1. Önümde kitap ve notlarla ne kadar süre yazdığımı bilmiyorum.
Yapısına göre: Birleşik cümle
Yükleminin yerine göre: Kurallı cümle
Yüklem türüne göre: Fiil cümlesi
Anlamına göre: Olumsuz cümle
2. Sen şimdi sabah keyfini süredur, diğer işi daha sonra konuşuruz.
Yapısına göre: Sıralı cümle
Yükleminin yerine göre: Kurallı cümle
Yüklem türüne göre: Fiil cümlesi
Anlamına göre: Olumlu cümle
3. Salih’te hiç yoktu, adam idare etmek, emrinde bir sürü adam çalıştırmak yeteneği.
Yapısına göre: Birleşik cümle
Yükleminin yerine göre: Devrik cümle
Yüklem türüne göre: İsim cümlesi
Anlamına göre: Olumsuz cümle

4. Tabiatta olduğu gibi sanatta da hiçbir şey kaybolmaz ve hiçbir şey yoktan yaratılamaz.
Yapısına göre: Bağlı cümle
Yükleminin yerine göre: Kurallı cümle
Yüklem türüne göre: Fiil cümlesi
Anlamına göre: Olumsuz cümle

Örnek: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yan cümlecik temel cümleciğin belirtili nesnesidir?
A) Havaların düzelmesini dört gözle bekliyorlarmış.
B) Sonunda, istedikleri gibi güzel ve ucuz bir eve taşınmışlar.
C) Toplantı salonunda bir köşeye çekilip uzun uzun konuşmuşlardı.
D) Okullar açılınca yine Ankara’ya geleceklermiş.
E) Tatillerinin bir bölümünü yaylada geçirmeye karar vermişler.
2002 ÖSS
Çözüm: A’da “havaların düzelmesini” yan cümlecik olup (Fiilimsiyle kurulmuştur) nesne görevinde kullanılmıştır.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]

A. Kurallı Cümle

Yüklemi sonda bulunan cümleye kurallı cümle denir.
Mehmet’in bir oğlu dünyaya geldi.
Babasının yanından hiç ayrılmıyordu.
Sokakta insanlar bağrışıyorlardı.
Caddenin sonundaki market henüz kapanmamıştı.

•  Kurallı cümlelerde yükleme en yakın öğe vurgulu söylenir.

Maçın sonuçları cebe gelecek.

B. Devrik Cümle

Yüklem cümlenin sonunda değilse cümle devriktir.
Geçen hafta bir mektup aldım Avrupa’dan.
Pek zordu fırtınalı havada denize girmek.
Üç aylık vaktimi aldı bu kaçış planı.

C. Eksiltili Cümle

Yüklem taşımayan söz öbeklerine eksiltili cümle adı verilmektedir.
Sokağın ilerisinde benimle konuşmak için bekleyenler,
benden yardım isteyenler…
Dışarıda hafiften yağmurun sesi…

•  Sıralı cümlelerde ortak öğelerden biri kullanılmayabilir.

İhtiyar adam bir kızına baktı, bir de damadına…

•  Karşılıklı konuşmalarda cevap verilirken cümlenin tamamı söylenmeyebilir. Bu da eksiltili cümle örneğidir.

– Evde sizden başka kimler vardı?
– Metin ve onun eniştesi…

• “Ki” ve diğer bağlaçlarda cümle kesilebilir.

Sen beni hiçbir gün anlamadın ki…
İstediğimizi elde edebiliriz ancak…

•  Şart eki alan cümlelerde görülebilir.

Keşke her şey yirmi yıl önceki gibi olsa…

•  Kesik kesik söyleyişlerde de görülür.

Bir anlık sessizlik… Sonra bakışmalar… Cevap bekleyen sorular…
Yapılan açıklamalarda cümle eksiltili olabilir.
Olmak ya da olmamak… işte bütün mesele.

Örnek: (I) Yüzlerce kişinin girip çıktığı büyük bir mağazanın önündeki geniş alanda rastlamıştım ona. (II) İki karo arasından, ince bir toprak aralığından uzatmıştı boynunu.
(III) Arabaların park ettiği yerde, taşlar arasında, işi neydi bu taçyaprakları solgun gelinciğin? (IV) Bol topraktan beslenemediği için yüzü solgun kalan o gelinciği getiriyorum
gözlerimin önüne. (V) Her gün yüzlerce kişinin otomobilleriyle geçtiği alanda, kendi dünyasında, ama iyi ama kötü yaşayıp gidiyordu.
Bu parçadaki numaralanmış cümlelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) I. cümle, bileşik bir fiil cümlesidir.
B) II. cümlenin yüklemi, öğrenilen (belirsiz) geçmiş zamanın hikâyesi ile çekimlenmiştir.
C) III. cümle, birden fazla dolaylı tümleç içeren sözde soru cümlesidir.
D) IV. cümle, içinde ad tamlaması bulunan bir devrik cümledir.
E) V. cümledeki “geçtiği” sözcüğü isim-fiil eki almıştır.
2006 ÖSS
Çözüm: “Geçtiği” sözcüğü sıfat eylem eki almıştır. Bu yüzden E’deki yargı yanlıştır.
Yanıt E

[turkce_ygs_lys]

Cümleler yükleminin türüne göre isim ve fiil olmak üzere ikiye ayrılırlar. Yüklemin isim ya da fiil olduğunu sözcüğün köküne bakarak değil, gövdesine bakarak anlarız.
Bunun için sözcüğün aldığı ‘kip, ekfiil ve şahıs ekleri atılır, geri kalan kısma ‘mak-mek’ eki getirilir. Sözcük bu eki alırsa fiil, almazsa isim olur.
………………………başarılı-dır. (isim)
……………………….başar-ıyorum (fiil)
………………………üstünde-ydi (isim)

A. Eylem Cümlesi

Yüklemi çekimli fiil olan cümleler, fiil cümlesidir.
Kürek çekmekten vazgeçmiştim.
Rüzgar gitgide artıyordu.
Etraf yavaş yavaş aydınlanacak.
Beşinci gece de epey ilerle-dik.

B. Ad Cümlesi

Yüklemi isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. İsimler ek fiil alarak yüklem olurlar.
Birkaç gölge vardı önümüzde.
Yanımdaki asker hâlâ uyanıktı.
Bu sandık milyonlar değerinde-ymiş.
Beni üzen, yalan söylemesi-ydi.
Her zaman doğrulardan yana-yım

•  Eylemsiler cümlede yüklem olduklarında isim görevindedir.

Çünkü fiilimsi ekleri fiilden isim yapan yapım ekidir. Fiili isme çevirirler.
Görüştüğüm kişiler sonradan gelenlerdi.
Biricik hedefimiz dünya şampiyonu olmak.

• Şimdiki zaman eki olarak kullanılan “makta” eki de

İsimlerin yüklem olmasını örneklemektedir.
Etrafımızda kurtlar dolaşmaktaydı.

•  Eşsesli sözcükler kullanıldıkları anlama göre isim ya da fiil olur.

Erkenden eve vardı. (fiil)
Odada üç kişi vardı. (isim)

•  Ortak köklü sözcüklerde de aynı durum geçerlidir.

Alnı açık, başı dikti. (isim)
Gözünü duvara dikti. (fiil)

[turkce_ygs_lys]

A. Olumlu Cümle

Bir cümlede söz konusu fiil gerçekleşmişse bu olumlu bir cümledir. Cümlede olumluluk-olumsuzluk değerlendirmesi yaparken değer yargılarımıza göre değil, eylemin gerçekleşip gerçekleşmediğine bakmalı ve olumsuzluk eki ya da olumsuzluk sözcüğü alıp almadığından emin olmalıyız.
Gözlemlerim epey netti.
Akşam beşte tüm hücreler boşaltıldı.
Bu köyün insanları pek üretken.

B. Olumsuz Cümle

Cümlede vurgulanan eylem ya da durum gerçekleşmemişse bu, olumsuz bir cümledir. Yüklemin aldığı “ma-me, sız” gibi ekler ve “değil, yok” gibi sözcükler cümlede olumsuzluk yaratırlar. Sözde soru cümleleri ile de olumsuzluk yapılabilir.
Düşen kişi hiç de fena insan değildi.
Aramızda hiçbir sorun yoktu.
Alınan önlemler oldukça yetersizdi.

• Cümlede iki olumsuz ifade varsa cümle olumlu bir anlam kazanır. Bu tarz cümlelere yapıca olumsuz anlamca olumlu cümleler denir.

Ben de hiç çalışmıyor değilim.
Sizin şirkette para yok değil.
Hedefe ulaşmak imkansız değil.

•  Bazı cümleler ise yapıca olumlu oldukları halde anlamca olumsuz olurlar.

Bu gürültüde çalış çalışabilirsen!
Gel de bu adama laf anlat.

•  “MI, Mİ” soru ekleri ve diğer soru sözcükleri de cümleye olumsuzluk anlamı verebilir.

İnsan hiç bu saatte kaldırılır mı?
Bu iş hiç böyle bırakılır mı?
Sen ne karışıyorsun hayatıma?

C. Soru Cümlesi

Soru sorma amaçlı kurulan cümlelerdir. Soru anlamı soru sözcükleriyle, mi soru ekiyle ya da ses tonuyla sağlanabilir.
Bu olayı ne zaman çözeceksiniz?
Hanginiz yarınki geziye katılacak?
Dün gece patlamayı duydunuz mu?
Doğum tarihiniz ?

• İçinde hem soru sözcüğü hem de soru eki barındıran cümleler de vardır.

Dilber’imi ne mi yaptım?
Bu mesele aklıma neden mi geldi?

•  Kimi cümlelerde şekilce soru cümlesi olmakla birlikte asıl amaç soru sormak olmadığından bu cümlelere sözde soru cümlesi adı verilir.

Nasıl yaparsın bunu bize?
Fazla söze gerek var mı?

• Soru cümleleri olumlu olabildiği gibi olumsuz da olabilir.

Karşıdaki adam, komşumuz Hüseyin Bey değil mi?

D. Ünlem Cümlesi

İçinde ünlem barındıran veya duygu ifade eden cümlelere denir.
Eyvah, yine yemeği ocakta unuttum!
Of, bıktım senin bu dırdırından!
Yeter artık, yapma be kardeşim!

E. Emir Cümlesi

İçinde yaptırım unsuru barındıran ve bir talep ifade eden cümlelerdir.
Evraklar akşama kadar masamda olacak!
Bir an önce evin her yerini temizleyin!

F. İstek Cümlesi

Emir anlamı içermeyen istekleri ifade etmek için kullanılan cümlelerdir. Çoğunlukla eylemin istek kipiyle çekimlenirler.
Yarın birlikte fiile’ye gidelim.
Bize oradan pişmaniye getirir misin?

G. Gereklilik Cümlesi

Yapılması gerekli bir eylemden söz eden cümlelerdir.
Çoğunlukla gereklilik kipiyle çekimlenmişlerdir.
Bayram için hazırlık yapmalıyız.
İstediklerini yapmak için para olmalı.

[turkce_ygs_lys]

Yapısına Göre Cümleler

A. Basit Cümle

Basit cümle, tek yükleme sahiptir. Yüklem dışında içinde herhangi bir fiilimsi, iç cümle, şart kipiyle çekimlenmiş fiil barındırmaz.
Parkın önünde birkaç kişi bekliyordu.
Dersin sonuna doğru öğrenciler bazı soruların cevabını istediler.

B. Birleşik Cümle

Birleşik cümleler de tek yükleme sahiptir. Ama bu yüklemin dışında cümlede fiilimsi, iç cümle veya bir başka çekimli fiil bulunur.

•  Bu cümlelerde esas yükleme temel cümlecik, yüklem haricindeki fiilimsili, şartlı, mi’li, iç cümleli yargılara da yan cümlecik adı verilir. Temel cümlecik bir tane iken yan cümlecik birden çok olabilir.

Birleşik cümlenin kendi içinde çeşitleri vardır:

•  Yüklem haricinde fiilimsi veya fiilimsiler varsa girişik birleşik cümle adını alır.

Sahilde dolaşırken onunla karşılaştım.
Yan cümlecik temel cümlecik
Kaynayan kazan kapak tutmaz.
Yan cümlecik temel cümlecik

•  Yüklem dışında ayrıca bir iç cümle varsa buna iç içe geçmiş birleşik cümle adı verilir. İç cümle, yan cümlecik olur.

Onlara “Bunu kabul edemem.” dedi.
Yan cümlecik temel cümlecik
Anlattıkların doğru değil diyerek bana çıkştı.
Yan cümlecik temel cümlecik

•  Yüklem dışında “sa, se” şart ekleri ile çekimlenmiş bir fiil veya isim varsa buna şartlı birleşik cümle denir.

Akşam erken gelirsen birlikte yemeğe çıkarız.
Yan cümlecik Temel cümlecik

• Yüklem dışında mı, mi soru ekleri zaman veya koşul anlamı katacak şekilde kullanılmışsa buna da mi’li birleşik cümle adı verilir.

Bir işi yaptın mı tam yapacaksın.
Yan cümlecik temel cümlecik

•  Yüklem dışında yukarıdaki unsurlar karışmış olarak da kullanılabilir. Ayrıca “değil” sözcüğü ve edatlarla da yan cümlecikler (için, gibi) oluşturulabilir.

Seni boş boş otururken görürsem, babana
Yan cümlecik Yan cümlecik
“Bu çocuk adam olmaz.” derim.
Yan cümlecik Temel cümlecik

C. Sıralı Cümle

Birden çok yüklem vardır. Dolayısıyla birden çok cümle vardır ve bu cümleler birbirlerine noktalama işaretleri (virgül, noktalı virgül) ile bağlanır.
Bu cümlelerin öğeleri bulunurken her cümle kendi içinde  bağımsız olarak düşünülür.

•  Sıralı cümlelerin herhangi bir öğesi ortak olabilir. O zaman bu cümleye bağımlı sıralı cümle denir.

El, adama cömert der, maldan eder; yiğit der, candan eder. (özne ortak)

•  Sıralanan cümleler arasında ortak öğe yoksa bağımsız sıralı cümle adını alır.

Yazın gölge hoş, kışın çuval boş.
Akşam size geldim, kimse kapıyı açmadı.

D. Bağlı Cümle

Birden fazla cümle bağlaçla birbirlerine bağlanmışsa buna bağlı cümle denir. Sıralı cümleden tek farkı noktalama işreti yerine bağlaç kullanılmasıdır.

• Yine cümlelerin öğeleri bulunurken her cümle kendi içinde bağımsız düşünülür.

Yağmur henüz durmamıştı ama ben yine de
Özne + zarf tüm + yüklem
karanlık mezarlığa kadar yürüdüm.
Özne + zarf tüm. + edat tüm + yüklem

•  Bağlı cümlelerin herhangi bir öğesi ortaksa buna bağımlı bağlı cümle (öğesi ortak bağlı cümle) denir.

Oltamı denize fırlattım ve kısa sürede bir sürü barbunya balığı yakaladım. (özne ortak)

• Bazı bağlı cümleler arasında ortak öğe bulunmaz.

Boşluğa bakarken, başka bir eşya dikkatimi çekiyor; çünkü bu eşya geçen hafta ölen mahkumun eşyası.

•  Ki bağlacıyla oluşturulan cümleler de anlamca birleşik cümle özelliği gösterseler de şekil olarak bağlı cümledir.

O kadar meraklandınız ki size yapmak istediğim sürprizin değeri kalmadı.

•  “Ki” bağlacı bazı cümlelerin sonuna gelerek şaşma, kızma, merak gibi anlamlar katar. Bu durumda cümle bağlı cümle olmaz.

Her şey öyle muhteşem, öyle güzeldi ki…

E. Karma Cümle

Değişik yapıdaki cümlelerin bir araya gelmesi ile oluşmuş cümlelerdir. Böyle bir cümlede birçok yüklem, fiilimsi, iç cümle ve benzeri unsurlar bulunacaktır.
Oda buharla doluyor, soluk alırken
1
boğulacak gibi oluyor ve beni banyonun
2
içine hapseden bu uğursuz bezden kurtulmak
3
için insanüstü bir çaba harcıyorum.

[turkce_ygs_lys]

Bir cümleyi dört değişik açıdan inceleyebiliriz: yapısına göre, yükleminin türüne göre, yükleminin yerine göre ve anlamına göre.

Yapısına Göre

A. Basit cümle
B. Birleşik cümle

1) Girişik birleşik cümle
2) İç içe geçmiş birleşik cümle
3) fiartlı birleşik cümle
4) Mi’li birleşik cümle

C. Sıralı cümle

1) Bağımlı sıralı cümle
2) Bağımsız sıralı cümle

D. Bağlı cümle

1) Bağımlı bağlı cümle
2) Bağımsız bağlı cümle
3) Ki’li bağlı cümle

E. Karma cümle

Yükleminin Yerine Göre

A. Kurallı cümle
B. Devrik cümle
C. Eksiltili cümle

Yükleminin Türüne Göre

A. Fiil cümlesi
B. İsim cümlesi

Anlamına Göre

A. Olumlu cümle
B. Olumsuz cümle
C. Soru cümlesi
D. Ünlem cümlesi
E. Emir cümlesi
F. İstek cümlesi
G. Gereklilik cümlesi

[turkce_ygs_lys]

Cümlede yer alan edatlar ve edat grupları edat tümlecini oluştururlar. Edat tümlecinin soruları da edatla birleşmiş şekildedir. Bu soruların belli başlıları:
NEYLE, KİMİNLE, KİM İÇİN, NEYE GÖRE, NE GİBİ…
Ankara’ya uçakla gidelim. (neyle)
fiu an kardeşimle kalıyorum. (kiminle)
Bu keki sizin için yaptık. (kim için)
İşi kuralına göre yapayım. (neye göre)

• Edat tümleçleri söz öbeklerinden oluşabilir.

Bir dostunun işi için devreye girdi.

• Diğer öğeler gibi açıklayıcısı olabilir.

Bahadır’la -teyzesinin oğlu- yine tartıştılar.

• Sıralı bağlı cümlelerde ortak öğe olarak kullanılabilir.

Bisikletle ilçeye gitti, oradan çıkıp köye yöneldi ve akşamüzeri geri döndü

Not: Edat tümleci birçok kaynakta zarf tümlecine dahil edilmektedir.
Örnek: Ülkenin günlük siyasal olaylarını ve toplumsal bozukluklarını eleştirel bir yaklaşımla ve etkileyici bir biçimde yansıtır.
Bu cümlenin öğeleri aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla verilmiştir?
A) Özne – nesne – yüklem
B) Nesne – dolaylı tümleç – yüklem
C) Özne – dolaylı tümleç – yüklem
D) Nesne – zarf tümleci – yüklem
E) Özne – zarf tümleci – yüklem
1996 ÖSS
Çözüm: Ülkenin günlük siyasal olaylarını (Nesne) eleştirel bir yaklaşımla ve etkileyici bir biçimde (Zarf Tümleci) yansıtır. (Yüklem)
Yanıt D

Örnek: (I) Sabahları ekinler çiğlidir. (II) Gün doğmadan önce yaşekinler ağırdır. (III) Yel esince ağır ağır dalgalanır. (IV)Gün doğup da çiğler kalkınca, ekinlerdeki dalgalanma
artar. (V) Kocaman ovayı kaplayan ekinler tüy gibi hafiftir artık. (VI) Kocaman ovayı kaplayan ekinler tüy gibi hafif ekinleri toprağa değecek kadar yatırır.Yukarıdaki numaralanmış cümlelerden hangileri öğelerinin sıralanışı yönünden benzerlik göstermektedir?
A) I, II,IV B)I, III,V C)II, III, VI D) III, IV, V E) IV, V, VI
1999 ÖSS
Çözüm: I, II ve IV nolu cümleleri oluşturan öğeler zarf tümleci, özne, yüklem şeklinde sıralanmıştır.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]

Bir cümlede eylemin durumunu, zamanını, gerçekleşme süresini, sebebini, koşulunu belirten sözcük ve söz öbeklerine zarf tümleci denir.
Gördüklerini nefes nefese anlattı.
Onunla yarın konuşalım mı?

• Zarf tümleciyle zarfı ayırt etmek gerekir. Zarf, sözcük türüdür, zarf tümleci ise öğedir. Basit cümlelerde zarf ve zarf tümleci aynıdır, ama birleşik cümlelerde zarf herhangi bir öğede yer alabilir.

Koşarak buraya geldi. (koşarak hem zarf hem de zarf tümleci)
Koşarak gelenleri gördü. (koşarak zarf ama nesne içinde)

• Zarf tümlecini bulmak için yükleme

NASIL, NE ZAMAN, NE KADAR, KAÇTA, NİÇİN, HANGİ fiARTLA, NEREYE gibi sorular sorulur.

Hızla ayağa kalktı. (nasıl – durum z.)
Yarın dinlenelim. (ne zaman – zaman z.)
Kadın çok konuşuyor. (ne kadar – miktar z.)
Dışarı çıkmayacaksınız. (nereye – yer, yön z.)

• Zarf tümleci söz gruplarından oluşabilir.

Söz konusu meseleyle gelecek yıl uğraşalım.
Üç vakte kadar bir kısmetin çıkacak.

•  Zarf tümlecinin açıklayıcısı bulunabilir.

14 Ağustos’ta doğum gününde bir parti düzenleyeceklermiş.

•  İsmin “e, de, den” ekleri bazen zarf tümlecinde görülebilir.

Önümüzdeki hafta birlikte denize gidelim.

• Yer yön bildiren sözcükler hal eki almadıklarında zarf olabilir.

Yukarı çıktılar. Aşağı in hemen.
Biraz geri gel. Dışarı bak bakalım.

•  Sıralı, bağlı cümlelerde zarf tümleci ortak kullanılabilir.

Çalışarak hem ailesine baktı, hem de kendi okul masraşarını karşıladı.
Geçen gün birisi Fikret’i sormuş, fakat bulamamış.

[turkce_ygs_lys]

Cümlelerde eylemin ya da oluşumun yerini, yönünü belirten söz veya söz öbeklerine dolaylı tümleç denir.

•  İsmin “e, de, den” hal eklerini alan sözcükler dolaylı tümleç olurlar:

“E” hal ekini alanlar yere, kişiye ve duruma yönelme;
Yarım saat sonra okula gidiyorum.
“De” ekini alanlar bir yerde veya kişide bulunma;
Üç gece otelde kaldılar.
“Den” ekini alanlar ise bir yerden veya kişiden ayrılma anlamı katarlar.
Köyden akşam ayrılmışlar.

• Dolaylı tümleci bulmak için yükleme,

NEREYE, NEREDE, NEREDEN; KİME, KİMDE, KİMDEN; NEYE, NEYDE, NEYDEN, KAÇA, KAÇTAN soruları sorulur.
Adam pencereden bakıyordu. (nereden bakıyor?)
Çantam Mehmet’te kaldı. (kimde kaldı?)
Bu alet kas geliştirmeye yarar. (neye yarar?)

• İsmin e, de, den ekini alan sözcükler zaman, sebep, amaç gibi anlamlar katıyorsa, bunlar dolaylı tümleç değil, zarf tümleci olurlar.

Onunla saat beşte buluşacağız. (kaçta)
Bilmeden yorum yapmayalım. (nasıl)
Para kazanmaya gidiyorum. (ne için)

•  Söz öbekleri diğer öğelerde olduğu gibi dolaylı tümleç olabilir.

Yıllarca çalıştığı bu iş yerinden geçen gün ayrılmış.
Dört ayrı sokağın kesiştiği yerde bulunan pastanede bekle beni.

•  Cümlede birden fazla dolaylı tümleç kullanılabilir.

Akşama kadar kütüphanede kitaplara baktım.

• Dolaylı tümlecin de açıklayıcısı olabilir.

Bu kentten –Ankara’dan- ayrılıyorum.

• Sıralı, bağlı cümlelerde dolaylı tümleç ortak kullanılabilir.

Gemide, bazen akşama kadar çalışıyor, bazen de boş boş oturuyordu.

Örnek: Cümlede önemsenen öğeyi vurgulamanın bir yolu da onu yükleme yaklaştırmaktır.
Bu açaklamaya göre aşağıdaki cümlelerin hangisinde dolaylı tümleç vurgulanmaktadır?
A) Beni en çok onlar ilgilendirmişti.
B) O sonsuz maviliği yeniden gördüm.
C) En güzel yıllarım köyde geçti.
D) Binlerce kuş birden havalandı.
E) Ertesi gün tekrar geleceğini biliyordum.
1991 ÖSS

Çözüm: C’de “köyde” dolaylı tümleci yükleme en yakın öğe durumundadır.
Yanıt C

[turkce_ygs_lys]

Cümlelerde öznenin yaptığı hareketten etkilenen öğeye denir. Varlığı özneye bağlıdır. Onun için önce özne, daha sonra nesne bulunur.

•  Özne bulunduktan sonra “özne NE / NEYİ aldı?, özne KİMİ gördü?” şeklinde sorular sorularak nesne aranır.

Seda seni bekliyor. (özne kimi bekliyor)
Çalışmalarımızı hızlandıracağız. (özne neyi hızlandıracak)
Çiçek topla benim için. (özne ne toplasın)

•  Yalın halde bulunan nesneye belirtisiz nesne, ‘i’ hal ekini alan nesneye de belirtili nesne adı verilir.

Haftaya evi boyatacağız. (belirtili nesne)
Kendime yemek hazırladım. (belirtisiz nesne.)

• Yüklemi isim, geçişsiz fiil ya da edilgen çatılı fiil olan cümlelerde nesne yoktur. Bunlarda sadece özne bulunur.

Bugün oldukça suskunsun. (isim yüklem)
Onları görünce sustu. (yüklem geçişsiz fiil)
Banka aracı soyulmuş. (yüklem edilgen fiil)

•  Söz öbekleri de cümlede nesne olabilir.

Onu birkaç hafta sonra aramayı düşünüyorum.
Lise yıllarında başından geçen bu olayı ilk kez bize anlatmıştı.

• Nesnenin açıklayıcısı olabilir.

Mesleğini – doktorluğu – çok sever.

• Bazen Türkçenin cümle yapısına aykırı olarak, bir

cümlede birden fazla nesne olabilmektedir.
Seni şirkete genel müdür tayin ettik.

• Cümlelerde nesne bulunmak zorunda değildir. Yüklem nesne alabildiği halde nesne bulunmayan cümlelerde az değildir.

Üç saattir burada bekliyoruz onu.

• Sıralı, bağlı cümlelerde nesne ortak kullanılabilir.

Poşeti eline aldı, iyice kontrol etti ve yanındakine uzattı.

Örnek: Tarihsel bilinç, dünün ulusal ve evrensel değerlerini, bugünün ve dünya görüşüyle algılamaktır.
Bu cümlede altı çizili sözcüklerin oluşturduğu öğe, aşağıdakilerden hangisinde vardır?
A) Yaşayan tarihle ölü tarihi aynı yöntemle ele almamalı yız.
B) Geçmiş olaylara duygusal yaklaşım, tarih bilinciyle bağdaşmaz.
C) Yaşayan tarihin verilerinden doğru bir biçimde yararlanmalı yız.
D) Tarihsel olaylar, ortaya çıktıkları günün koşulları için değerlendirilmelidir.
E) Tarihsel gerçeklere ayna tutan oluylara, nesnel ve bilimsel ölçütlerle yaklaşmalıyız.
1990 ÖSS

Çözüm: Verilen cümlede altı çizili bölüm, nesne görevindedir. Aynı şekilde A seçeneğindeki “yaşayan tarihle ölü tarihi” ifadesi de nesne görevindedir.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]