• Bakterilerde, mavi – yeşil alglerde ve memeli alyuvarlarında çekirdek bulunmaz.
• Canlının özelliklerini taşıyan kromozomlar çekirdekte bulunur.
• Çekirdek karakterlerin nesilden nesile geçmesini sağlar.
• Aynı zamanda hücre içinde tüm hayatsal olaylar çekirdeğin kontrolünde gerçekleşir.
• Amiplerle yapılan deneyler hücrede çekirdek olmadan canlılık faaliyetlerinin gerçekleşmediğini göstermiştir.

I. Deneyde
Çekirdek ve sitoplazma birbirinden ayrıldığında her ikisi de ölür. Buna göre çekirdek ve sitoplazma ayrı ayrı yaşamını sürdüremez

II. Deneyde
Sitoplazmanın bir kısmı kesildiğinde, çekirdekli kısım kendini tamir ederek yaşamına devam eder, çekirdeksiz kısım ise kendini tamamlayamadığı için ölür. Buna göre sitoplazma çekirdek olmadan yaşayamaz.

Çekirdeğin kalıtım bilgisini taşıdığı, tek hücreli alg olan Acetabularia crenulata ve Acetabularia mediterranea üzerinde gösterilmiştir.
Baş, sap ve kök bölümünden oluşan algin hücre çekirdeği köke yakındır.
A. mediterranea ve A. crenulata’nın baş kısmının şekli farklıdır. A . crenulata’nın baş kısmı yıldız, A. mediterranea’nın baş kısmı ise şemsiye şeklindedir.

Çekirdek dört bölümden oluşur:

I. Çekirdek Zarı

Çekirdek zarı çift katlıdır. Sitoplazma ile çekirdek arasında madde alışverişini sağlayan porları vardır. Çekirdek zarındaki porlar hücre zarındakilere göre daha geniştir.
Bu özellik RNA gibi büyük moleküllerin geçişini sağlar.

II. Çekirdek Sıvısı

Çekirdek sıvısına nükleoplazma denir. Çekirdek sıvısı içinde su, çeşitli RNA molekülleri, çeşitli proteinler, enzimler ve DNA bulunur.

III. Çekirdekçik

Yüksek oranda RNA içeren bir kısımdır. Buna nükleolusda denir. Sayısı bir veya daha fazla da olabilir. Protein ve ribozomal RNA sentezinde aktif rol oynar. Burada büyük RNA molekülleri sentezlenir.

IV. Kromatin İplik (Kromozom)

Yapısında DNA bulunan kromatin iplik nükleoplazma içine dağılmıştır. Hücre bölünmesinin başlangıcında kromatin iplik kısalıp kalınlaşarak kromozom haline dönüşür.
Kromozomlarda DNA ve protein bulunur. Tür içerisinde kromozom sayısı sabit olup, kromozom şekilleri, sayıları ve taşıdıkları genetik şifre türden türe değişir.

Kromozom sayısı türün gelişmişliğini gösteren bir özellik değildir. Ayrıca iki canlının kromozom sayısının aynı olması canlıların aynı tür olduğunu göstermez. Buna karşın aynı türün bireylerinin kromozom sayısı ve şekilleri birbirinin aynısıdır. DNA nın oluşturduğu genetik şifre kişiye özel farklılıklar gösterebilir.

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi kloroplast ve mitokondride görülen ortak özelliklerden biri değildir?
A) Çift zara sahip olma
B) Bağımsız çoğalabilme
C) Kendine özgü yönetici moleküllere sahip olma
D) ATP sentezleyebilme
E) Suyu ayrıştırabilme
1997 ÖSS

ÇÖZÜM: Mitokondri ve kloroplast çift zara sahip organellerdir. İki organelde de DNA, RNA ve ribozom molekülleri bulunur.
Bundan dolayı hücreden bağımsız çoğalabilirler, Kendilerine ait proteinleri sentezleyebilirler. Sahip oldukları E.T.S sayesinde ATP sentezleyebilirler. Suyun ayrıştırılması
(fotoliz) sadece kloroplastta fotosentez sırasında gerçekleşir.
Yanıt E

ÖRNEK: Bir hücrede oksijenli solunum, protein sentezi, fotosentez olaylarının tümünün gerçekleşebilmesi için
bu hücrede;
I. Ribozom
II. Kloroplast
III. Mitokondri
IV. Sentrozom
organellerinden hangilerinin bulunması zorunludur?
A) I veII B)II ve III C) I, II ve III D) I, III ve IV E) II, III ve IV
2003 ÖSS

ÇÖZÜM: Protein sentezi ribozomda gerçekleşir. Ribozom bütün canlılarda bulunur. Fotosentez kloroplastta, oksijenli solunum ise mitokondride gerçekleşir. Sentrozom hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerini oluşturur. Bitki hücrelerinde sentrozom bulunmaz.
Yanıt C

[biyoloji_1_ygs_lys]

Hayvan hücrelerinde, mantar hücrelerinde, bakteri ve mavi– yeşil alglerde bulunmaz. Sadece bitki hücrelerinde bulunan plastidler nişasta, protein, yağ gibi maddelerin sentezini
yaparlar ya da depolarlar.
İşlevlerine göre üç çeşit plastid vardır.

Kloroplast

• Kloroplast yeşil renkli plastiddir. Kloroplastın stroma ve grana denilen iki kısmı vardır. Granalar tilakoid zarların katlanmasıyla oluşurlar. İç zardan tomurcuklanma ile oluşan granalar, iç zarla bağlantısı koptuktan sonra stromada bağımsız olarak bulunurlar. Granada klorofil molekülleri vardır.
• Granaların etrafında bulunan sıvı kısma stroma denir.
• Stromada DNA, RNA, ribozom, fotosentez enzimleri, karbonhidratlar, yağlar, proteinler, su ve minareller bulunur.
• Kloroplast gerektiğinde kendini eşleyerek çoğalabilir.
• Kloroplastın görevi fotosentez reaksiyonlarını gerçekleştirmektir.
• Kloroplastlar taşıdıkları klorofil sayesinde güneş enerjisini kimyasal bağ enerjisi şeklinde depolarlar.

NOT: Mitokondride oksidatif fosforilasyon, kloroplastta fotofosforilasyon elektron taşıma sistemi (E. T. S) elemanlarıyla gerçekleşir.

Kromoplast

• Kromoplastlar sarı (ksantofil), turuncu (karoten), kırmızı (likopin) gibi çeşitli pigmentler içerirler. Çiçek ve meyvelerin renklerini oluşturur. Kromoplastlar fotosentez yapmaz.

Örnek
Havuçta > Karoten
Limonda > Ksantofil
Domateste > Likopin

Lökoplast

Bitkinin kök, yumru, tohum, gövde içi gibi ışık görmeyen kısımlarında bulunurlar. Görevi fotosentezle üretilen glikozu nişasta şeklinde depolamaktır.

UYARI: Plastidler birbirine dönüşebilir. Muzun sararması, domatesin kızarması, yaprakların sararması vb.

UYARI: Bitkilerde koful öz suyunda bulunan ve bitkiye mor, eşatun, mavi gibi renkleri veren antokyan pigmentleri bulunur. Bu pigmentler koful özsuyu asidik ise kırmızı, bazik ise mavi, nötr ise eşatun renk verir.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Zarsız organeldir.
• 
  İlkel bitkilerde ve hayvan hücrelerinde bulunur. Gelişmiş yapılı bitki hücrelerinde bulunmaz.
• 
  Hücrede çekirdeğe yakın bulunur.
• 
  Bir sentrozom birbirine dik konumlanmış silindir şeklinde iki sentriolden oluşur. Her bir sentriol birbirine üçer üçer bağlanmış dokuz grup mikrotübülden oluşur.
• 
  Protein yapılı olan sentrozom hücre bölünmesi sırasında iğ ipliklerini oluşturur. Bitkilerde sentrozom bulunmadığından iğ ipliklerinin oluşumu sitoplazmadaki proteinlerle gerçekleştirilir.
• Hücrede bölünmesi sırasında eşlenerek kutuplara çekilir.
• Oluşturduğu iğ iplikleriyle kromozomların sentromerlerine tutunurlar. Kromozomları kutuplara çekerler.
• Sil ve kamçı oluşumda görevlidir.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Tek katlı zarı olan orgeneldir.
• 
  Hücre zarından (fagositoz ve pinositozla), endoplazmik retikulumdan, golgi aygıtından oluşur.
• 
  Koful içerisinde su, çeşitli tuzlar, organik moleküller bulunur.
• 
  Koful zarı suyun giriş çıkışını düzenleyerek hücrelerde osmoz olayında etkili olur.
• 
  Görevlerine göre besin kofulu, sindirim kofulu, boşaltım kofulu, kontraktil koful gibi çeşitleri vardır.
• 
  Büyük moleküllü besinlerin fagositoz ve pinositozla hücre içine alınması sırasında besin kofulu oluşur.
• Besin kofulunun lizozomla birleşmesi sonucu sindirim kofulu oluşur. Büyük moleküllü besinler lizozom enzimleriyle sindirilir. Küçük moleküller koful zarından sitoplazmaya geçer. Kesede kalan artık maddeler de dışarı atılır.
• 
  Tatlı sularda yaşayan öglena gibi tek hücreli ökaryot canlılarda, hücre içine giren fazla suyu dışarı atan kontraktil koful denilen boşaltım kofulu vardır.

Bitki hücrelerinde zehirli maddelerin oluşturduğu kristaller ve antosiyanin denilen renk maddeleri kofulda bulunur.

Kofullar genç bitki hücrelerinde küçük çaplı olup, çok sayıdadır. Bitki yaşlandıkça bu küçük kofullar birleşerek büyük bir koful haline gelir.

ÖRNEK: Suda çözünmeyen bir boya maddesi, mikroskopta incelenmekte olan bir terliksi hayvanın bulunduğu ortama eklenmiştir.
Bir süre sonra, terliksi hayvanda boyanın,
I. Boşaltım kofullarıyla dış ortama atılması
II. Besin kofuluna alınması
III. Difüzyonla dış ortama atılması
IV. Sitoplazmanın her yerine yayılması
olaylarından hangileri gerçekleşir?
A) YalnızI B)YalnızII C)I ve IV D) II ve III E) II ve IV
1995 ÖSS

ÇÖZÜM: Terliksi hayvan tatlı suda yaşayan tek hürceli ökaryot canlıdır. Büyük moleküllü maddeyi besin kofulu oluşturarak alır. Başaltım kofulu (kontraktil koful) hücre içindeki
fazla suyu dışarı atar.
Yanıt B

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Kırmızı kan hücreleri hariç tüm hayvan hücrelerinde bulunur.
• Bitki hücrelerinde lizozom organeli yoktur. Bitki ve mantar hücrelerinde lizozom benzeri yapılar bulunur.
• Lizozom enzimleri ribozomlarda sentezlenir.Enzimler endoplazmik retikulumla golgi aygıtına getirilir.
• Golgi aygıtında enzimler paketlenerek kesecik şeklinde salınır.
• Lizozomun en önemli görevi hücre içine alınan maddeleri sindirmektir.
• Lizozomda protein, polisakkarit, nükleik asit gibi moleküllerin hidrolizini gerçekleştiren enzimler bulunur. Hücre içerisine alınan besin zarla çevrelenerek besin kofulu haline dönüşür. Besin kofulu lizozomla birleşir ve koful içerisindeki materyal lizozomdaki enzimlerle parçalanır. Lizozom zarı herhangi bir nedenle parçalanacak olursa hücre kendi kendini sindirir. Olaya otoliz denir.

Lizozomun Fonksiyonları

• 
  Endositozla alınan besinleri sindirme
• 
  Hücre farklılaşması sırasında organelleri ortadan kaldırma
• 
  Yaşlanan kırmızı kan hücrelerini ve ölü hücreleri yok etme
• 
  Vücuda giren bakteri ve virüslerle mücadele etme.
• 
  Spermin baş bölgesinde bulunarak spermin yumurtaya girmesini sağlama.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Golgi aygıtı zarla çevrili yassı keselerden oluşmuştur.
• Çekirdeğe yakın konumlanmıştır.
• 
  Sperm ve olgun alyuvar hücreleri hariç tüm hayvan ve bitki hücrelerinde bulunur.
• 
  Golgi aygıtı salgı maddelerinin oluşturulmasında, paketlenmesinde ve salgılanmasında görev yapar.
• Süt, tükürük, ter bezlerinde çokça bulunur.
• 
  Golgi aygıtı ile endoplazmik retikulum arasındaki ilişki önemlidir. Endoplazmik retikulum zarlarındaki ribozomlarda üretilen proteinler, endoplazmik retikulum kanalına ve buradan golgiye geçer. Golgi protein yapısındaki salgı ürünlerini toplar ve bunların etrafını zarla çevreleyerek paketler.

• 
  Golgi aygıtında glikoprotein ve glikolipitler sentezlenir.
• 
  Aynı zamanda enzimlere aktişik kazandıran bir organel olup, lizozom oluşumunu da gerçekleştirir.
• 
  Bitki hücrelerinde hücre çeperinin yapısına katılan selülozun sentezlenmesinde ve koful oluşumunda görev yapar

[biyoloji_1_ygs_lys]

Mitokondriler, hücrede enerji üreten organellerdir. 
Hücrede oksijenin kullanıldığı yer olan mitokondrilerde oksijenli solunum ve fosforilasyon (ATP sentezi) için gerekli enzimler bulunur. 
Mitokondri çift zarlı bir orgeneldir. İç zar içe doğru krista denilen çıkıntılar meydana getirmiştir. Krista üzerinde ise oksidatif fosforilasyonla ilgili elektron taşıma sistemi elemanları (E.T.S.) bulunur. Dış zar ise düzdür. 
Mitokondri sıvısına matriks denir. Matrikste DNA, RNA, ribozomlar ve solunumla ilgili enzimler vardır. 
Mitokondri enerji gereksiniminin fazla olduğu (kalp, böbrek, kas v.b.) dokularda ya da organlarda sayıca fazladır.

Hücrenin ATP ye ihtiyaç duyduğu durumlarda hücre çekirdeği kontrolünde bölünerek çoğalır. 
Sahip olduğu DNA, RNA ve ribozomlar sayesinde kendine ait bazı proteinleri üretebilir. Ancak yarı bağımsız organeldir. Çünkü yapısına katılan proteinlerle ilgili bilginin çoğunluğu çekirdekteki DNA tarafından kontrol edilir. 
Mitokondride O2 li solunumun krebs devri ve oksidatif fosforilasyon evreleri gerçekleşir.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Zarsız organeller.
• 
  Yapısında rRNA ve protein bulunur.
• 
  Ribozomlar farklı büyüklükte iki alt birimden oluşmuştur.
• 
  Küçük ve büyük alt birim protein sentezi sırasında birleşir.
• 
  Sitoplazmada serbest halde, endoplazmik retikulum zarı üzerinde, mitokondri ve kloroplast içerisinde bulunur.
• 
  Virüsler hariç tüm hücreler ribozoma sahiptir ve her hücre ribozomuyla kendi proteinini sentezler.

Endoplazmik Retikulum

• 
  Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında bulunan kanalcık sistemidir.
• 
  Yapısı hücre zarına benzer.
• 
  Kanalcıklar hücre bölünürken kaybolur, daha sonra yeniden oluşturulur.
• 
  Üzerinde ribozom bulundurana granüllü endoplazmik retikulum, bulundurmayana ise düz yüzlü (granülsüz) endoplazmik retikulum denir.
• 
  Madde taşınması, sentez ve depolama görevleri vardır.
• Endoplazmik retikulum 
  Hücre içi dolaşım sistemi gibi iş görür, iyon ve küçük moleküllerin hücre içinde bir yerden başka bir yere taşınmasını sağlar.
• 
  Hücrede asidik ve bazik tepkimelerin birbirini etkilemeden ayrı ayrı odacıkların içinde oluşmasını sağlar.
• 
  Hücrenin mekanik etkilere karşı dirençli olmasınısağlar.
• 
  Zarlar üzerindeki ribozomlarda sentezlenen proteinleri golgi aygıtına taşır ve geçici bir süre depolar.
• 
  Granülsüz endoplazmik retikulum ise yağ sentezi yapan hücrelerde sıkça görülür.
• 
  Çizgili kasların gevşemesi ve kasılmasında rol oynar.

[biyoloji_1_ygs_lys]

Sitoplazma yarı akışkan bir yapıya sahiptir. Sitoplazmada proteinler, yağlar, tuzlar, enzimler ve vitaminler bulunur.
Canlılık faaliyetlerinin bir kısmı sitoplazmada bulunan organellerde gerçekleşir. Aktif sitoplazmanın %75 i sudur ve bu oran hücrenin yaşlanmasıyla azalır.
Su miktarı, minimum metabolizma yapan tohumların hücrelerinde % 10 civarındadır.

[biyoloji_1_ygs_lys]

Bazı hücrelerde hücre yüzeyinde emilim, salgılama, sıvı iletimi gibi olaylarda rol oynayan farklı yapılar bulunur.

Mikrovillus

Hücrenin serbest yüzeyinde bulunan girinti çıkıntılardır.
Yüzey artışına neden olur. İnce bağırsak yüzeyinde bulunan hücrelerdeki mikrovilluslar besin emilimini arttırır.

ÇÖZÜM: Nişasta hücre zarındaki porlardan geçemez. Glikoz, su ve iyot hücre zarındaki porlardan geçebilir. M kolundan N koluna nişasta geçemeyeceği için, N kolundaki sıvı rengi
maviye dönüşmez.
Yanıt C

ÖRNEK: Hücre zarından madde alışverişye ilgili olarak,
I. moleküllerin, derişimlerinin az olduğu ortamdan çok olduğu ortama taşınması
II. hücredeki büyük moleküllü atık maddelerin dışarı atılması
III. difüzyonla alınamayacak kadar büyük moleküllerin hücre içine alınması,
IV. moleküllerin kolaylaştırılmış difüzyonla hücre içine alınması
olaylarından hangilerinin gerçekleştirilmesi için ATP enerjisi kullanılır?
A) I ve V B) II ve IV C) I, II ve III D) I, III ve IV E) II, III ve V
2008 ÖSS

ÇÖZÜM: Moleküllerin derişimlerinin az olduğu ortamdan çok olduğu ortama taşınması aktif taşımadır. Aktif taşımada ATP harcanır.
Hücredeki büyük moleküller ekzositozla dış ortama atılır. Ekzositozda ATP harcanır. Büyük moleküller hücre içine endositozla alınır. Endositozda ATP harcanır. Suyun hipotonik
ortamdan (suyun çok olduğu ortam) hücre içine girmesi osmozdur. Osmoz, difüzyon ve kolaylaştırılmış difüzyon pasif taşıma şekilleridir. Pasif taşımada ATP harcanmaz.
Yanıt C

[biyoloji_1_ygs_lys]