Kovalent bağlı bileşikler (Ametal + Ametal) isimlendirilirken sayıların latince isimleri kullanılır.
Sayıların latince karşılıkları,
Mono Æ 1 Hekza Æ 6
Di Æ 2 Hepta Æ 7
Tri Æ 3 Okta Æ 8
Tetra Æ 4 Nona Æ 9
Penta Æ 5 Deka Æ 10

İsimlendirilirken ise,
Birinci + Birinci + İkinci + İkinci ametalin ametalin ametalin ametalin sayısı adı sayısı adı
(Bir hariç) şeklinde isimlendirilir.
N2O3 Æ diazot trioksit
PCl5 Æ fosfor pentaklorür
CO Æ Karbonmonoksit
CS2 Æ Karbondisülfür
N2O Æ Diazotmonoksit
UYARI: Kovalent bileşiklerde elektronegatifliği büyük olan element, kararlı hal değerliğini alır ve genellikle sağ tara- fa yazılarak negatif değerlik alır.

Değerlik Bulma

1. Bileşikteki bir atomun değerliğinin bulunması;
Bileşikteki atomların değerlikleri toplamı sıfırdır. Buna göre, bileşikteki elementlerin değerlikleri, atom sayılarıyla çarpılıp sıfıra eşitlenmelidir.
NOT: Bileşikteki sabit değerlikler yardımıyla değişken değerliğin bulunması kolaylık sağlar.


2. Anyon veya katyon olan bir kökte atomların değerliklerinin bulunması için, elementlerin değerlikleri atom sayıları ile çarpılıp anyonun veya katyonun yüküne eşitlenir.

[kimya_ygs_lys]

Suda çözündüğünde ortama H+ iyonu veren bileşiklere asit denir. Farkı bir tarifle asitler OH– iyonu ile reaksiyona girebilen bileşiklerdir. HCl, HBr, HI, HNO3, HClO3, H2SO4 başlıca kuvvetli asitlerdir. Kuvvetli asitler tam olarak iyonlaşarak suda çözünürler.
H3PO4, H2CO3, H2S, HF, HCN, CH3COOH başlıca zayıf asitlerdir. Bu bileşikler ise suda biraz moleküller halinde, biraz da iyonlaşarak çözünürler. Bu yüzden suya H+ iyonu verme yeteneği, zayıf asitlerde daha azdır.
Asitlerin değerliği suya verebildiği H+ iyonu sayısı ile bulu- nur. HCl, HBr, HNO3 1 değerli, H2SO4, H2CrO4, H2CO3 2 değerli ve H3PO4 3 değerli asitlerdir.
Asitlerin genel özellikleri şunlardır,
1. Suda iyonlaşarak çözünürler.
2. Çözeltileri elektriği iletir.
3. Turnusol kağıdını kırmızıya boyarlar.
4. Tadları ekşidir.

5. Soy metaller dışında bütün metallerle reaksiyona girerek tuz ve hidrojen gazı oluştururlar.

Mg + 2HCl Æ MgCl2 + H2(g)
Metal Asit Tuz Hidrojen gazı
Cu + HCl Æ Tepkime vermez.
Cu + 2HNO3 Æ CuNO3 + NO2 + H2O
Yarı Soy Asit Tuz Su
Metal

NOT: Yarı soy metaller asitlerle tepkimeye girdiğinde asitte- ki kökün gazı açığa çıkar,
6. Bazlarla nötürleşerek tuz ve su oluştururlar
HCl + NaOH Æ NaCl + H2O
Asit     Baz        Tuz           Su

b. Bazlar

Suda çözündüğünde ortama OH iyonu veren bileşiklere baz denir. Farklı bir tarifle, bazlar H+ iyonu ile reaksiyona girebilen bileşiklerdir. 1A grubu metali hidroksitleri LiOH, NaOH, KOH … kuv- vetli bazdır. Bu bileşikler suda iyi çözünürler. Diğer bütün metallerin hidroksit bileşikleri ise suda az çözündüğü için zayıf bazdır. Metal hidroksitleri dışında akla ilk gelen diğer bir baz NH3 dür. Amonyak kovalent bağlı bileşik olduğu için suda daha çok moleküler halinde çözünür. Fakat az da olsa çözeltide NH+ ve OH– bazdır. iyonları bulunur. NH3 zayıf bir Bazların değerliği suya verebildiği OH iyonu sayısı ile bulunur. NaOH, KOH 1 değerli, Mg(OH)2, Fe(OH)2 2 değerli, Al(OH)3, Cr(OH)3 3 değerli bazlardır.
Bazların genel özellikleri şunlardır
1. Suda iyi çözünürler.
2. Çözeltileri elektriği iletir.
3. Turnusol kağıdını maviye boyarlar.
4. Tatları acıdır.
5. Çözeltileri ele kayganlık hissi verir.
6. Anfoter metaller dışında metallerle reaksiyona girmez- ler. (Anfoter metaller: Zn, Al, Cr, Sn ve Pb dir).
Anfoter metal: Hem asitle hem de bazla tepkimeye gi- rer H2 gazı açığa çıkarır.

Al + 3HCl Æ AlCl3 + fH2(g)
Al + 3NaOH Æ Na3AlO3 + fH2(g)

7. Asitlerle nötürleşerek tuz ve su oluşturur.
ÖRNEK: Her çözeltinin sadece bir maddeyi çözme şartıyla CO2, Ca, Ag ve Pt den oluşan karışımdaki Pt yi ayrıştırmak için,
I. HCl çözeltisi
II. NaOH çözeltisi
III. H2SO4 çözeltisi
çözeltileri hangi sıra ile karışıma eklemek gerekir?
A) I, II, III B) II, I, III C) III, I, II D) I, III, II E) II, III, I

ÇÖZÜM: CO2, Ca, Ag, Pt karışımına önce NaOH çözeltisi eklenir- se, CO2 ortamdan ayrılır. Geriye kalan karışıma HCl ila- ve edilirse Ca da karışımdan ayrılır. Kalan Ag–Pt karışı- mına ise H2SO4 ilave edilirse Ag karışımdan ayrılır ve geriye Pt kalır. Buna göre çözeltiler karışıma II, I, III sıra- sıyla ilave edilmelidir.
Yanıt B

c. Tuzlar

Asit ve bazların nötrleşme ürünüdür.
İyonik bağlı bileşiklerdir.
Tuzlar kendi aralarında sınıflandırılır,
1. Asidik Tuzlar
2. Bazik Tuzlar
3. Nötr Tuzlar
4. Çift Tuzlar
5. Kompleks Tuzlar

1. Asidik Tuzlar

Kuvvetli bir asitle, zayıf bir bazın reaksiyonundan oluş- muş tuzlar asidik tuzlardır.
Örneğin,
CaCl2, FeBr3, AgNO3, NH4Cl … gibi.

2. Bazik Tuzlar

Kuvvetli bir bazla zayıf asidin reaksiyonundan oluşmuş tuzlar bazik tuzlardır.
Örneğin,
NaCN, K2S, CH3COONa, Li2CO3 … gibi.

3. Nötr Tuzlar

Kuvvetli bir asitle, kuvvetli bir bazın nötrleşmesi sonucu oluşan tuzlara nötr tuz denir.
Örneğin,
KNO3, NaCl, LiBr … gibi.

4. Çift Tuzlar

Aynı asit köküne sahip iki tuzun meydana getirdiği ortak iyonik kristallerdir.
Örneğin,
KAl(SO4)2.12H2O … gibi

5. Kompleks Tuzlar

Asit kökleri ile aynı iki tuzun yaptığı bileşiklerdir. Anyon, katyonlardan biriyle kompleksleşmiş durumdadır.
Örneğin,
Fe3[Fe(CN)6]2, K2HgI4 … gibi

d. Oksitler

OF2 dışında oksijenin, iki cins atom bulunduran ve –2 değerlik aldığı bütün bileşiklerine oksit denir.
Oksit bileşikleri kendi aralarında sınıflandırılır.
1. Nötr oksitler
2. Anfoter oksitler
3. Asit oksitler
4. Bazik oksitler
5. Peroksitler
6. Bileşik oksitler

1. Nötr Oksitler

Ametallerin oluşturduğu bir oksijenli oksitlerdir. Suda çözündüğünde asit ya da baz oluşturmazlar.
NO, N2O, CO gibi…

2. Anfoter Oksit

Anfoter metallerin oksitleridir. Anfoter oksitler hem kuv- vetli asitlerle hem de kuvvetli bazlarla tepkime verirler. Suda çözünmezler.
Al2O3, ZnO, Cr2O3… gibi

3. Asit Oksitler

Ametallerin oksitleridir. CO2, SO2, N2O5 … gibi.

– Suda çözündüklerinde asit oluştururlar.
SO3 + H2O Æ H2SO4
– Bazlarla nötrleşme tepkimesi verirler.
SO3 + Ba(OH)2 Æ BaSO4 + H2O

4. Bazik Oksitler

Metallerin oksitleridir. K2O, Na2O, CaO … gibi
– Suda çözündüklerinde baz oluştururlar.
BaO + H2O Æ Ba(OH)2
– Asitlerle nötrleşme tepkimesi verirler.
BaO + 2HCl Æ BaCl2 + H2O

5. Peroksitler

Oksijenin –1 değerlik aldığı bileşiklere peroksit denir.
K+1 –2 2O Æ Potasyum oksit
K+1 –1 2O 2 Æ Potasyum peroksit
Sadece 1A ve 2A gruplarının peroksitleri vardır
Örneğin,
H2O2, Na2O2, MgO2, CaO2 … gibi
ÖRNEK: Aşağıdaki bileşiklerden hangisinde oksijenin değer- liği diğer dördünden farklıdır? (H,Na: 1A; Mg,Ca: 2A; C: 4A; O: 6A grubu elementleridir.)
A) Na2O2 B) H2O2 C) MgO2 D) CaO2 E) CO2
2001 ÖSS
ÇÖZÜM:

6. Bileşik Oksitler

Yapısında aynı elementin değişik değerlikli iyonlarını birarada bulunduran bileşiklerdir.

[kimya_ygs_lys]

İki veya daha fazla elementin kimyasal özelliklerini kaybederek, sabit kütle oranında oluşturdukları saf maddelerdir.

NOT: Kaba formülden bir moleküldeki atom sayısı ve mol kütlesi bilinemez.

İyonik Bileşiklerin Yazılması

1. Önce (+) yüklü iyon, sonra (–) yüklü iyon yan yana yazılır.
2. İyonların üzerindeki sayı değerleri çaprazlanır, 1 yazılmaz.

İyonik Bileşiklerin İsimlendirilmesi

Bileşiklerin isimlendirilmesinde bazı elementlerin ve bazı köklerin isimlerinin bilinmesi gerekmektedir.
Bazıları şunlardır:

* Değişken değerlikli metal iyonlarıdır.

İyonik Bileşiklerin İsimlendirilmesi

1. Metal–Ametal bileşikleri okunurken önce metalin adı, sonra ametalin adı söylenir ve sonuna –ür eki getirilerek bileşiğin okunuşu tamamlanır.
NaBr Æ Sodyum bromür
CaCl2 Æ Kalsiyum klorür
AlI Æ Alüminyum İyodür

Değişken değerlikli metallerin isimlendirilmesinde ise metal değerliği belirtilmelidir
Fe+3Cl–1 Æ FeCl Æ Demir (III) klorür
Hg+2O–2 Æ HgO Æ Civa (lI) oksit

2. Metal + Oksijen bileşikleri okunurken metalin adı sonra oksijen elementi oksit şeklinde isimlendirilir. Eğer metal değişken değerli ise değerliği belirtilir.
CaO Æ Kalsiyum oksit
Na2 O Æ Sodyum oksit
Fe2O3 Æ Demir (III) oksit
3. Metal + İyon kökü bileşikleri okunurken metalin adı ve gerekiyorsa değerliğinden sonra kökün adı oku- narak herhangi bir ek getirilmez.
Na2SO4 Æ Sodyum sülfat
CaCO3 Æ Kalsiyum karbonat
Al(NO3)3 Æ Alüminyum nitrat
4. İyon kökü + İyon kökü bileşikleri okunurken sadece iyon köklerinin adı okunur. Önce katyon sonra anyon yazılmalıdır.
NH4NO3 Æ Amonyum nitrat
(NH4)2SO4 Æ Amonyum sülfat
NH4ClO3 Æ Amonyum klorat

[kimya_ygs_lys]

Atomları veya atom gruplarını birarada tutmaya yarayan kuvvete kimyasal bağ denir.
Atomlar bağ oluşturduklarında kararlı yapıya ulaşır. Bu kararlılık, atomun son yörüngesindeki elektron sayısını sekize tamamlamasıyla gerçekleşir. Bu kurala okted kuralı denir.Atomun değerlik elektron sayısını ikiye tamamlamasına ise dublet kural denir.
Dublet kuralına göre bağ yapan atomlar elektron düzenini 2He soygazına benzetir.
Kimyasal bağlar ikiye ayrılır iyonik ve kovalent bağlar.

1. İyonik Bağlar

Bir metal atomu ile bir ametal atomu arasında kurulan bağdır. Metaller kararlı yapıya ulaşmak için (soygazabenzemek) elektron verirler ve bu nedenle (+) yükle yüklenirler. Ametaller ise kararlı yapıya ulaşmak için elektron alırlar ve (–) yükle yüklenirler. (+) yüklü metal iyonu ile (–) yüklü ametal iyonu arasında elektron alış verişine dayalı olarak bir elektrostatik çekim kuvveti oluşur. Bu çekim kuvveti sonucu oluşan iyonik bağ oldukça kuvvetlidir.

NOT: İyonik karakteri en yüksek bağ, en aktif metal ile en aktif ametal arasında oluşur.
En aktif metal Æ 7 periyot
1A grubu metalı (Fr) En aktif ametal Æ 2 periyot
7A grubu ametali (F)

2. Kovalent Bağlar

Ametal atomları arasında oluşan bağlardır. Bu bağda elektron paylaşımı (ortaklaşması) gerçekleşir. Kovalent bağlar ikiye ayrılır.

a. Polar (Kutuplu) Kovalent Bağlar

Farklı ametaller arasında oluşan bağlardır. Bu bağda elektronegatifliği büyük olan ametal atomu, elektronları kendi üzerine daha fazla çekeceğinden kısmi olarak (– ) yükle yüklenir. Diğer ametal atomu ise kısmi olarak (+) yükle yüklenir. Yani molekülde (+) ve (–) yüklü bir kutup- laşma meydana gelir. Bu elektronegatiflik farkı (elektron çekme yeteneği) ne kadar büyükse bağ da o kadar polar olur.

b. Apolar (Kutupsuz) Kovalent Bağlar

Aynı ametal atomları arasında oluşan bağa denir. Bu bağda elektronlar aynı ametaller (eşit kuvvette) tarafın- dan çekileceğinden molekülde kutuplaşma olmaz.

İyonik Bağlı Bileşiklerin Özellikleri

1. Kristal yapılıdırlar.
2. Sulu çözeltileri ve sıvı halleri iyon hareketi ile elektrik akımını iletir.
NOT:İyonik bileşiklerin katı halde elektriği iletememesinin nedeni, iyonların birbirine sıkı sıkı bağlı olması ve bu sebeple de hareket edememesidir.
3. En kuvvetli bağa sahip iyonik bileşikler, iyonlaşma enerjisi en düşük metal (elektronu kolaylıkla veren) ile elektronegatifliği en yüksek ametal (elektronu en kolay çeken) arasında oluşur.
4. Oda koşullarında (25 °C, 1 atm) katı halde bulunur- lar.
5. Erime ve kaynama noktaları yüksektir.

[kimya_ygs_lys]