Tatlı su balıkları

• 
  Vücutlarındaki tuz derişimi, çevreye göre daha yüksektir.
• 
  Su içmezler. Osmozla su solugaçlardan girer.
• 
  Vücut suya karşı geçirgen olmayan deri ile örtülüdür.
• 
  Vücut için gerekli olan tuz, solungaçlardaki özel hücreler tarafından aktif taşıma ile tatlı sudan alınır.
• 
  Çok iyi gelişmiş glomerulusları fazla miktarda suyun süzülmesini sağlar.
• 
  Geri emilim olmadığı için idrarları az yoğun yani hipotoniktir.

Tuzlu su balıkları

• 
  Vücutlarındaki tuz derişimi, çevreye göre daha azdır.
• 
  Su kaybını önlemek için devamlı su içerler.
• 
  Tuzlu su içildiğinde su vücutta kalır, fazla tuz solugaçlardan aktif taşıma ile dışarı atılır.
• 
  Vücutları kısmen, suya geçirgen olmayan deri ile örtülüdür.
• 
  Azotlu artık ürünler amonyak şeklinde solungaçlardan atılır.
• 
  Glomerulusları su kaybını önlemek için az gelişmiş, küçük tüp şeklindedir. İdrarları azdır.

NOT: Köpek balıkları; NH3 ü üreye ve dönüştürülerek vücut dışına atılır. Denizde yaşadıkları halde glomerulusları iyi gelişmiştir. Kanları deniz suyuna göre hafif hipertoniktir.
İdrarları hipotoniktir.

NOT: Su kaybını engellemek amacıyla, çöl hayvanlarında henle kulpu uzundur. Örneğin; Deve

ÖRNEK: Aynı cinse ait, büyüklükleri aynı iki fare türünden biri çölde, diğeri ılıman bölgede yaşamaya uyum sağlamıştır.
Bu türlerin boşaltım sistemi ile ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi çölde yaşamayı kolaylaştıran bir uyumdur?
A) Üreterlerinin oransal olarak daha kısa olması
B) Böbreklerinin oransal olarak daha fazla sayıda nefron taşıması
C) Henle kulpunun oransal olarak daha uzun olması
D) İdrar kesesinin oransal olarak daha büyük olması
E) Glomerulus yumaklarının oransal olarak daha büyük olması
1997 ÖYS

ÇÖZÜM: Çölde yaşayan hayvanlarda henle kulpu daha uzundur.
Bu durum su kaybını engeller.
Yanıt C

ÖRNEK: Tatlı suda yaşamaya uyum sağlamış bir omurgalıda,
I. Glomerulusları az gelişmiş böbrek
II. Henle kulplarındaki kılcaldamar ağı az gelişmiş böbrek
III. Vücut dışına tuz salgılayan bez
yapılarından hangileri bulunur?
A) YalnızI B)YalnızII C)Yalnız III D) I ve II E) II ve III
1998 ÖYS

ÇÖZÜM: Tatlı su balıklarında glomerulus çok iyi gelişmiştir. Henle kulbundaki kılcaldamar ağı az gelişmiş olduğundan suyun
geri emilimi olmaz. Tatlı su balıklarında vücut dışına tuz salgılayan bez bulunmaz.
Yanıt B

ÖRNEK: Tatlı su balıklarıyla ilgili olarak aşağıda verilen ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Vücutlarındaki tuz derişimi, çevrelerine göre yüksektir.
B) Hipotonik idrar oluştururlar.
C) Su içemezler.
D) Vücutları için gerekli olan tuz solungaçlarında bulunan özel hücreler tarafından aktif taşıma ile tatlı sudan alınır.
E) Böbrek glomerulusları küçüktür.

ÇÖZÜM: Tatlı su balıkları aktif taşıma ile ortamdan tuz alırlar. Vücutlarındaki tuz derişimi ortamdakinden fazladır. Vücutlarına çok miktarda su girdiği için ayrıca su içmezler. Böbrek
glomerulusları büyüktür ve hipotonik idrar oluştururlar.
Yanıt E

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Deniz suyunda yaklaşık % 3 oranında tuz vardır.
• insan kanındaki tuz oranı ise % 1 dir.
• Deniz suyu içildiğinde, sindirim sisteminden emilerek kana geçtiği zaman, kandaki tuz oranı % 3’e yükselir.
• Böbrekler % 2 oranında tuzu süzebilirler.
• Ancak kandaki toz oranı % 3 olduğu zaman, tam süzme ve boşaltım yapamazlar.
• Deniz suyu içen kişi, vücuda giren deniz suyunun her litresi için 0, 5 lt doku sıvısı kaybeder.
• Buda bireyin ölümüne neden olabilir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Böbrekler kararlı bir iç çevrenin oluşmasını sağlarlar.
• Bunu da aşağıdaki işlevleri gerçekleştirerek başarırlar.

a. Metabolizma artıklarını boşaltır.
b. Su ve tuz dengesini sağlar.

• Hipofiz bezinden salgılanan ADH (antidiüretik hormon) vücudun su miktarını ayarlar.
• Kanın osmotik basıncı artıp, kanın su hacmi azaldığında ADH hormonu miktarı artar ve distal tüpte suyun geri emilimi artar.

• Böbrek üstü bezinden salgılanan aldosteron ise böbrek tübüllerinden tuzun geri emilimini sağlar.
• Aldosteron etkisiyle Na+ ve Cl– iyonları geri emilir, K+ dışarı atılır.
• Aldosteron gereğinden fazla olduğunda, çok fazla Na+ geri emilir. Na+, vücutta çok su tutar ve ödemler oluşur.

c. Asit, baz dengesini korur. Kan pH ının sabit kalmasını sağlar.

• Kanın pH sı değiştiğinde böbrekler, hidrojen ve bikarbonat iyonları salgılayarak kanın pH sını düzenler.
• Bu düzenleme kanalcık hücrelerinde, karbonik asitin iyonlaşmasıyla meydana gelen hidrojen iyonlarının, kanalcıktaki sodyum iyonları ile yer değişmesi sonucu meydana gelir.
• Kanın asitliği artarsa, kanalcık hücreleri idrara amonyak (NH3) verir. NH3, idrara verilen H+ iyonlarını tutarak NH4 oluşturur. Bu da CI– ile birleşince oluşan idrarla atılır.

ÖRNEK: “Boşaltım, homeostatik dengeyi sağlayan önemli bir canlılık olayıdır.”
Bu tanımda, “homeostatik denge” ifadesinin yerine aşağıdakilerden hangisi kullanılabilir?
A) Madde derişimleri uygun değerlerde değişmez tutulduğu kararlı bir iç ortamı
B) İç ortamdaki madde derişimlerinin daha yüksek olmasını
C) Madde derişiminin iç ve dış ortamda eşit olmasını
D) Dışarıdan alınan bileşiklerin fazlasının vücut dışına atılmasını
E) Kullanılamayan sindirim atıklarının vücut dışına atılmasını
1994 ÖYS

ÇÖZÜM: Böbrekler zararlı maddeleri kandan süzerek, vücudun su ve tuz dengesini düzenler. Kan pH ının sabit kalmasını sağlar. Kararlı bir iç dengenin devamını sağlarlar.
Yanıt A

ÖRNEK: Bir insanın, belirli bir süre içinde, vücuduna aldığı sıvıdan daha fazla miktarda idrar çıkarmasına,
I. böbrek atardamarında kan basıncının azalması,
II. böbrek kanallarından suyun geri emilimini sağlayan hormonun normalden az salgılanması,
III. böbreklerden geçen kan akım hızının azalması
durumlarından hangileri neden olabilir?
A) YalnızI B)YalnızII C)Yalnız III D) I ve II E) I ve III

2003 ÖSS

ÇÖZÜM: Glomeruluştan bowman kapsülüne süzülme, kan basıncının etkisiyle gerçekleşir. Kan basıncının azalması, oluşan idrar miktarını da azaltır. Böbreklerden suyun geri
emilimini sağlayan hormon az salgılanırsa idrardaki su miktarı artacağı için idrar miktarı da artar. Kan akım hızının azalması birim zamandaki süzüntü miktarını azaltacağı
için oluşan idrar miktarı da azalır.
Yanıt B

ÖRNEK: İnsanda, kan plazmasının ozmotik basıncının artması,aşağıdakilerden hangisine neden olur?
A) Atılan idrar miktarının azalmasına
B) Kanda glukoz miktarının artmasına
C) İdrarda glukoz miktarının azalmasına
D) İdrarla atılan tuz miktarının artmasına
E) İdrarla atılan üre miktarının artmasına
2006 ÖSS

ÇÖZÜM: Kan plazmasının osmotik basıncının artması, hipofiz bezinden salgılanan ADH hormonu miktarını da arttırır.
ADH etkisiyle suyun böbreklerden geri emilimi artar.Böylece idrar yoğunluğu artar fakat miktarı azalır.
Yanıt A

[biyoloji_2_ygs_lys]

Nefronda gerçekleşen;
1. Süzülme (filtrasyon)
2. Geri emilim
3. Salgılama
olaylarının sonucunda idrar oluşur

1. Süzülme (Filtrasyon)

• Kan basıncı etkisiyle glomerulustan bowman kapsülüne su, iyonlar, aminoasit, glikoz, üre NH3, kreatin, vitamin, ürik asit, yağ asidi gibi küçük moleküllü maddeler geçer.
• Kan hücreleri, plazma proteinler, yağ molekülleri geçemez.
• Doku sıvısına benzeyen bu sıvıya glomerular süzüntü denir.
• Kan basıncı sabit olduğundan bowman kapsülüne geçen süzüntünün, az bir bölümü bile glomerulusa geri dönemez.

2. Geri Emilim

• Bowman kapsülüne geçen süzüntü, arkadan gelen süzüntünün itmesi ile nefron kanalcığı içinde akar.
• Bu sırada nefron kanalcığı ve çeperindeki hücreler, süzüntü içindeki küçük molleküllü maddeleri kanalcığı saran nefron kılcallarına geri verir.
• Buna geri emilim denir. Geri emilimde aktif ve pasif taşıma görülür.
• Proksimal tüpte; suyun yaklaşık % 85 i osmozla geri emilir,  Na+ iyonları aktif taşımaylan, Cl– iyonları pasif taşı-
• mayla geri emilir. Sağlıklı insanların idrarında glikoz aminoasit bulunmaz.

• Henle kulbu; biri aşağı inen diğeride yukarı çıkan birbirine paralel iki borudan oluşur.
• Cl– iyonları aktif taşıma ile, Na+ iyonları difüzyonla geri emilir. İnen kol suya geçirgen, çıkan kol suya geçirgen değildir.
• Çıkan kolda suyun geri emilimi olmaz.
• Distal tüpte; su ve Na+ geri emilimi devam eder, Bu kısımda çeper üreyi geçirmediği için, idrar toplama kanalındaki üre yoğunluğu artarak idrar oluşumu sağlamış olur.

3. Salgılama

• Süzülme ile bütün maddeler glomerulustan bowman kapsülüne geçemez. Kılcallardaki bazı zararlı maddeler
• (serotenin, amonyak, hidrojen, potasyum iyonları, penisilin gibi) aktif taşıma ile distal tüpe verilir.

İdrarın Bileşimi

• Sağlıklı bir insanın idrarında; su, üre, ürik asit, NH3, suda eriyen ve vücut için fazla olan B ve C vitaminleri, Ca+, Na+, K+, Cl–, fosfat gibi iyonlar bulunur.
• Sağlıklı insanın idrarında glikoz, kan proteinleri ve kan hücrelerine rastlanmaz.
• Kandaki bir maddenin boşaltım sisteminde izlediği yol: Nefron >İdrar Toplama Kanalı >Havuzcuk >Üreter >İdrar Torbası > Üretra

ÖRNEK: Normal beslenen sağlıklı bir insanda, aşağıdakilerin hangisinde bulunan sıvı, glikoz içermez?

A) Piramit kanallarında
B) Böbrek toplardamarında
C) Henle kulpunda
D) Glomeruluslarda
E) Böbrek atardamarında
1990 ÖYS

ÇÖZÜM: Böbreğe gelen kan, glomerulustan geçerken bowman
kapsülüne süzülür. Glikozun tamamı nefronun proksimal
tüpünde geri emilir. Böbrek toplar damarında glikoz bulunur.
Fakat henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalındaki
sıvıda glikoza rastlanmaz.
Yanıt C

[biyoloji_2_ygs_lys]

İnsanda boşaltım sistemi; böbrekler, üreter, mesane ve üretradan oluşur.

Böbrek Zarı

Böbreği dıştan sarar ve onu dış etkilere karşı korur.

Kabuk (korteks)

Kandaki artık maddelerin süzüldüğü kısımdır.

Öz Bölgesi (medulla)

Yararlı maddelerin geri emildiği böbrek kısmıdır.

Havuzcuk (pelvis)

İdrarın toplandığı yerdir.

Nefron

• Böbreklerin süzme birimleridir. Her böbrekte bir milyondan fazla nefron bulunur.
• Bir nefronun yapısında; glomerulus, bowman kapsülü,nefron kanalları ve böbrek damarları bulunur.
• Bowman kapsülü içi boş, yarı küre şeklindedir. İçini, glomerulus doldurur.
• Glomerulus kılcal kan damarları yumağıdır.
• iki atar damar arasında yer alır.
• Kan basıncı bütün kılcal damar boyunca değişmez.
• Kan basıncı diğer kılcaların iki katı kadardır (yaklaşık 70 mmHg).
• İki katlı epitel doku ile örtüdür (yassı epitel). Böylece yüksek kan basıncına dayanıklılık kazanmıştır.
• Glomerulusta sadece süzülme olur.

• Bowman kapsülü ile glomerulusun oluşturduğu yapıya malpighi cisimciği denir

• Nefronda, bowman kapsülünden sonra borular bulunur.
• Bunlar sırasıyla proksimal tüp, henle kulbu, distal tüptür.
• Böbreğe giren böbrek atardamarı, kollara ayrılır.
• Bu kollar,piramitlerin arasından geçerek kabukla öz arasında birleşir ve bir atar damar kemeri oluşturur.
• Kemerden kabuk bölgesine doğru ışınsal kollara ayrılır.
• Bunlar daha küçük kollara ayrılarak bowman kapsülüne girer ve birincil kılcal damar sistemi yani glomerulusu oluşturur.
• Glomerulustan tekrar küçük bir atar damar çıkar, bütün idrar borucuklarını kapsayan ikincil kılcal damar sistemini oluşturur.
• Bu sistemden öz bölgesine doğru ışınsal toplardamarlar çıkar.
• Bunlar da toplardamar kemerini meydana getirir.
• Bu kemerden ayrılan kollar, piramitlerin arasından geçerek pelviste birleşir ve böbrek toplardamarı olarak böbrekten çıkar.

• Böbrek atardamarında O2 ve metabolik artık olan üre fazladır. Böbrek toplardamarında ise O2 ve metebolik artık üre azdır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

a. Omurgasızlarda Boşaltım

Sünger ve Sölentelerelerde

• Özel boşaltım organı yoktur. CO2, H2O, NH3 difüzyonla vücut yüzeyinden atılır.

Yassı Solucan (Planarya) da

• İlk defa bunlarda boşaltım organı görülür. Protonefridyum denilen boşaltım organı, bir çok kanaldan oluşur.
• Kanallarla bağlantı kuran, silli alev hücreleri bulunur.
• Alev hücrelerinin görevi vücutta su dengesini sağlamaktır.
• CO2 ve NH3 gibi maddeler difüzyonla vücut yüzeyinden atılır.

Toprak Solucanı ve Yumuşakçalarda

• Nefridyum denilen boşaltım organı görülür. Solucanların her halkasında sağlı ve sollu olmak üzere, bir çift nefridyum bulunur.
• Nefridyumun vücut boşluğuna bakan ucu,kirpikli ve huni şeklindedir.
• Nefridyumların kirpikli uçları ile vücut sıvısından; su, glikoz, mineral ve artık maddeler alınır.
• Bu maddelerden bir miktar su ve glikoz geri emilir.
• Fazla su dışarı atılır. Yumuşakçalarda da boşaltım organı nefridyumdur.

Böceklerde (Eklembacaklılarda)

• Boşaltım organı malpighi tüpleridir.
• Artık maddeler ve vücut sıvısı, tüplerin kapalı olan ucundan alınarak sindirim kanalının son kısmına getilir.
• Artık maddelerdeki fazla su burada geri emilir.
• Boşaltım maddeleri ve sindirim artıkları dışkı şeklinde atılır.
• Azotlu artık madde ürik asittir.

b. Omurgalılarda Boşaltım

Bütün omurgalılarda boşaltım organı böbrektir. Basitten gelişmişe; pronefroz, mezonefroz, metanefroz olmak üzere üç tip böbrek bulunur.

Pronefroz Böbrek

• Yanyana gelmiş nefridyumlar bulunur. Glomerulus denilen kılcal kan damarı yumağı ve kirpikli huniden oluşur. Boşaltım maddeleri nefridyumların birleşmesiyle oluşmuş wolf kanalı ile taşınır ve sindirim artıklarıyla beraber kloaktan atılır. Bu böbrek tipi balık, kurbağa embriyoları ile kıkırdaklı balıkların erginlerinde görülür.

Mezonefroz Böbrek

• Kirpikli huni yerine bowman kapsülü bulunur. Glomerulus, bowman kapsülü önüne yerleşmiştir. Süzüntü wolf kanalı ile taşınarak dışarı atılır.
• Bu böbrek tipi sürüngen, kuş, memeli embriyolarında ve balık, kurbağa erginlerinde görülür.

Metanefroz Böbrek

• En gelişmiş böbrek tipidir. Sürüngen, kuş ve memeli erginlerinde görülür. Bowman kapsülü, glomerulusun etrafını tamamen çevirir. Bu ikisinin oluşturduğu yapıya malpighi cisimciği denir.

• Süzülme çok sayıda nefronla sağlanır.
• Nefronlarda süzülen artık maddeler, böbreğin havuzcuğunda toplanır ve üreter adı verilen idrar kanalıyla sürüngen ve kuşlarda kloaka, memelilerde ise idrar torbasına taşınır. idrar, sürüngen ve kuşlarda, sindirim artıklarıyla beraber atılırken, memelilerde ayrı bir kanaldan atılır.
• Omurgalılarda üreme ve boşaltım sisteminden oluşan, ürogenital sistem bulunur. Müller kanalı, erkeklerde körelir, dişilerde bulunur.
• Wolf kanalı, dişilerde körelir, erkeklerde bulunur.
• Wolf kanalı, balık ve kurbağalarda hem üreme hem de boşatım kanalı olarak görev yapar.
• Sürüngen, kuş ve memelilerde yalnız üreme sistemi kanalı olarak görevlidir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

Özelleşmiş bir boşaltım sistemi yoktur. Boşaltımda etkili olan yapılar bulunur.
Bunlar;

• 
  Stoma
• 
  Hidatod
• 
  Kovucuk
• 
  Depo kofulu
• 
  Kök

• Stomalardan CO2 moleküler halde, su ise buhar halinde terleme şeklinde atılır. Kovucuklar ise CO2 ve az da olsa buhar halinde terleme şeklinde su atarlar.
• Hidatodlar yaprak kenarlarında bulunur. Su ve mineral tuzlar, damlama (gutasyon) şeklinde uzaklaştırılır.

• Bazı bitkilerde zehirli maddeler ve artıklar, inorganik tuzlarla birleştirilir ve çözülmeyen zehirsiz kristal hale getirilir.
• Yaprak hücrelerinde kofullarda depo edilir.
• Kireçli topraklarda bazı bitkiler, artıkları kalsiyum oksalat kristalleri olarak depolar.
• Bunlar yaprak dökümüyle uzaklaştırılır.
• Bitkilerdeki boşaltım ürünlerinin depolanma biçimi olan kirstal kümelerine rafid, drus, sistolit, kristal kumu gibi adlar verilir.
• Bazı bitkiler, organik ve inorganik bazı maddeleri köklerinden toprağa verir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

Tek Hücrelilerde Boşaltım

• CO2 ve NH3 doğrudan difüzyonla yüzeyden atılır.
• Paramesyum, öglena, amilp gibi tatlı sularda yaşayan ökaryot tek hücrelilerde fazla su kontraktil kofullar ile atılır.
• Kontraktil kofullarda osmotik basınç farkıyla su dışarı fırlatılır. Aktif taşıma görülür, enerji harcanır.

ÖRNEK: Tatlısularda yaşayan bazı bir hücrelilerdeki kontraktil (vurgan) kofulların temel işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karbondiokitin dışarı atılmasını sağlama
B) Canlının suda hareket etmesini sağlamak
C) Fazla suyu difüzyonunun tersi yönünde boşaltma
D) Madensel artıkların atılmasını sağlama
E) Sindirim artıklarının atılmasını sağlama
1989 ÖYS

ÇÖZÜM: Kontraktil kofullar, hücreye giren fazla suyu enerji harcayarak boşaltır. Olay difüzyonun tersi yönünde gerçekleşir.
Yanıt C

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Hücre metabolizması sonucu oluşan zararlı artık ürünlerin organizmadan uzaklaştırılmasına boşaltım denir.
• Boşaltım sistemi organizmadaki hücrelerin yaşamasına uygun ve dengeli bir iç ortamın devamını sağlar.

Boşaltım Maddeleri

• Hücrelerde metabolizma esnasında su, CO2 ve azotlu atık maddeler oluşur.

a. Su ve CO2

• Karbonhidrat ve yağların hücre solunumunda yıkımı sonucu oluşan maddelerdir. Su ve CO2; akciğer, böbrek ve ter bezlerinden dışarı atılır.

b. Azotlu Atık Maddeler

• Protein gibi maddelerin metabolizması sırasında oluşan atık ürünler amonyak, üre ve ürik asittir.

1. Amonyak (NH3)

• Hücreler için çok zehirlidir. Bol su ile dışarı atılır. Paramesyum, hidra, planarya, balık, kurbağa gibi canlılarda boşaltım maddesidir. Daha çok suda yaşayan canlılarda oluşur.

2. Üre

• Amonyaktan üretilir. Amonyağa göre daha az zehirlidir ve suda çözünürlüğü daha azdır. Memelilerde ve kurbağalarda görülür.
• İnsanda üre karaciğerde oluşur. Ornitin devri reaksiyonları aşağıda gösterilmiştir.

3. Ürik Asit

• Amonyaktan üretilir. Zehirsizdir, suda çok az çözünür ve kristaller meydana getirir. Karada yaşayan böcekler, sürüngenler, kuşlar, amonyağı ürik asite çevirerek atarlar. Vücudun su kaybı önlenmiş olur.

ÖRNEK:Bazı hayvanlarda, amonyağın üre ya da ürik asite dönüştürülebilmesinin vücuda sağladığı en önemli yarar aşağıdakilerden hangisidir?

A) Amino asitlerden amino grubunun ayrılması
B) Nefronlarda aktif taşımanın sağlanması
C) Su kaybının azaltılması
D) Aminoasitlerin protein sentezinde tekrar kullanılabilmesi
E) Aminoasitlerin ara reaksiyonlardan geçerek, enerji üretiminde kullanılabilmesi.
1992 ÖYS

ÇÖZÜM: Amonyağın vücuttan uzaklaştırılmasında çok fazla su gerekir. Amonyak, üre ya da ürik asite dönüştürülerek vücuttan uzaklaştırılırsa su kaybı azaltılmış olur.
Yanıt C

[biyoloji_2_ygs_lys]