günlerde, her insanın kullanacağı dile dikkat etmesini ve özellikle de “örtük ifadeler”le “dolaylı anlatım” yöntemleriyle dili kullanmasını önermek en tabii hakkımız olsa gerek… Özellikle toplum liderlerinin kullanacağı dile dikkat etmesi, Türkiye’nin aydınlık, istikrarlı geleceği için şart değil, önemli bir zorunluluktur. Örnek mi istiyoruz:

“Şimdiye kadar böyle düşünmemiştim”, “Kendimi yenilemeliyim”, “Dış mihraklara kapılmayalım”, “Herkes önce kendi evinin önünü süpürsün”, “Her şeye burnumuzu sokmayalım”, “Sorumluluk bilincinde olalım”, “Haklarımızı da korumasını bilelim”, “Çalışacağımız, birlikte olacağımız kişileri iyi belirleyelim”, “Ağzı olan konuşur”, “Her konuşulana da inanmayalım”, “Yetişmiş insanlarımızın kıymetini bilelim”, “İşbirlikçi konumuna düşmeyelim!”, “Herkesi hainlikle suçlamayalım!”, “Gençlerimizi kullanmayalım!”, “Her kesimin görüşlerine saygı gösterelim ve demokratik davranışlarla haklarımızı savunalım!”, “Her insan kendi kendiyle barışsın ki, gerilimler ortadan kalksın!”, “Her ortaya atılan görüşü paylaşmayalım, siyasetin kirlenmesine izin vermeyelim!”, “ Türk Bayrağı kadar, özgürlüğümüze, Türk Milleti’nin haklarına sahip çıkalım!”…

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Türk ruhunun en saf ve engin yaratılışının eseri olan Türk dili, asırlar boyunca ileri medeniyetlerin taşıyıcısı ve milli kültürümüzün biricik koruyucusu olmuş, belli başlı özellikleri sebebiyle de bağımsız dünya dilleri arasına girmiştir.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

Dilimizin gelişmesi, batılılaşma çabamızın, devrimlerimizin zorunlu bir sonucudur. Bir uygarlık değiştiriyoruz. Doğunun durgun, içine kapanık, bir azlığın çıkarına kurulmuş ortaçağ toplum düzeninden ayrılmaya çalışıyoruz. Yaşayışımızın bütün alanlarında bu gidişin kaçınılmaz etkileri olacaktır. Dilimiz de ister istemez bu akıma uyacak, giderek batı uygarlığının gereklerini karşılamaya yeterli bir dil olacaktır. Gelişmenin gerçek anlamı da bu değil midir?

Arınması gerekli bir dilimiz var bizim. Bu daha çok aydın çevrelerin dilidir. Çoğunluğun pek anlamadığı, konuşmadığı bir dil. Buna yazı dili, bilim, sanat dili diyenler var. Gerçekte yapmacık, yaşama gücünü yitirmiş, Osmanlıca artığı bir dildir bu. Yalnız sözcükleri (kelimeleri) bakımından değil, dokusu, söz dizimi bakımından da konuşulan Türkçeyle pek ilgisi yoktur. Yüz elli yılı aşan bir süreden beri değişegelen Osmanlıcanın bugünkü durumudur.

Osmanlıca, Osmanlı aydınlarının diliydi. Arapça, Farsça, okumuşlardı onlar. Bu dilleri kullanmakta bir sakınca görmezlerdi. Yaşayışı, düşünüşüyle, beğenileriyle, halktan uzaklaşmış kimselerdi. Çoğunluğun dışında mutlu bir azınlıktılar. Bunu bir erdem sayarlardı. Onların gözünde halk, kaba saba bir topluluktu. Dili de öyleydi. İncelikten, derinlikten uzak, anlatım gücünden yoksundu. Arapça, Farsça dururken elin kaba Türkçesiyle uğraşacak değillerdi ya! Üstelik böylece daha bir bilgili, derin sayılır, saygı da görürlerdi.

Bilimin de, sanatın da, dilin de kaynağı halktır. Halkın tutmadığı, anlamadığı, benimsemediği hiçbir şey yaşamaz. Halka dirsek çevirmiş aydının, halkın konuşmadığı dilin ileri bir toplumda yeri yoktur. Biz yeni eriyoruz bu gerçeğe. Halka yönelişimizin nedeni budur. Arınma işte bu yönelişin gereğidir. Bunu birkaç kişinin özentisi gelgeç bir akım sayanlar, ya bu gerçeği anlamıyorlar, ya da anlamak işlerine gelmiyor. Her çağda çıkarını kurulu düzende gören kimseler olmuştur.

Arınmanın en az güçlük gösteren yanı, Türkçe karşılığı olan yabancı sözcüklerin atılması, kullanılmamasıdır. Kendimizi biraz sıkıya koyduk mu kolayca başarabiliriz bunu. Eş anlamlı sözcüklerin dilimize bir güç kazandıracağına, böylece dilimizin zenginleşeceğine inanmıyorum. Kimi yerde gerçek, kimi yerde hakikat, kimi yerde de realite demenin dilimize olsun, diyeceklerimize olsun bir yararı dokunur mu?

Gelişmenin arınmayı da içine alan daha geniş bir anlamı vardır. Salt bir sözcük işi değildir gelişme. Batı dillerindeki bütün sözcüklere Türkçe karşılık bulmak da değildir. Bir kavram birkaç sözcükle de anlatılabilir. İş, Türkçe yazmaktadır.

Şu yazı dilinin yapmacık, tekdüze söyleyişini sürdürdükten sonra, istediğimizce Türkçe sözcük kullanalım, dilimiz gelişmiş olmayacaktır. Konuşulan Türkçeyi alacağız. Yalnız İstanbul Türkçesi değil benim dediğim İstanbul’un dışında da Türkçe konuşulur. Hem daha bir Türkçe konuşulur. Büyük, güçlü bir kaynak var önümüzde. Pek el değmedik, işlenmedik bir gömü. Sıcak, kıvrak, soluk alıp veren, yaşama gücünü tüm halkımızdan alan bir dil. İşte biz bu dili işleyeceğiz. Halkımızın konuştuğu gibi yazacağız. Buna karşı duranlar, bunu beğenmeyenler bir devrik tümce bellemişler, ona tutuluyorlar. Devrik tümce olmazmış, dilimizin kurallarına aykırı düşermiş bu. Doğru değil dedikleri. Biz çoğu devrik tümcelerle konuşuyoruz. Bunu kurallara aykırı bulanlar önce savundukları kuralların dilimize uyup uymadığını düşünsünler. Diller kurallardan çıkmaz, kurallar dilden çıkar. Oysa, konuşur gibi yazmak yalnızca bir devrik tümce işi de değildir. Öyle olsaydı bundan kolay mı olurdu?

Diller, yazarların, düşünürlerin sanatçıların yazılarıyla gelişir. Daha çok sanatçıların, ozanların öykücülerin, romancıların. Dili en iyi onlar kullanır, gelişmesine en çok onlar emek verirler. Dil uzmanları, kurumlar, kurullar, dernekler dillerin gelişmesinde ancak yardımcı olabilirler. Bilimsel çalışmaların verilerini değerlendiren yazarlardır, sanatçılardır. Bir yazar, bir sanatçı diyeceklerini daha iyi bir anlatmak istedi mi yolunu kendisi bulur. Uzmanlara danışmaz. Yeni bir sözcük mü gerekiyor? Kendisi bulur onu. Nitekim bu gereği duyan da kendisidir. Ya beğenir uzmanların yaptıklarını, ya beğenmez. Beğenirse kullanır, beğenmezse kendisi arar bulur. Başka yolu yoktur bunun. Yeni sözcükler yaza kullana yerleşirler, yayılırlar. Yazarlar kullanmadıkça kimse çıkaramaz onları sözcüklerden, kimse yaşatmaz.

Büyük bir yapıya, geleceğin ileri Türkçesine çalışılan bir çağda yaşıyoruz. Elbirliğiyle başarılacak bir iş bu. Dilini seven, diline saygı duyan aydın kişi, dilerse bir şeyler getirebilir bu yapıya. İşe yaramak isteyen için bu ne güzel iş, ne büyük mutluluktur.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Nurullah Ataç)

Dilimiz, konuşma dilimizden çok yazı dilimiz, yıllardan beri, yüzyılı aşkın bir sürevden (zamandan) beri durmadan değişiyor. Değişmesini bir dileyen oldu bir buyuran oldu diye değil, değişmesi gerektiği için, değiştirmek zorunda olduğumuzdan, içimizden duyduğumuz için değişiyor. Elimizdeki dille, dünden kalan dille, istediğimizi söyleyemediğimiz, istediğimiz gibi söyleyemediğimiz için değişiyor.

Bu değişme, bir bakıyorsunuz hızlanıyor, çok kimseleri şaşırtacak, başlarını döndürecek kadar hızlanıyor; bir bakıyorsunuz ağırlaşıyor, artık duracak sanıyorsunuz. Ama durmuyor. Durdurmak kimsenin elinde değil; durdurabilsek, çoktan durduracaktık. Yazarlarımızın bir bölüğü ta başlangıçtan beri, bu değişmeye sinirleniyor, bu değişmeyi istemiyor. Kimi öfkelenip bağırıyor. Sonra öfkeleneni de, eğlenip alay edeni de değişmeye uyuyor, dilini değiştiriyor; bir gün önce istemediği yeni dille yazıyor.

Türkçede, yazı dilimizden Arap dilinin, Fars dilinin kurallarına göre kurulmuş isim, niteç (sıfat) öbeklerinin nasıl kaldırıldığını bir düşünün. Yazarlarımız, en ünlü yazarlarımız, karşı koymak için neler yapmadılar! “Tamlamalar kalkarsa Türkçe yazı yazılamaz… Dilimiz çirkinleşir…” dediler: Genç Kalemciler’e ters baktılar, saldırdılar. Genç Kalemciler yenildi, bozuldu, ezildi sandık. Bir de baktık ki onların dediği oluvermiş, tamlamalar ortadan kalkıvermiş. Dilimize bir güzellik verdikleri söylenen o tamlamalar bize bir çirkin görünüverdi! O sözcükleri atacak olursak birbirimizle anlaşamayacakmışız; yeni sözcükler (türetme değil) “uydurma” imiş, kimse bilmiyormuş. Doğrusu, biz eski sözcükleri bilmiyoruz da asıl yeni sözcükleri biliyor, asıl onları anlıyoruz. Bunu görmek istemiyorlar.

Yazarlarımızın bir bölüğünün yeni dile karşı koymaya kalkmalarının dil için de, o yazarlar için de büyük kötülükleri oluyor. Dil için de kötülüğü oluyor, çünkü yeni dil, yazarların, yani kendisini asıl kullanacak kimselerin payı olmadan kuruluyor; bu yüzden birtakım zevksizliklerin önüne geçilemiyor. Yazarlarımız için kötü oluyor, çünkü yarın onlar küçük düşecekler. Bu dili ister istemez kullanacaklar, daha doğrusu isteyerek, öteden beri istediklerini sanarak kullanacaklar. Bunun böyle olacağına hiç kuşkumuz yok. Çünkü bu iş şunun bunun istemesiyle, buyurmasıyla olmuyor; bu iş yüz yıldan beri bütün ulusun buyurmasıyla oluyor. Türk ulusu yeni bir dil arıyor, istediğini istediği gibi söyleyecek, beyin dili olabilecek bir dil arıyor. Kimi yazarların buna karşı koymaları değil, bunu anlayıp o dilin kurulmasına çalışmaları gerekir.

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Ömer F. Özen)

        Kitle iletişim araçlarında yazı yazanlar, konuşma yapanlar, izlence (program) hazırlayanlar işlerinin sorumluluğunu bilmeliler diyorum sık sık. Bunların başında diline sahip çıkmak, onu bir uzman titizliğiyle kullanmak onursal bir borçtur. Çünkü izlencesinin temeli dile, anlatıma dayanıyor.

         Şu anlatım sırıtmıyor mu sizce? : “1995 yılında kurulan Gümüşlük Akademisi, farklı disiplinlerdeki yerli ve yabancı sanatçıların gerçekleştirdiği atölye ve workshop’larıyla dikkat çekiyor”.

     Önce şu ‘atölye’ ve dilimizde olmayan imcelerle (harflerle) yazılmış ‘workshop’ sözcüklerine bir bakalım. Atölye (Atelier) Fransızcadan dilimize girmiş bir sözcük. Sanat alanında olduğu gibi, tecimsel (ticari) alanda da kullanılıyor. Bir de şu on yıldan beri bir ‘workshop’ çıktı başımıza. Hem de Türkçe olmayan imcelerle basın yayın organlarımızda boy gösteriyor. Biz Atelier (Atölye)’yi atmaya çalışırken yanına bir amcaoğlu geldi. ‘Work= iş, çalışma’, shop= yer, dükkan’. İkisinin de anlamı aynı. ‘Çalışılan yer’ anlamında. Daha 1930’lu, 1940’lı yıllarda bunun yerine Türkçesi konmuştu: ‘İşlik’.

         Bir de şu ‘disiplin’ sözcüğü var. Hep bana çocukluk çağımızdaki ‘okul yargı kurumunu’, dolayısıyla ‘ceza’yı, ‘cezalandırmayı’ anımsatıyor. Oysa ‘Disiplin’ ‘discipline’de bize Fransızca’dan girmiş. ‘Belirli bir öğretiden geçmiş’ anlamında kullanılıyor. Ancak ‘öğreti’ deyince karşındaki kişiyi yormadan ‘öğrenmeye ilişkin’ olduğunu bildirmemek için, bir gizem katmak gerek; ‘farklı disiplin’ dersek, söz daha mı değerlenecek ?.

         Dil işlendikçe varsıllaşır (zenginleşir), kavram kapsayıcılığı genişler. Bilir misiniz ki, Türkçe dünya dilleri arasında en çok türetilebilen ve geniş anlatım özgürlüğü veren dillerin başında gelir!? Ah, takıntıya (kompleks) girmeden bunun bir ayrımına bir varabilsek!

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

(Cengiz Özakıncı)

1)Bin yıldır Türk diline yığılan, Arapça, Farsça sözcükler, gerçek bir gereksinmenin kaçınılmaz sonucu olarak dilimize girmiş olmayıp, uydurma dinsel gerekçelerle kişileri, toplumu kandırarak sokulmuşlardır.

2)Dilimize sokulan her bir Arapça, Farsça sözcük, dilimizde bulunan, kullanıla gelen yerli bir sözcüğü kullanımdan düşürmüş, böylece onun unutulmasına yol açmıştır.

3)Dilimize sokulan Arapça, Farsça sözcükler; dilimizde önceleri bulunan sağlıklı kök türev ilişkilerini yaralamış; dolayısıyla yeni durumların gerektirdiği yeni sözcükleri kendi öz sözlüğümüzden türetmemizi güçleştirmiştir.

4)Bu da öz dilimizi işleyip geliştirmemizi önlemiş, bizlerin sözcük türetme yetimizi körelterek, düşünce üretme ya da yabancılara üretilmiş düşünceleri kendimiz için yeniden üretme olanağımızı kösteklemiştir.

5)Bunun sonucu olarak, ne sağlıklı düşünceler üretebilmiş ne de yabancılara ortaya konmuş düşünceleri kendimiz için yenideen yorumlayarak bunlardan olabildiğince yararlanabilmişiz

6)Bu durum Kur’an’ı bile yeterince anlayamayıp, onu usumuzla kavrayamama, yüreğimizde duyumsayamama sonucunu doğurmuş.

7)En kötüsü de özellikle dinde yanlış anlamalara neden olmuş.

8)Ulusumuzun din ve bilim alanlarında düşünsel gelişimini geriletmiş.

9)Türkçe’nin Arap yazısıyla yazılması da bir gereksinmenin kaçılmaz sonucu olarak değil, bütünüyle yanlış koşullanmanın sonucu olarak benimsenmiştir.Bu, Tanrı buyruğu olmadığı gibi, bilimsel bir gereksinim de değildi.

10)Kullanılan yazı türünün bir olması, uluslar arasında inançsal ayrılıkları önlemediği gibi, eylemsel bir birliği de sağlamaz. Bunun böyle olduğu yaşam deneyimleriyle, binlerce olay da görülmüştür. Latin yazısının da Arap yazısının toplumların birbirlerini boğazlamasını engelleyebilme gibi bir gücü yoktur. Birinci ve ikinci dünya savaşlarında dinleri bir, yazıları, abeceleri bir olan Hristiyan, Latin uluslar birbiri ile savaşmışlardır. Dinlerinin, yazılarının bir olması, birbirleriyle savaşmalarını önleyememiştir. Tıpkı bunun gibi, Müslüman olup tümü Arap yazısını kullanan İran, Irak, Kuveyt, Suudi Arabistan, Suriye gibi ülkeler de birbirleriyle boğazlaşmaktadırlar. Demek oluyor ki bir abece, yazı birliği kurmak, o yazıda birleşen uluslar arasında duygu, düşünce ve eylem birliği oluşturmaya yetmemektedir.

11)Topluca Latin yazısını benimsemek, yeryüzündeki bütün Türk toplumların duygu, düşünce, eylem birliğini gerçekleştirmeye yetmez.

12)Topluca Arap yazısını benimsemek, yeryüzündeki tüm Müslümanların duygu, düşünce, eylem birliğini gerçekleştirmeye yetmez.

13)Uluslar arasında duygu, düşünce, eylem birliği; o ulusların dilleri, dinleri, yazıları başka başka olsa da gerçekleşebilir. Örneğin Birinci Dünya Savaşı’nda Osmanlı-Alman birliği; iki toplumun din, dili yazı ayrılıklarına karşın gerçekleşmiştir. Suudi-Amerikan işbirliği, bu iki ulusun din, dil, yazı ayrılığına karşın gerçekleşmiştir.

15)Bir toplumun kullanacağı yazıyı seçmesinde belirleyici olabilecek biricik etken, seçilecek yazının konuşulan dildeki bütün sesleri yeterince gösterip göstermeyeceğidir. Eğer şu ya da bu yazı, konuşulan dildeki bütün sesleri yetkin bir seçiklikte gösterebiliyor ise, o benimsenmeli; göstermiyor ise, o yadsınmalıdır.

16)Arap yazısı Türklerin dilllerindeki bütün sesleri yatkin bir seçkinlikle göstermediği için Arap yazısıyla Türkçe yazmak yadsınmalıdır.

17)Yeryüzündeki hiçbir dil aşağılanamaz ya da ötekilerden çok yüceltilemez. Her dil işlenmeye, gelişmeye, yetkinleşmeye açıktır. Doğası gereği aşağı olan dil ya da yazı yoktur. Geliştirilmesi unutulmuş, bırakılmış dil ya da yazı vardır. Ölmüş denilen ibrani dili, ibrani yazısı; İsrail’in kurulmasıyla yeniden dirilmiş, gündelik konuşma ve düşünce üretme aracı oluvermiştir.

18)Arap yazısı, Arap dili için uygundur, yeterlidir. Ancak Arap yazısı Arap dili için uygun biricik yazı da değildir. Araplar dilerlerse kendi dillerini İbrani, Süryani yazılarıyla da yazabilirler. Çünkü bu yazıda da Arapça sözcükleri yetkinlikle göstermektedir. Tersi de olabilir. Süryanilerle İbraniler, dilerlerse Arap yazısını kullanabilirler, bundan dolayı bir dil-yazı uyumsuzluğu doğmayacaktır.

19)Gelgelelim Türkler, Arap, İbrani, Süryani yazılarını kullanarak Türkçe yazamazlar. Çünkü bu yazılar, Türklerin konuşmalarındaki bütün sesleri yetkin bir seçiklikle gösteremezler. Bu yazıların doğası, Türk dilinin doğasına uymuyor.

20)Yazı türü, abece seçimi, dinsel bir ayırım konusu değil, yalnızca dilsel bir gereksinim konusudur.

21)Arap yazısının Türk dilindeki lehçe(ağız) ayrılıklarını yansıtmayan birleştirici bir yazı olduğu savı doğru değildir. Sözcüklerin söyleniş başkalıklarını göstermeyecek yazı, ancak “çizge (resim) yazı”dır. Arap yazısı değil fakat çin yazısı bu nitelikte sayılabilir. Bugün Çin’dekonuşulan Çin lehçeleri arasındaki başkalıklar, iki Çin’li arasındaki çevirmen gerektirecek ölçüde büyüktür; ayrı lehçeleri konuşan iki Çinli, birbirleriyle ancak bir çevirmen aracılığıyla anlaşırlar. Gelgelelim Çin yazısı bir “çizge (resim) yazı” olduğundan, lehçesi ayrı iki Çinli konuşarak birbirleriyle anlaşamasalae dahi, yazıştıklarında anlaşabilmektedirler. Çünkü yazdıkları, ses göstergesi olmayıp, çizge (resim)dir. Arap yazısı, bir “çizge (resim) yazı” olmayıp ses göstergelerinden oluşan bir sesçil yazı olduğu için, başka lehçelerin tek yazılışa indirgenmesi gibi bir sonuca yol açmıyor.

22)Din görevlisi Türkler Arap yazısıyla Türkçe yazmayı savunacaklarına, Türkçelerini koruyup, ana dillerine ek olarak Arap dili öğrenebilirlerse, yurtlarına uluslarına daha yararlı bir iş yapmış olurlar.

23)Ana belgeleri, buyrukları Arap dilinde Arap yazısıyla yazılı olan Müslümanlığı yetkin düzeyde kavrayabilmek için, Arapça öğretileri en yetkin bir düzeyde Türkçeye çevirmek gerekmektedir.

24)Dilimize geçen Arapça sözcüklerin, bugün bizim dilimizde yüklenmiş oldukları anlam başkadır.Dolayısıyla, Kur’an’ın ya da öteki Arapça yazılı dinsel belgelerin Türkçeye çevirisinde, o Arapça belgelerde karşımıza çıkan bizim bugün dahi kullandığımız sözcükler, kesinlikle yapılan çevirilerde kullanılmamalıdır. Kur’an’da geçen, örneğin “hamd” sözcüğünü, “Bu nasıl” olsa bizim dilimizde bugün de yaşıyor,” diyerek olduğu gibi çeviriye yazarsanız, yaptığınız çeviri, çeviri değil, deviri olur. Kur’an çevirmiş değil, çam devirmiş olursunuz. Cumhuriyet döneminde yapılan bütün Kur’an çevirileri, bu bakımdan birer “çam devirileri”dir.

25)Kur’an çevirmek, anlambilim (semioloji), kalıtbilim (arkeoloji), dilbilim, kökenbilim (etimoloji), Samioloji (Sami dilleri bilimi), Arapça, İbranice, Ortadoğu dinleri, Kuzeydoğu Afrika, eski Mısır, Güneydoğu anadolu, Bizans konularında uygarlık bilgileri, insan bilim(Antropoloji) vb. gibi pek çok bilim dalının uzmanlarının uyum içinde, bilgi alış verişi içinde çalışacakları bir ortamı gereksinir: Bugüne dek yapılan çevirme, anlamlandırma çalışmaları, bu çalışmayı yapanların derme çatma bireysel eğilimleriyle, saydığımız bilimsel alanlardaki tarihsel bulguların çoğundan yoksun olarak yapılmıştır. Kişilerin iyi dilekleri,iyi istençleri yetkin bir çeviri yapmak için tek başına yeterli değildir.

26)En önce, şimdiye dek yapılmış çevirilerin dilbilimsel eleştirileri yapılmalıdır. Çeviri eleştirisi, Kur’an eleştirisi değildir. Tersine, Kur’an’ın daha doğru anlaşılması için gereklidir.

27)Yapılacak çeviri eleştirilerinin ve eleştiri eleştirilerinin oluşturacağı bilgi birikimi, Kur’an’ın daha doğru anlaşılması için gelecekteki olası çevirilere ışık tutacaktır.

28) “Çevirilerde yanlışlar var” deyip de bu yanlışların neler olduğunu tek tek göstermeyen kişi, Tanrı katında sorumludur. Bir şeyin yanlış olduğunu bilen kişi, o şeyin doğrusunu da biliyor demektir. Kişi gördüğü yanlışı, ya eliyle ya diliyle düzeltir. Bildiği doğruyu ortaya koyar.

29)Kur’an çevirilerini yanlışlardan arındırma çabası, öncelikle Türk dilcilerinin (dincilerin değil!) en başta gelen görevleridir. Çünkü, çeviri dilsel bir olaydır. Dinsel uzmanlıktan öte, dilsel uzmanlık gerektirir.

30)İncil’in Almancaya çevirisi nasıl Alman dilini de geliştirmişse, kimi sözcüklere kavram yüklenmesi yoluyla, Alman dili kavramsal bir yeterliliğe kavuşmuşsa; tıpkı bunun gibi, Türk dili de Kur’an’ın Türkçeye yetkin düzeyde çevrilmesi çabalarındaki tutkunun yüksekliği ölçüsünde, yabancı sözcüklerden arınacak, Türkçe sözcüklere kavram yüklenerek, dil işlenip geliştirilecektir.

31)Sözde dinsel kaygılarla bozulan dilimiz, özlü dinsel kaygılarla yeniden sağlığına kavuşacaktır.

32)Türk dili arındıkça, Türkler Müslümanlığı daha aydınlık bir bakışa kavrayacak, dini yanlış anlamaktan doğan kimi düşüncel, toplumsal, bireysel geriliklerimiz, böylece onarılacaktır.

33)Kur’an öğretisinde Tanrı, bizleri yanılgılarımızda uyaran, bizlere doğru yolu gösteren, yanlışlardan arınmayı tüm benliğiyle özleyen kullarını arındıran, ışığına yöneltendir. Tanrı, Müslümanlığı “atasından kendine kalmış bir gelenek olarak yalnızca biçimsel törenlere indirgemiş olan” tüm kullarını aydırmayı ve onlara sözlerinin özünü kavratmayı dilerse; buna kim engel olabilir? Tanrı dilediğini yapandır…

|» “Türkoloji Mak. – Genel” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…