DİVAN EDEBİYATINDA DÜZ YAZI TÜRLERİ
Klasik edebiyatta düz yazı biçimindeki yazıya “İnşâ”, düz yazı yazarına “münşi”, düz yazı halindeki yazıların bir araya toplanmasından meydana gelen yapıtlara “münşeat” denir.
Tezkire
Divan edebiyatında şairlerin hayatlarını anlatan, şiirlerinden örnekler veren eserlerdir. Türk edebiyatında ilk tezkireyi 15. yüzyılda Ali fiîr Nevai “Mecalis”ün Nefâis” adıyla yazmıştır. Tasavvuf büyüklerinin hayatını anlatan eserlere ise “menâkıpname” adı verilir.
Sefaretname
Osmanlı imparatorluğu döneminde bazı elçilerin gittikleri ülkeleri tanıtmak amacıyla o ülkelerde gördüklerini anlattı
kları yapıtlara verilen addır. Yirmisekiz Mehmet Çelebi’nin “Fransa Sefaretnamesi”; bu türün en önemli örneklerindendir.

DÜZYAZI (NESİR) EDEBİYAT TÜRLERİ KONU ANLATIMLI SORU BANKASI

ÖRNEK:
“Ben gazetedeki köşemde roman eleştirileri yapmam.Zaten bu köşelerin görevi de eleştiri değildir. Amacım, okuyucuya bazı günlük sorunları tanıtmak, bu sorunlar hakkında düşüncelerimi, derinliğe inmeden, kanıtlamaya kalkmadan söylemektir. Kısa, yoğun, günübirlik yazılardır bunlar.” diyen bir sanatçının özellikle hangi türde yazdığı söylenebilir?
A) Mektup B) Fıkra C) Deneme D) Makale C) Anı
1984 ÖYS
ÇÖZÜM:
Gazetede yayımlanan, günlük sorunları tanıtan, kanıtlama amacı taşımayan, kısa ve günübirlik yazı türü fıkradır.
Yanıt B

Örnek
Türk edebiyatında bu türün örnekleri, Cumhuriyetten sonra verilmeye başlanmıştır. Ahmet Haşim’in “Bize Göre” ve “Gurabâhâne–i Laklakan” adlı yapıtlarındaki kimi parçalar, edebiyatımızda bu türün ilk örnekleri sayılabilir.Türün en başarılı temsilcisi ise, Nurullah Ataç olarak bilinir.Sabahattin Eyuboğlu, Suut Kemal Yetkin de bu türün ustaları arasında yer alır.
Bu parçada sözü edilen yazınsal tür aşağıdakilerden hangisidir?
A)Öykü B)Anı C)Roman D) Deneme E) Gezi
1994 ÖYS
ÇÖZÜM:
Ahmet Haşim yapıtları deneme türüne örnektir. Ayrıca parçada isimleri geçen sanatçılar deneme türünün tanınmış yazarlarıdır.
Yanıt D

ÖRNEK:
Bu, son bir yıl içinde okuduğum romanlar arasında etkisinden uzun süre kurtulamadığım bir çeviri roman. Yazar, bu romanında önceliklerden farklı bir yol izlemiş. Bir kahramanın çevresinde gelişen bir öykü kurgulamış.Abartıyla yalınlığı, komediyle trajedinin özelkilerini bir arada kullanmış. Bir yıl gibi bir zaman dilimini çok az geri dönüşlerle anlatmış. Haftalarca “çok satanlar” listesinde yer alan bu çeviri yapıt, Türk okurundan gördüğü ilgiyi Fransız ve İngiliz okurlardan görmemiş. Bu durum, çevirmenin başarısı olarak değerlendirilebilir.Bu parçada aşağıdaki yazı türlerinden hangisine ait özelikler ağır basmaktadır?
A) Makale B) Deneme C) Eleştiri D) Fıkra E) Günlük
2006 ÖSS
ÇÖZÜM:
Bu parçada eleştirmen, okuduğu bir çeviri romanı değerlendirmektedir.Bu çeviri romanın hem olumlu hem de olumsuz yönleri anlatılmıştır. Ayrıca parçadaki genel hava eleştiri türünün özelliklerini yansıtıyor.
Yanıt C

ÖRNEK:
Aşağıdakilerin hangisinde boş bırakılan yere ayraç içindeki sözcük getirilirse, tanım yanlış olur?
A) ……… yazarın herhangi bir konu üzerinde kesin sonuçlara varmadan, kişisel görüş ve düşüncelerini senli benli bir anlatım içinde verdiği yazı türüdür.(Makale)
B) …….. ünlü kişilerin yaşamlarını, yaptıklarını yaşadıkları döneme katkılarını anlatan yazı ve kitaplara denir.
(biyografi)
C) Bir kimsenin yaşam öyküsünü kendisinin yazıp anlattığı yapıtlara………….. denir. (Otobiyografi)
D) Bir topluluk önünde belirli bir konuda yapılan etkili ve inandırıcı konuşmalara …………. denir. (Nutuk)
E) Bir yazarın, başından geçen ya da tanık olduğu olay ve olguları bilgilerine, gözlemlerine dayanarak anlattığı yazı türüne…………….. denir. (Anı)
2007 ÖSS
ÇÖZÜM:
Makale, iddia ve ispat amaçlı bir yazı türüdür. A’da deneme türünün özellikleri verilmiştir. Bu yüzden A’daki tanım
yanlıştır.Yanıt A

ÖRNEK:
Biyografi türüyle benzerlik gösteren eserlere Divan Edebiyatı’nda ne ad verilir?
A) Tezkire B) Münşeat C) Hamse D) Velâyetnâme E) Siyer
1991 ÖYS
ÇÖZÜM:
Münşeat: Düzyazı halindeki yazıların bir araya toplanmasıyla meydana gelen yapıtlara denir.
Hamse: Beş mesneviden oluşan eserlerdir.Velâyetname: Divan edebiyatında evliyaların hayatını anlatan nesirlere denir.
Siyer: Peygamberlerin hayatını konu alan yapıtlardır.Yanıt A

ÖRNEK:
Aşağıdakilerden hangisi edebiyatımızdaki ünlü bir mektuptur?
A) Harname B) fiikayetname C) İskendername D) Garibname E) Zafername 1990 ÖYS
ÇÖZÜM:
Fuzuli, döneminde çeşitli kişilere dört mektup yazmıştır.Bu mektuplardan en tanınmış olanı Nişancı Celâlzâde
Mustafa Çelebi’ye yazdığı “fiikâyetnâme”dir. Soruda da mektup türü sadece B’de verilmiştir.Yanıt B

ÖRNEK:
Tragedya türü ile ilgili olarak aşağıda verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Acıklı yönü ağır basan bir tiyatro türüdür.
B) Ana karakterlerin halktan olması en önemli özelliğidir.
C) Konuları, mitoloji ve tarihten alınır.
D) Zaman, yer ve olay birliği kurallarına uyulur.
E) Klasik bir dil ve üslup anlayışıyla yazılır.
1996 ÖYS
ÇÖZÜM:
Ana karakterlerin halktan olması komedi ve dram türünün bir özelliğidir. Tragedyanın ana karakterleri; tanrı,tanrıça ya da asil kişilerdir.Yanıt B

ÖRNEK:
Tanzimata kadar Türk toplumunda onun yerini destanlar, efsaneler, mesneviler ve halk hikayeleriyle masallar tutmuştur.
Bir edebiyat türü olarak bize Tanzimattan sonra Batıdan gelmiştir. İlk örnekler de Fransız Edebiyatından yapılma çevirilerdir. Bunlardan ilk tanıdığımız yapıt, Yusuf Kamil Paşa’nın bir çevirisidir.Bu parçada sözü edilen edebiyat türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hikâye B) Tiyatro C) Gezi D) Anı E) Roman
1996 ÖYS
ÇÖZÜM:
Parçada roman türüyle ilgili bilgi verilmiştir. Türk edebiyatına roman çeviriler yoluyla girmiştir.Yanıt E

ÖRNEK:
Yazarın, özgürce seçtiği bir konuda iddia ve ispatlama kaygısı gütmeden düşüncelerini konuşma havası içerisinde “ben” li bir anlatımla oluşturduğu yazı türünene ad verilir?
A) Deneme B)Anı C)Eleştiri D) Röportaj E) Makale
1997 ÖYS
ÇÖZÜM:
Makalede iddia ve ispat amacı vardır, deliller ortaya konur; ancak denemede böyle bir özellik yoktur.Yanıt A

ÖRNEK:
Aşağıdakilerden hangisi masalın özelilklerinden biri değildir?
A) Olayların belli bir zamana bağlanmaması
B) miş’li geçmiş zamanla anlatılması
C) Belli bir yazarının bulunmaması
D) Milli duygularla dini inançları işlemesi
E) Eğitici nitelik taşıması
1989 ÖYS
ÇÖZÜM:
A,B,C,E’de verilen özellikler masal türüne aittir.Ancak D’deki özellik masalın bir özelliği değildir.Yanıt D

[edebiyat_lys]

Edebi Mektuplar:

Edebiyatçıların yazmış olduğu ve edebi değer taşıyan mektuplar da bir yazı türüdür.Divan edebiyatı sanatçısı Fuzuli’nin “fiikâyetname” adlı eseri mektup türünün ilk örneği sayılır.
Söylev(Nutuk):
İnsanların topluluk önünde kişisel görüşlerini iletme, bu görüşleri onlara kabul ettirme amacıyla yaptıkları konuşmalardır. Atatürk’ün Onuncu Yıl Nutku, nutuk türünün en önemli örneklerindendir.Söylevde konuşma; inandırıcı, etkileyici ve çoşturucu olmalıdır. Konuşma sırasında vurgu ve tonlama, jest ve mimikler önem taşır.
Vecize (Özdeyiş):
Herhangi bir düşünceyi veya duyguyu kısa ve kesin bir biçimde anlatan, kim tarafından söylendiği bilinen özlü sözlerdir. Cenap fiahabettin’in “Tiryaki Sözleri” adlı yapı-tı bu türün ilk örneği sayılır.
Monografi:
Monografi Herhangi bir kişi, olay, yapıt üzerinde özel bir görüşle yapılan araştırmalara; bir konuda hazırlanan inceleme eserlerine monografi denir.

[edebiyat_lys]

[edebiyat_lys]

Masal
Yaşanmamış veya yaşanması imkansız olayları abartılı ve eğlenceli bir dille anlatan anonim bir türdür. Bir yazarın kaleme aldığı masallar da vardır. Masallarda olağanüstü olaylara ve kahramanlara yer verilir. Zaman ve olayların geçtiği yer kesin olarak bilinmez.
UYARI: İnsanlar arasında geçebilecek olayları, insan dışı varlıklar arasında geçiyormuş gibi anlatan, çoğu kez manzum olan didaktik yapıtlara “fabl” denir. ilk örneği Hint Edebiyatında Beydeba’nın yazdığı “Kelile ve Dimne”dir.

[edebiyat_lys]

Komedi Türleri
a) Karakter Komedisi:
İnsan karakterinin gülünç ve aksak yanlarını gösteren komedilerdir. Moliere’in “Cimri, Tartuffe”; Shakespeare’in
“Hırçın Kız” bu türün bilinen örnekleridir.
b) Töre Komedisi:Toplumun gülünç ve aksak yönlerini gösteren komedidir.Moliere’in “Gülünç Kibarlar”, “Bilgiç Kadınlar” komedileri bu türün en güzel örnekleridir.
c) Entrika Komedileri:Olayların merak uyandıracak ve şaşırtacak şekilde düzenlenmesiyle, genellikle güldürmekten başka bir amaç güdülmeden yazılan komedidir. Moliere’in Scapin’in Dolapları, Shakespeare’in Yanlışlıklar Komedisi türün en güzel örnekleridir.Türk edebiyatında komedi türündeki ilk yapıt Tanzimat döneminde yazılmış olan fiinasi’nin “fiair Evlenmesi” adlı oyunudur.
UYARI:Entrikalar ve ince örülmüş olayların işlendiği komedilere “vodvil” denir. Müzik ve danstan oluşan,sözün yer almadığı “bale”, tüm konuşmaları müzikli olan “Opera” ve bazı konuşmaları müzikli olan “Operet” müzikli tiyatroyu oluşturur.
C) Dram:Acıklı, üzüntülü olayları bazen yaşamın güldürücü yönlerini de katarak konu alan tiyatro türüdür. Victor Hugo, Cromwel ( Kromvel) adlı yapıtına yazdığı ön sözde dramın ilkelerini açıklamıştır.
Özellikleri:Üç birlik kuralına uyma zorunluluğu yoktur.Hem acıklı hem de gülünç olaylar, yaşamda olduğu gibi bir arada bulunabilir.Olaylar tarihin herhangi bir döneminden veya günlük yaşamdan alınabilir.Kişiler toplumun her kesiminden seçilebilir.Çirkin sayılan olaylar oluş halinde gösterilebilir.Hem nazımla hem de düzyazıyla yazılabilir.Dram, Türk edebiyatında ilk kez Tanzimat döneminde görülür. Namık Kemal’in “Vatan Yahut Silistre”, “Zavallı Çocuk” adlı yapıtları bu türde yazılmıştır.UYARI:Türk edebiyatında tiyatronun tarihi oldukça eskidir; fakat eski tiyatro, sözlü geleneğe dayanır. Bu oyunlarda önceden yazılmış bir metin yoktur. Ayrıca Batılı anlamda bir tiyatro oyununda bulunan dekor, ışık , yönetmen gibi ögeler bu oyunlarda bulunmaz.Geleneksel Türk tiyatrosu adı verilen oyunlar şunlardır:
a) Meddah:Meddah, taklitler yaparak, neşeli öyküler anlatarak halkı eğlendiren sanatçı anlamına gelmektedir. Ancak bu sözcük daha sonraları bu sanatın adı durumuna da gelmiştir.
b) Orta Oyunu:Bir meydanda; seyirci ile çevrelenmiş olarak orta yerde oynanan oyuna “orta oyunu“ denir. Dekor olarak yeni dünya denilen bir paravan ile dükkan denilen bir tezgâh ya da birkaç iskemle kullanılır. Oyunun oynandığı alana “palanga” adı verilir.
c) Karagöz:Geleneksel Türk oyunlarından “gölge” oyunudur. Bu oyun, deriden kesilen ve tasvir adı verilen birtakım şekillerin arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perde üzerine yansıtılması temeline dayanır.

[edebiyat_lys]

İnsan yaşamıyla ve ilişkileriyle ilgili olayları sahnede canlandı ırmak üzere yazılan yapıtlardır. Ayrıca bu eserlerin
oynandığı binaya da tiyatro adı verilir. Tiyatro dramatik şiirden gelişerek oluşmuştur ve M.Ö. 7. ve 8.yüzyıllarda
Bağ Bozumu Tanrısı onuruna düzenlenen törenlerden doğmuştur.Tiyatronun iki temel öğesi; olay ve kişilerdir. Olay, kişilerle durumlar arasındaki çatışma üzerine kurulur.
Tiyatro yapıtları üç çeşittir:
A) Trajedi:
Yaşamın acıklı yönlerini sahnede göstermek ; ahlâk, erdem örneği vermek amacıyla yazılan manzum tiyatro eseridir.Trajedinin özellikleri şunlardır:Konular tarihten ya da mitolojiden seçilir.Kişiler; tanrı, tanrıça ya da soylulardan seçilir.
Dil ve anlatım kusursuz, olgun ve sanatlıdır. Kötü,bayağı sözlere sahnede yer verilmez.
Vurmak , yaralamak, öldürmek gibi olaylar sahnede seyirciye gösterilmez.Üç birlik kuralına uyulur. Üç birlik kuralı: a) Zaman birliği: Olay yirmi dört saatte geçer. b) Yer birliği: Olaylar aynı yerde başlar ve biter. c) Olay birliği: Tek olay canlandırılır.Manzum olarak yazılır.Eserin dramatik bölümlerini diyaloglar oluşturur. Korolar ise şarkı ve dansla düşünceleri belirterek oyuna katılır.Koro bir kentin yaşlıları ya da kadınlarını temsil eder; iyilik, kötülük,ahlâk , din vb. konularda halkın görüşlerini yansıtır.Perde yoktur, beş bölüm olarak düzenlenir.Batı Edebiyatında Racine ve Corneille trajedi türünde eserler yazmıştır.Türk Edebiyatında trajedi türünde pek eser verilmemiştir.Ancak Tanzimat dönemi sanatçılarından Abdülhak Hamit Tarhan kimi eserlerinde Racine ve Corneille’in etkisiyle trajediye yakın oyunlar yazmıştır.Yazarın Eşber, Nesteren adlı oyunlarında bu etki görülür. Cumhuriyet dönemi ve sonrasında Turan Oşazoğlu (IV. Murat, Deli İbrahim, Kösem Sultan) Orhan Asena (Hürrem Sultan) bu türde eserler yazmıştır.

B) Komedi:İnsanların, olayların ve durumların gülünç yanlarını ele alıp işleyen oyun türüdür. Komedi, gülünç olanı taklit eder. Özellikleri:Kişisel ya da toplumsal bozuklukların gösterilmesiyle seyirciyi güldürürken düşündürme amacı güdülür.Konusunu çağdaş toplumdan ve günlük yaşamdan alır.Nazımla yazılır. Ancak 17. yüzyılda düz yazıyla kaleme alınmış komediler de vardır.Üç birlik kuralına uyulur.Üslupta soyluluk aranmaz, halk diline yer verilir.Vurma, yaralama, öldürme gibi acı verici olaylar, sahnede canlandırılır.Tiyatro kişileri, halktan da seçilebilir.

[edebiyat_lys]

Öykü (Hikâye)
Hayatta olan ya da olacak izlenimi veren olayları sınırlı bir şekilde anlatan, hayalde tasarlanan ilgi çekici olayları
anlatarak okuyucuda heyecan ve zevk uyandıran yazı türüdür. Öyküde; olay tek, kişi sayısı az, zaman oldukça dar olup olayın geçtiği yer sınırlıdır.Öykü hayatın kısa bir kesitidir. Olay ya kahraman anlatıcı bakış açısı (birinci tekil kişi) ya da ilahi bakış açısı (üçüncü tekil kişi) ağzından anlatılır.Dünya edebiyatında öykü türünün ilk örneğini İtalyan edebiyatçısı Baccacio “Decameron” adlı yapıtıyla vermiştir.Daha sonraki dönemlerde öykü türü dünya edebiyatında iki şekilde gelişmiştir. A) Maupassant (Olay Hikâyesi) tarzı:Ünlü Fransız yazarı Maupassant’tan adını alan bu tarz öykülerde serim, düğüm, çözüm bölümleri vardır. Olaylar bir sonuca bağlanır. “Olay öyküsü”de denilen bu tarz öykünün edebiyatımızdaki ilk temsilcisi Ömer Seyfettin’tir. B) Çehov ( Durum Hikâyesi) tarzı:Adını, Rus yazarı Çehov’dan alan bu tarz öykücülükte yaşamın bir anı ele alınır ve anlatılanlar bir sonuca bağlanmaz. Sonuç okuyucuya bırakılır. Edebiyatımızda bu tarz öykücülüğün temsilcileri Memduh fievket Esendal ve Sait Faik Abasıyanık’tır.
UYARI:
Türk Edebiyatında ilk öykü örnekleri destanlar sayılabilir.Destanlardan öyküye geçisin örneği olarak Dede Korkut
Hikâyeleri gösterilir. Tanzimat edebiyatında ise Sami Paşazade Sezai’nin “Küçük fieyler” adlı eseri ilk hikaye örnekleri olarak değerlendirilebilir.Servet–i Fünun döneminde öykücülük giderek gelişmiştir.Halit Ziya Uşaklıgil bu dönemin en güçlü öykücüsüdür.

[edebiyat_lys]

Roman
Yaşanmış ya da yaşanması mümkün olan bir olayın; yer, zaman ve kişilere bağlı olarak ayrıntılı bir biçimde anlatıldığı edebiyat türüdür. Roman, aynen olmasa bile hayatı yansıtmaya çalışır. Romancı, eserindeki olayları, kişileri ve çevreyi yaşadığımız hayattan seçer. Yazar, romanında gerçek hayata benzer bir dünya kurar. Roman, olayları ayrıntılı olarak anlatması ve bir ana olay etrafında birçok küçük olayın yer alması bakımından öykü türünden ayrılır.Roman türü, esas olarak Batı Edebiyatında doğup gelişmiştir.İlk başarılı örneği ise, İspanyol yazar Miguel de Cervantes ( Mişelde Servantes) ‘in 17. yüzyılda yazmış olduğu “Don Kişot” adlı eserdir.Batılı anlamda roman türü, Türk Edebiyatına 19. yüzyılda çevirilerle girmiştir. Daha sonraları Namık Kemal,fiemsettin Sami, Recaizâde Mahmut Ekrem ilk roman örneklerini vermiştir.Romanlar konularına göre adlandırılırlar: serüven romanı,töre romanı, psikolojik roman, polisiye roman, tarihi roman, köy romanı gibi.Romanlar bağlı oldukları akıma göre de adlandırılırlar:romantik, realist, natüralist roman.Romanın yapısında; mekan (yer), zaman, olay, kişiler önemli bir yer tutar. Romanda kişi sayısı çoktur. Kişi ve çevre betimlemeleri ayrıntılı olarak verilir.
UYARI:
Bir kişinin, bir ailenin ya da bir topluluğun hayatlarını birden fazla cilt halinde anlatan dizi romana “nehir” ya da “ırmak roman” denir.
[edebiyat_lys]

Sohbet (Söyleşi)
Bir yazarın kişisel görüşlerini, çok fazla ayrıntıya kaçmadan içten, doğal bir anlatımla, okuyucularıyla söyleşir gibi kaleme aldığı yazı türüdür. Bu yazı türüne “Musahabe” de denir. Denemeden ayrılan en önemli özelliği, konuşma havasıyla yazılmasıdır.Kimi zaman yazar, karşısında dinleyici varmış gibi içten, canlı bir anlatım seçer; sorular sorar, sorduğu sorulara cevap verir, espiriler yapar, deyimlerden yararlanır. Yazarın buradaki amacı okuyucuların ilgisini canlı tutmaktır.

[edebiyat_lys]