1. Doğrudan aktarma cümlelerinde kullanılır.
Öğretmen: “Kaç puan aldı?” diye sordu.
2. Belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
Artık bu “çelişki” den kurtulmak istiyorum.
3. Sanatçı ve eser adları tırnak içine alınır.
Jack London”un “Beyaz Diş”ini beğenerek okudum.

NOT: Tırnak içine alınan sözden sonra kesme işareti kullanılmaz.

Fuar, “İstanbul”da düzenlenecek.

Parantez İşareti (ayraç ( ))

1. Konuyla ilgisiz açıklamalar veya arasözler ayraç içine alınır.
Kitaplar (şiir, öykü, roman) hazinedir.
2. Oyunlarda konuşma dışı hareketleri belirtir.
Cevdet: (Sahnenin önüne gelir ve seyirciye sorar.) Peki sizce gerçek nedir?
3. Soru işaretini ve ünlemi içine alıp alay, küçümseme gibi anlamlar katar.
Senin ne kadar kibar olduğunu (!) biliyoruz.
Evde sadece altı kişi (?) vardı sanırım.
4. Sözcüklerin eş anlamlısı ayraç içine alınır.
Onun için itimat (güven) çok önemlidir.
5. Dilimize yabancı dillerden giren sözcüklerin okunuşu da ayraçla gösterilir.
Steinbeck (fiıtaynbek) çok sevdiğim bir yazardır.

Kesme İşareti ( ‘ )

1. Özel isimlere getirilen çekim eklerini ayırmada kullanılır.
Ahmet Haşim’e göre şiir bir musiki işidir.
2. Kısaltmalardan sonra gelen ekleri ayırmak için kullanılır.
TÜBİTAK’a iş başvurusunda bulunmuş.
3. Harşerden ve sayılardan sonra gelen ekleri ayırmada kullanılır.
23’ten 2’yi çıkarırsak, 21’i buluruz.
4. Cümlede anlam bulanıklığını önlemek için kullanılır.
Osmanlı’da kadının idarede önemli bir yeri vardır. (kadın – kadı)

NOT: Çağ – dönem ve kurum – kuruluş adlarından sonra kesme işaretine gerek yoktur.

ÖRNEK: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti (‘) yanlış kullanılmıştır?
A) Siz’de toplantıya katılmalısınız.
B) TV’deki açık oturumu izledin mi?
C) 22.6.1995’te on sekiz yaşına gireceğim.
D) Dr. Sinan Bey’i mi arıyorsunuz?
E) İlkokul öğrencileri İzmir’in kurtuluşunu canlandırdı.
1995 ÖSS

ÇÖZÜM: A seçeneğinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır. Cümledeki”de” bağlaç olduğu için ayrı yazılmalıdır.

Yanıt A

Kısa Çizgi (-)

1) Satır sonuna sığmayan bölümlerde kullanılır.
Yazdıklarını güzelce temize çekti.
Burada satır sonunda hece ayrılması ile ilgili kurallara da dikkat etmek gerekir.
Bu kurallar:
a. Satırın sonunda ve başında tek harf kalmaz.
b. Satır sonunda özel isim varsa sadece kesme işareti kullanılır.
………………………….……………………….. Ankara’ dan …………………………………………………………..
c. Birleşik sözcükler tek sözcük gibi düşünülerek ayrılır.
…………………………………………………………….Keloğlan’ın………………………………………………….
2. Ara sözleri ayırır.
Epeydir – üç seneden fazla olmalı – kaldığım bu şehirden ayrılıyordum artık.
3. Dilbilgisinde ekler, fiil kökleri ve heceleri göstermek için kullanılır.
Ek: gez – dir – di – m
Fiil kökü veya gövdesi: vur-, al-, seç-
Hece: ge-ti-re-ce-ğim

4. Osmanlıca tamlamalarda araya konur.,
Adab-ı muaşeret, servet-i Fünûn
Nur-ı ayn, Fecr-i Âti
5. Karşıt ifadeler arasına konur.
Türk-Alman ilişkileri
Beşiktaş – Gençlerbirliği maçı
6. Matematikte kullanılır.
178 – 16 = 162

ÖRNEK:

Aşağıdakilerin hangisinde “kısa çizgi” (-) kullanılmaz?
A) Bir olayın başlangıç ve bitiş tarihlerinin arasında
B) Cümle içindeki arasözlerin başında ve sonunda
C) Birbiriyle ilişkili iki ülke adının arasında
D) Dil bilgisi incelemelerinde, eklerin başında
E) Cümle içinde eş görevli sözcüklerin arasında
1989 ÖSS

ÇÖZÜM: Kısa çizgi eş görevli sözcükler arasında kullanılmaz. Eş görevli sözcüklerin arasına virgül getirilir.

Yanıt E

Uzun Çizgi ( _ )

1. Karşılıklı konuşmalardan önce satır başına konur.
– Kaç yıldır yazıyorsun?
– Sekiz
– Hangi konuları ele alıyorsun
– Adalet, özgürlük.

Eğik Çizgi ( / )

1. Nazım (şiir) parçası düz yazı şeklinde yazıldığında mısraları ayırır.
Ne hasta bekler sabahı / Ne taze öykü mezar
Ne de şeytan bir günahı / Seni beklediğim kadar
2. Adreslerde kullanılır.
Kocasinan Mahallesi, Akın sokak, 8/3
Bahçelievler / İstanbul
3. Matematikte kullanılır.
2/8 , 7/9

ÖRNEK:

Artık var olmayan şeyleri büyük bir özlemle kim bilir kaç
kez anmışızdır ( ) Kimi zaman, yalnızca geçmişte kalan
şeylerin değerini anlayabiliyormuşuz gibi geliyor bana ( )
Kültürümüzün ayrılmaz öğeleri gün geçtikçe yok olmaya
yüz tutuyor ( ) tarihsel yapılar, müziğimiz, bize özgü yemekler
( ) Eskiden bilinen birçok olağanüstü yiyecek de
unutuluyor artık ( ) hem de bir daha hiç yenmemek, tadılmamak
üzere.
Bu parçada ayraçlarla ( ) gösterilen yerlere aşağıdakilerin
hangisinde verilen noktalama işaretleri sırası
yla getirilmelidir?
A) (…) (,) (,) (…)(!) B)(.) (.) (:) (…) (;)
C) (…) (!) (:) (;) (,) D) (!) (.) (;) (.) (;)
E) (.) (…) (;) (:) (,)
2006 ÖSS

ÇÖZÜM: İlk cümlenin sonuna nokta getirilmelidir, çünkü cümle tamamlanmıştır. Bu yüzden A, C ve D olamaz. İkinciye de nokta, üçe iki nokta getirilmelidir. Dolayısıyla E de olamaz.

Yanıt B

[turkce_ygs_lys]

Noktalama işaretleri düşünce ve duyguların daha açık bir biçimde anlatılmasına ve yazılı metinlerin düzenlenmesine olanak sağlar.

Nokta(.)

1. Tamamlanmış cümlelerin sonuna konur.
Bu yolun bizi nereye götürdüğünü bilmiyorduk.
2. Kısaltmaların sonuna getirilir.
Kafilede ilk kez çıkan Prof. Robertson da bulunuyordu.
3. Sıralama bildiren sayılarda kullanılır.
Yolculuğun 6. gününde kafiledeki herkes çok yorulmuştu.
4. Tarihlerin yazımında kullanılır.
Sonunda 26.04.1956’da hedeşediğimiz bölgeye ulaşmıştık.
5. Saat ve dakika arasına getirilir.
Dinlenme yerine vardığımızda saat 13.30’u gösteriyordu.
6. Bibliyografik künyelerin sonuna konur.
Huzur, Ahmet Hamdi Tanpınar, Akçağ yayınları, İstanbul,1982.
7. Matematikte kullanılır.
20.4 = 80

Virgül (,)

1. Eş görevli sözlerin arasına getirilir.
Kitabında şiirlere, öykülere, denemelere de yer vermiş.
2. Dil bilgisinde sıralı cümleleri ayırmada kullanılır.
Kürek mahkumları gömülmez, köpekbalıklarının bol olduğu bir yerde denize atılırdı.
3. Öğeleri vurgulamak için kullanılır.
Başkan, alınan kararlara herkesin uyması gerektiğini defalarca söyledi.
4. Ara sözleri ayırmaya yarar.
Yahya Kemal, saf şiirin üstadı, kalıcı şiirler yazmıştır.
5. Tekrarlarda kullanılır.
Akşam, gene akşam, gene akşam …
6. Tırnak içine alınmayan aktarmalardan sonra konur.
Toplantıda ses çıkarmayın, dedi Müdür Bey.
7. Kimi ret, kabul, teşvik bildiren sözcüklerden sonra kullanılır.
Evet, sonunda şiirimi tamamladım.
8. Cümledeki anlam karışıklığını gidermede kullanılır.
Genç, adamın sözlerine kulak verdi.
9. Hitaplardan sonra kullanılır.
Sayın bayım, lütfen bize biraz dinlenme fırsatı ver, dedi.
10. Yazışmalarda makam adından sonra konur.
Sevgili kardeşim,
11. Bibliyografik künyelerde kullanılır.
Gazap Üzümleri, J. Steinbeck, Can yayınları, İstanbul,1993.

NOT: “Ve, veya, ile” bağlaçlarından sonra virgül konmaz. Tamlamalarda virgül kullanılmaz; ancak tamlayanla tamlanan arasına başka sözcükler girmişse anlam karışıklığını gidermek için virgül kullanılabilir.

ÖRNEK:(I) Günlük hayatımızda hoş olmayan birtakım durumlarlakarşılaşıyor, üzülüyoruz.
(II) Bu, sabah evden çıktıktan hemen sonra başlıyor.
(III) Dolmuşlar, ilgililerce belirlenen duraklarda durmuyor.
(IV) Otobüse, dolmuşa binerken kimse sıraya girmek istemiyor.
(V) Üstelik, bu durumlara herkes alışıyor, hiç kimse ses çıkartmıyor.
Bu parçada numaralanmış cümlelerin hangisinde virgülün kaldırılması anlam karışılıklığına yol açar?
A) I B) II C) III D) IV E) V
1993 ÖSS

ÇÖZÜM: I. cümlede virgül kaldırılırsa “bu sabah” tamlaması oluşur ve anlam karşılıklığı meydana gelir.
Yanıt B

Noktalı Virgül (;)

1. İçinde virgül bulunan farklı grupları ayırmaya yarar.
2. Bağlı cümlelerde bağlaçtan önce getirilir.
Sıcak etkisini gösteriyordu; fakat kimse bu durumdan şikayet etmiyordu.
3. Ortak ögesi olmayan sıralı cümleleri ayırır.
Dışarıda kar yağıyor; karın beyazlığı göz kamaştırıyor.

NOT: Noktalı virgülden sonra küçük harfle devam edilir.

İki Nokta (:)

1. Örneklemeye başlanacağını belirtmek için kullanılır.
Romantizm akımında birçok önemli kişi vardır: V. Hugo,
A. Dumas, Goethe…
2. Açıklama yapılacağını belirtmek için kullanılır.
Söz konusu durumun sebebi bellidir: Her sanat eseri gelenekten bir şekilde etkilenmektedir.
3. Yazar adı ve başlığı arasına konur.
Mehmet Rauf : Eylül
Kemal Tahir : Göl İnsanları
4. Konuşma başlamadan önce konur.
Saniye ona bakarak : “Peki şimdi ne yapacağız?” dedi
5. Matematikte kullanılır.
180 : 3 = 60

NOT: Çoğu kez iki noktadan sonra büyük harfle başlanır

Üç Nokta (…)

1. Bitmemiş cümlelerin sonuna konur.
Masada birçok şey vardı: Kalemler, defterler, kitaplar …
2. Cümlede dile getirilmek istenmeyen sözler yerine kullanılır.
Yaşlı adam, “Bu … felekten neler çektim” dedi.
3. Diyaloglarda suskunluk belirtmek için konur.
– Niçin geç geldin?
– …
– Hani vaktinde gelecektin?
4. Alıntılarda eksik bırakılan yerlere konur. Bu, metinlerin
yazılmadığına işaret eder.
… Derken yeniden yaz geldi ve yaylalara çıkıldı.
[ad1]
NOT: Üç noktadan sonra büyük harfle devam edilir.

Soru İşareti (?)

1) Soru bildirmek için kullanılır.
Bu kitabı hazırlarken nasıl bir yöntem izlediniz?
2) Kesin olarak bilinmeyen yer ve tarihler için kullanılır.
2002’de (?) görüştükleri söyleniyor.
3) Kuşku bildiren durumlarda konur.
15 gün sonra (?) bir kez daha aynı mağazaya uğramış.

NOT: Sıralı cümlelerde soru işareti en sona konur.
4.Sonrasında büyük harfle devam edilir.
Önce yemek mi yersin, yoksa biraz dinlenmek mi istersin?
5. Mı, mi soru eki soru anlamı dışında kullanıldığında
(zaman anlamı kattığında) soru işaretine gerek yoktur.
Eve geldin mi bize telefon aç.
6. Sözde soru cümlelerine de soru işareti konur.
Bu romanı okumaz olur muyum?

Ünlem İşareti (!)

1. Çeşitli duyguların ifadesinde kullanılan ünlemlerden sonra veya bu tip cümlelerin sonuna konur.
Of, sıkıtıdan patlıyorum!
Aaa! Sen de mi tatlı ısmarladın?
2. Uyarı ve hitap için konur.
Hop! Önüne baksana!
Beyler, şimdi bana kulak verin!
3. Küçümseme bildirmek için kullanılır.
İçinde o kadar usta ki bir dokunduğu makine hiç çalışmıyor!

NOT:Bu noktalama işareti ünlem sözcüğünden hemen sonra getirilebileceği gibi, cümlenin sonuna da getirilebilir.

Ay, ne şirin bir çocuk!
Zekice cevaplar veriyorsun

NOT: Bu noktalama işaretinden sonra da yazıya büyük harfle devam edilir.

Tırnak İşareti (“ ”)

1. Doğrudan aktarma cümlelerinde kullanılır.
Öğretmen: “Kaç puan aldı?” diye sordu.
2. Belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
Artık bu “çelişki” den kurtulmak istiyorum.
3. Sanatçı ve eser adları tırnak içine alınır.
Jack London”un “Beyaz Diş”ini beğenerek okudum.

[turkce_ygs_lys]

• 
  Bir eylem ya da eylemside birden çok çatı eki bulunabilir. O zaman bu sözcüğün en son aldığı çatı eki, onun çatısını belirler.

Gez – dir – il – di: Ettirgen ve edilgen ekleri almış.

• Sonda edilgen eki olduğu için sözcük de edilgendir.

At – ış – tır – ıl –ıyor: İşteşlik, oldurganlık ve edilgenlik eki almış. Ancak en sonda edilgenlik eki olduğu için, fiil edilgen-geçişsizdir.

• 
  Öznesine göre edilgen çatılı olan eylemler nesnesine göre daima geçişsizdir.

Defterler aceleyle kaplandı. (Edilgen-geçişsiz)

• 
  Öznesine göre dönüşlü ve işteş olan eylemler nesnesine göre büyük olasılıkla geçişsizdir.

Bir dostuyla buluştu. (İşteş-geçişsiz)
Banyoya girip yıkandı. (Dönüşlü-geçişsiz)
Hızlıca üstünü giyindi. (Dönüşlü-geçişli)

• Öznesine göre etken çatılı olan eylemler nesnesine göre geçişli ya da geçişsiz olabilir.

Kalemlerini yerden masadan topladı. (Etken-geçişli)
Yavaşça masaya oturdu. (Etken-geçişsiz)

• 
  Nesnesine göre ettirgen veya oldurgan olan eylemler, seçeneklerde “etken ve geçişli” olarak da verilebilir.

Anılarını bir başkasına yazdırdı. (Etken-ettirgen)
(Etken-geçişli)
ÖRNEK: (I) Köşedeki masaya oturdu.
(II) Eldivenlerini çıkarıp yanına koydu.
(III) Usulca çantasını açtı.
(IV) Küçük el aynasını çıkardı.
(V) Yüzünü uzun uzun inceledi.
Yukarıdaki numaralanmış cümlelerden hangisinin yüklemi geçişsiz bir fiildir?
A) I. B) II. C) III. D) IV. E) V.
1997 ÖSS
ÇÖZÜM: Geçişsiz fiil nesne alamayan fiildir. I. cümlede “neyi, kimi oturdu?” sorusunu yönettiğimizde yanıt alamadığımız görülüyor. Dolayısıyla “oturdu” eylemi geçişsizdir.
Yanıt C
ÖRNEK: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylem nesne alır duruma getirilmiştir?
A) Koltukta oturan kişi, masanın gözünden bir tomar kağıt çıkardı.
B) Büyük şair, sözcüklere kendince anlamlar yüklerdi.
C) Aşk romanları tarih boyunca her zaman okuyucu bulmuştur.
D) Bu yerlerde hep seni soluyor, seni yaşıyorum.
E) Kafanızdan geçenleri düzgün bir ifadeyle yazın.

ÇÖZÜM: A seçeneğinde yer alan “çık–” eylemi “–ar” yapım eki olarak geçişsizken geçişli hale gelmiştir.
Yanıt A
ÖRNEK:
Anneleri yaramazlık yapan çocuklara söylendi.
Bu cümlenin yüklemiyle aşağıdaki cümlelerden hangisinin yüklemi arasında çatı yönünden benzerlik vardır?
A) Toplantıda önemli kararlar alındı.
B) Bayram bu yıl daha coşkulu kutlandı.
C) Okul arkadaşını görünce çok sevindi.
D) Üyelere verilen kartların tümü yenilendi.
E) Törende çağdaş ozanlardan şiirler okundu.
2002 ÖSS
ÇÖZÜM: Verilen cümlenin yüklemi dönüşlü çatılıdır. C seçeneğinin yüklemi olan “sevindi” sözcüğü de, özne eylemi kendi kendine yaptığı ve yaptığı eylemden doğrudan kendisi
etkilendiği için dönüşlüdür.
Yanıt C

[turkce_ygs_lys]

Eylem çatısı, eylemin bazı fiilden fiil yapma eklerini alarak farklı anlamlara gelecek şekilde kullanılmasıdır. Çatı, sadece yüklemi fiil olan sözcüklerde aranır. Yüklem ek fiil almış bir ad ise orada çatı aranmaz.

Eylemde çatı, öznesine ve nesnesine göre ele alınır.
Öznesine göre: etken, edilgen, dönüşlü, işteş; nesnesine göre de geçişli, geçişsiz, oldurgan ve ettirgen olur.

Çatı sorularını yanıtlarken önce fiilin aldığı çatı ekine, daha sonra da cümlenin anlamına bakılır.

A. Öznesine göre (Özne – yüklem ilişkisine göre)

Öznesine göre fiiller dörde ayrılır:

1. Etken çatılı fiiller

Eylem edilgen,dönüşlü ve işteş eklerini “Ş,L,N” almaz.
Başka ekler alabilir. Cümlede eylemi yapan bir özne mevcuttur.
Cemil dün yolda para buldu.
Şakir kardeşini çok severdi.

2. Edilgen çatılı fiiller

Eylem “ıL,ıN” edilgenlik eki alır. Cümlede gerçek özne ortadan kalkar, yerini sözde özneye bırakır. Cümleye başkası tarafından yapılma anlamı katar.
Para az önce bulundu.
Şakir’in kardeşi çok sevilir.
Olay ona da bildirildi.
Bazı geçişsiz eylemler edilgen yapıldıklarında cümlede hiçbir şekilde özne bulunmaz.
Yarın akşam yola çıkılacak.
Önümüzdeki hafta Adana’ya gidilecek.

3. Dönüşlü çatılı fiiller

Eylem yine “ıL, ıN” eklerinden birini alır. Fakat bu sefer gerçek özne ortadan kalkmaz. Özne eylemi kendi kendine yapar.
Cemil dünkü toplantıda da bulundu.
Şakir de bu duruma çok sevinmiş.
Akşamki yemek için her yer süslendi.

NOT:Sorularda dönüşlü ve edilgen ayrımı sık sık sorulur. Bu tip sorularda ekin kattığı anlama bakmak gerekir.

4. İşteş çatılı fiiller

Fiil “Ş, LAŞ” eklerinden birini alır. Cümlede eylemi karşılıklı yapma ya da birlikte yapma anlamı katar. Gerçek özne yine vardır.
karşılıklı işteşlik
Mahmut arkadaşıyla buluştu.
İki şair, ustaca atıştılar.
birlikte işteşlik
Yolcular durakta bekleşiyorlar.
Bekçiyi görünce kaçıştılar.
NOT: -Ş ve LAŞ eki alan fiillerin bazıları oluş ve değişim belirtir, bir kısmı da kalıplaşmıştır. Bu fiiller işteş değildir.

Çocuk gitgide iyileşiyor. / Gemi uzaklaştı.
Elbise üzerime yapıştı. / Yeni işine alıştı.

Yalnızca ettirgenlik, oldurganlık ve olumsuzluk eki
alan fiiller de öznesine göre etken çatılı olarak değerlendirilir.
Binayı güzelce boyattılar.
Yaptığı esprilerle herkesi çok güldürdü.
Gece hiç televizyon seyretmedim.

NOT: Dönüşlü ve işteş eylemler de gerçek özne barındırdığı için etken çatılı kabul edilebilir.
ÖRNEK: “Arkadaşınız bir gün önce otelden ayrıldı.” cümlesinde görülen özne – yüklem ilişkisi aşağıdaki cümlelerin hangisinde vardır?
A) Lokantada isteğiniz yerler ayrıldı.
B) Kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.
C) Yıllık kardan payınıza düşen para ayrıldı.
D) Fırtınada ağacın dalı gövdesinden ayrıldı.
E) Yol, ırmağın kıyısında ikiye ayrıldı.
1982 ÖSS
ÇÖZÜM: Verilen cümlede işi yapan (arkadaşınız) yapılan eylemden (ayrılmak) etkilenendir. Dolayısıyla cümlenin özne yüklem ilişkisi bakımından çatı özelliği dönüşlülüktür. Aynı
dürüm, B seçeneğinde verilen cümle için de geçerlidir.
Yanıt B

B. Nesnesine göre (Nesne – yüklem ilişkisine göre)

Türkçede, bazı eylemlerin kullanıldığı cümlelerde nesne bulunmaz, diğer bir grup fiilin kullanıldığı cümlede ise nesne olabilir. Eylemin nesnesine göre çatısı, bu durumu buldurmaya yöneliktir.
Fiiller nesnesine göre dörde ayrılır: geçişli, geçişsiz, ettirgen, oldurgan.

Nesnesine göre eylem çatısı sorulduğunda söz konusu eylemin nesne alıp alamayacağına bakmak gerekir. Eğer fiil nesne alabiliyorsa geçişli; alamıyorsa geçişsizdir. Geçişli fiile “T,R,TIR” ekleri getirilirse fiil ettirgen olur. Aynı ekler geçişsiz fiile getirilirse, fiil oldurgan olur.

1. Geçişli fiiller

Nesne alabilen tüm eylemler geçişlidir. Bir fiilin geçişli olup olmadığını anlamak için özneye “ne, neyi” gibi sorular sorabiliriz. Ya da “onu” ifadesini getirerek de fiilin geçişli olup olmadığını anlayabiliriz.
Akşama kadar kitap okudu. (onu okudu – nesne var)
Etrafı hızlıca topladı. (onu topladı – nesne var)

Not: Daha önce görmüş olduğumuz kılış eylemleri geçişli eylemlerdir.
Not: Geçişli eylemlerin bulunduğu cümlelerde nesne yer almak zorunda değildir..

Örnek
Bir saattir burada bekliyorum. (nesne yok)
Daha önce de söylemiştim.

2. Geçişsiz fiiller

Nesne alamayan durum ve oluş eylemleri bu gruba girer.
Akşamleyin eve gidiyorum. (nesne yok)
Sen ne zaman geleceksin? (nesne yok)

3. Oldurgan fiiller

Geçişsiz bir eyleme yapım eki olan “T, R, TIR” eklerinden biri getirilirse bu fiiller geçişli hale döner. Geçişsizken geçişli yapılan bu tür fiillere oldurgan çatılı fiil denir.
Bir başına üç çocuk büyü-t-üyordu.
Yaptığı esprilerle hepimizi gül-dür-dü.
Galiba vapuru kaç-ır-dı.

4. Ettirgen fiiller

Geçişli eylemlere “T, R, TIR” ekleri gelirse, bu fiillerin geçişlilik derecesi artar. Ettirgen fiiller, çoğunlukla eylemi bir başkasına yaptırma anlamı katarlar.
Son derste öğrencilerine şiir oku-t-tu.
İçe yeni başlayan arkadaşına çevreyi gez-dir-di.
Yatmadan önce bebeğe şurup iç-ir-eceksin.

Not: Oldurgan ve ettirgen fiilleri birbirinden ayırırken aldıkları “T, R, TIR” ekleri çıkarılır ve geride kalan kısmın geçişli olup olmadığına bakılır.

[turkce_ygs_lys]

Fiilimsiler kökü eylem olmakla birlikte aldığı yapım ekleriyle (fiilden isim yapan yapım ekleri) isme, sıfata veya zarfa dönüşen sözcüklerdir.

Fiilimsiler eylem ve hareket anlamlarını yitirmişlerdir..
Çalışmaktan hepimiz çok yorulmuştuk.
Koşarak kısa sürede kasabaya vardık.

Cümlelerde yüklem haricinde bulunduklarında yan cümlecik yaparlar ve o cümleyi birleşik cümle haline getiriler.

Eve gelirken gazete almayı sakın unutma.
Adamı kurtarıp hemen hastaneye kaldırdılar.

Fiilimsiler yüklemde bulunduklarında cümle isim cümlesi olur.
2008’de ilk hedefimiz birinci olmaktı.
Gerçek problem, herkesin kendini düşünmesiydi.

Eylemler gibi çatı eklerini alabilirler.
Tam da bu aşamada bir çözüm üretilmesi gerekiyor.
Bu meselenin alelacele geçiştirilmesi yanlış.

Üç tür fiilimsi vardır: isim-fiil (ad-eylem), sıfat-fiil (ortaç),zarf-fiil (bağ-eylem, ulaç)

1. İsim – fiil (Ad – Eylem)

Eylemler “MAK-MEK, Ifi-İfi ve MA-ME” eklerini aldıkları nda isme dönüşürler. Bunlara mastar da denir. İsmin tüm şekilsel özelliklerini gösterirler. Aynı zamanda hareket ve eylem anlamlarını da kaybetmezler.
Yaklaşmak, görünüşü, çalışması

İsim-fiiller cümlede herhangi bir öğede bulunabilir.
Okumayı ben de çok seviyorum. (nesnede)
Konuşmalardan bir şey anlamadım. (dolaylı tümleçte)
Hayattaki tek nasibim sevmekti. (yüklemde)
Koşu yapmak herkes için gereklidir. (öznede)

Cümlelerde yan cümlecik yapıp onları birleşik cümle haline getirirler.
Müdürün odasına girmek kesinlikle yasaktır.
Yan cümlecik Temel cümlecik

“MA” mastarıyla “ma” olumsuzluk ekini karıştırmamak gerekir. Eğer aynı sözcükte her ikisi de bulunursa önce olumsuzluk eki, sonra mastar gelir.
Sözlerimi anlamanı istiyorum. (mastar)
Beni hiç anlamadılar. (olumsuz)

“Iş” isim-fiil ekiyle “ış” işteşlik eki farklı eklerdir.
Görüşünüze değer veriyorum. (isim-fiil)
Yarın akşam görüşelim mi? (işteş eki)

Ad-eylem ekleri hareket ve eylem anlamlarını kaybedebilirler.
O zaman fiilimsi olmaktan çıkıp sıradan bir isim olurlar.
Dondurma (yiyecek), kazma (alet),
Dolma (yemek), asma (bağ),
Yazma (örtü), çizme (giyecek),

“MA” ekiyle oluşan isim-fiiller bazen sıfat olarak da kullanılabilirler.
Dönme dolap, yazma eser…

2. Sıfat – fiil (Ortaç)

Eylemler AN-EN, ASI-ES., MAZ-MEZ, ACAK-ECEK, MIŞ-MİŞ, DIK-DİĞİ, AR-ER-R-IR eklerini alıp sıfat gorevi ustlenebilirler.
Sıfatların tum ozelliklerini gosterirler, ayn. zamanda eylem anlamlar.n. da kaybetmezler. Hareket anlamını yitirdiklerinde fiilimsi olmaktan cıkıp nesne ismi olabilirler.
Ceketi diken adama baktı (eylemsi)
Elime bir diken battı. (eylemsi de.il)

Sıfat-fiiller genellikle niteleme sıfat. yaparlar.
Yapacağım yemekleri hemen cope att..
Dokulen yapraklar bize huzun verirdi.
Sıfatlar gibi adlaşabilirler.
Yapacaklarım
Calışanlar
Gordukleriniz

MEZ, AR, ECEK ve MIŞ ekleri, kip eki olarak da karşımıza cıkabilir. Boyle kullanımlarda cumlenin yukleminde bulunur, sıfat ya da adlaşmış sıfat yapmazlar. Bu durumda sıfat-fiil eki olmaktan cıkarlar.
O adam hic kimseyle goruşmez. (kip eki)
Anlaş.lmaz davran.şlar. vard.. (s.fat-fiil eki)

ECEK ve DIK ekleri cekim eklerini (iyelik ekleri) alabilir.
Yapacağım işler Calışacağımız konu Sevdiğim

NOT: “Dık” ve “mış” ekleri geçmiş zaman, “acak” eki gelecek zaman, “ar, maz” ekleri geniş zaman, “an” eki ise tüm zamanlar için kullanılabilir.

3. Zarf – fiil (Bağ – fiil, Ulaç)

Eylemlerin, aldığı eklerle zarfa dönüşmüş şekline zarf fiil denir. Zarf fiiller, bağlama, durum ve zaman anlamı katarlar.

Fiiller yukarıdaki yapım eklerini aldıklarında zarfa dönüşürler.
Koşarak içeri girdi.
Pencereyi açınca içeri hava doldu.

Bazen durum zarfı bazen de zaman zarfı yaparlar.
Bu işleri istemeden yapıyordu. (durum)
Müzik dinlerken uyuyakalmışım. (zaman

Cümleyi diğer eylemsiler gibi birleşik hale getirirler.
Genellikle cümlenin zarf tümlecinde bulunmakla birlikte diğer öğelerde de yer alabilirler.
Anlamadan dinlemeden yorum yapmayın. (Zarf tümlecinde)
Bütün olumsuzluklar üst üste geldikçe sinirleniyordu.(zarf tümlecinde)
Severek evlenen çiftler daha mutlu oluyorlarmış. (Öznede)

[turkce_ygs_lys]

Fiiller basit, türemiş ve birleşik olmak üzere üçe ayrılır:

1. Basit Fiiller

Herhangi bir yapım eki almamış eylemler bu gruba girer.

2. Türemiş Fiiller

Yapım eki alarak bir başka eylemden ya da bir addan türemiş sözcüklerdir

3. Birleşik Fiiller

En az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşmuş fiillerdir. Bitişik ya da ayrı yazılabilirler. Kendi içinde üçe ayrılırlar:

a. Kurallı birleşik eylemler

Türkçe kökenli iki eylemin bir araya gelmesiyle meydana gelmişlerdir. Bu fiiller de kendi içinde yeterlik, sürerlik, tezlik ve yaklaşma olmak üzere dörde ayrılır:

1. Yeterlik

“(A)BİL” fiili ile birleşen diğer fiiller bu tip birleşik fiil oluştururlar. Olumsuzunda “ebil” “(A)MA, (E)ME” şekline dönüşür. Bir işi yapmaya gücü yetme ya da olasılık anlamı katar.

2. Sürerlik

“(A)KAL, (A)DUR, (A)GEL, (A)KOY, (A)GÖR” fiilleri diğer fiillerle birleşince sürerlik anlamı katarlar. Eylemin belli bir süre devam ettiğini anlatırlar.

3. Tezlik

“(I)VER” fiili eklendiği fiillerle tezlik birleşik fiilini oluşturur.Olumsuzu da bulunur. Yapılan işin önemsizliğini vurgulamaya yarar.

4. Yaklaşma

“(A)YAZ” fiili ile yapılır. Tehlikeye yaklaşma anlamı katar.

Eylemsi ve eylemin birleşiminden oluşan bir grup kurallı birleşik fiil daha vardır. Bunlar ayrı yazılır. Bu fiiller şunlardır:
Göresi geldi, dans edesi geldi,
Çalışacağı tuttu, geleceği tuttu,
Yapmış bulunduk, vurmuş bulundu.
Duymazlıktan geldi, duymamazlıktan geldi
Dolup taştı, silip süpürüyor,
Çakılıp kaldı, şaşıp kaldı.
Çalışacak oldu, görecek oldu.
Duymuş ol, bilmiş olun, görmemiş ol.

b. Yardımcı birleşik eylemler

Çoğu kez bir isimle “ET-, OL-, EYLE-, KIL-, BUYUR-.YAP yardımcı fiillerinin birleşmesinden meydana gelirler.Bu birleşme esnasında ses düşmesi ya da türemesi olursa bitişik, aksi halde ayrı yazılırlar.

[ad1]
NOT: “Et- ,ol-” kelimeleri bazen tek başlarına bir anlam ifade edebilirler. Böyle durumlarda yardımcı eylemolmaktan çıkarlar.“Ol–” eylemi aşağıdaki anlamları verdiğinde yardımcı eylem
olmaktan çıkar:
a) Bulunmak: Saat üçte mutlaka evde ol.
b) Olgunlaşmak: Ağaçtan kopardığı armut henüz olmamıştı.
c) Gerçekleşmek: Üç yıl önce burada büyük bir deprem oldu.
d) Doğmak: Mehmet’in bir oğlu olmuş.
e) Uygun düşmek: Bu sehpa buraya hiç mi hiç olmadı.

“Et–” fiili aşağıdaki anlamlara gelince yardımcı eylem olmaz.
a) Değerinde olmak: Bu ev en fazla bir milyon eder.
b) Çektirmek: Bu yaramaz çocuk bize neler etti.
c) Mahrum bırakmak: Bu çocuk beni aklımdan edecek.

c. Kaynaşmış birleşik eylemler

Bu tip fiillere deyimleşmiş birleşik fiiller de denir. Bir isim ve bir fiilden oluşurlar. Birkaç istisna dışında ayrı yazılırlar.

[m2]
NOT: Kurallı birleşik eylemde kullanılan kalıplar, diğer birleşik eylemlerin üzerine de gelebilir. Bu durumda fiil iki kez birleşmiş olur.

Teşekkür ede-bilirsin
Kabul ede-bilirsin

[turkce_ygs_lys]

Önceleri ayrı bir sözcük iken zamanla değişime uğrayarak eke dönüşmüştür. Hem ayrı hem bitişik yazılabilirler.
Ek fiilin iki temel görevi vardır. İlk görevi isimlere gelerek onları cümle içinde yüklem yapmak; İkinci görevi de daha önce görmüş olduğumuz gibi fiil kiplerine gelerek birleşik zamanlı fiil yapmaktır.
Ek-eylem ekleri ismi yüklem yapar(şart hariç)

NOT: Ekeylemin olumsuzu DEĞİL sozcuğu ile yapılır.
Ek-fiilin dört zamanı vardır:

1. Ek – eylemin geniş zamanı

Ek – eylemin geniş zamanında isimlere “DIR” eki gelir, ancak çoğunlukla hiçbir ek bulunmaz. Bu zaman, fiillerde birleşik zaman yapmaz.

2. Ek-eylemin hikayesi

Ek-eylemin “İDİ” (dı, di) şekline hikaye denir. Kip eki olan”‘dı,di” ile karıştırmamak gerekir. Hem isme gelir hem de fiillerde kiplerden sonra gelir.

3. Ek-eylemin rivayeti

Ada “MİŞ” (imiş) eki getirilerek sağlanır.

4. Ek-eylemin şartı

“İSE” (sa,se eki) isimlere ve fiillere genellikle koşul anlamı katar. Çoğunlukla yüklem olmaz. Fiillerde diğerleri gibi birleşik zaman yapar.

NOT: Ek eylemin birleşik zamanı da olabilir. İşçi idiysem, başarılı idiysek…

[turkce_ygs_lys]

Bir eylem kipinin vermesi gereken anlamın dışında başka bir kipin yerine kullanılmasıdır. Mesela fiil, şimdiki zaman eki alır ama anlamca gelecek zamanı karşılayabilir.

ÖRNEK: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde eylemin kipinde bir
anlam kayması olmuştur?
A) Pazar günü gelmeye çalışacağım.
B) Sabahları erken kalkmayı sevmiyorum.
C) Yağmur yağdığı için gelememiş.
D) Söz verdi, yarın buraya uğrayacak.
E) İstanbul’a gitmekten vazgeçmişler.
1994 ÖSS

ÇÖZÜM:

B seçeneğindeki “sevmiyorum” eylemi Şimdiki zamanda çekimlense de, eylemin geniş zamanda anlatıldığı anlaşılıyor.
Yanıt B

[turkce_ygs_lys]

Emir, istek, gereklilik, olasılık, şart gibi anlamlar katarlar.

1.Dilek Kipleri

“a, e” ekini alır. İstek anlamı taşır.

2. Emir kipi

Belirli bir kip eki yoktur. 1.tekil ve 1.çoğul şahıslar için kullanılmaz

3.Şart kipi

“Sa, se” şart ekini alır. Eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu anlatır.

4) Gereklilik kipi

“malı, meli” eklerini alır. Gereklilik ya da olasılık anlamı katar.

ÖRNEK: Aşağıdaki dizelerin hangisinde yüklem, gereklilik kipindedir?
A) Çınar yeşili sundurmamda
Bakmalıyım ayçiçeği tarlasına
B) Akçakavaklar ıslanırken
Örter bizi güz ananın yaprakları
C) İşte duruyor bir çocuk
Mürdüm eriği gözleriyle
D) Bir yüce dağdan bir yüce dağa
Dikmişim ışıklı direklerimi
E) Kırmızı alıç boncuğunu
Alıp dizdim sevginin ipliğine
1992 ÖSS

ÇÖZÜM: A seçeneğindeki “bakmalıyım” sözcüğü gereklilik kip eki olan –meli (–malı) ekini almıştır.
Yanıt A

[turkce_ygs_lys]

Türkçede dokuz basit zamanlı çekim (kip) mevcuttur. Bunlardan beşine zaman anlamı içerdikleri için haber kipleri; geri kalan dördüne de dilek kipleri adı verilir.

 Haber Kipleri

Zaman anlamı taşırlar. Bunlar beş tanedir:

1. Öğrenilen geçmiş zaman kipi

Anlatılan ya da duyulan geçmiş zaman da denir. Çoğunlukla eylemin bir başkasından duyulduğu anlamını katar.
“Mış, miş, muş, müş” eklerinden uygun olanı kullanılır.

2. Görülen geçmiş zaman kipi

Di’li geçmiş zaman da denir. Eylemin zamanı daha nettir.
Konuşan kişinin olaya şahit olduğu anlaşılır. “dı, di,du, dü, tı, ti, tu, tü” eklerinden birini alır.

3. Şimdiki zaman kipi

Genellikle eylemin hala devam ettiğini belirtir. “yor” veya “makta” ekini alır.

Ayrıca “makta” eki de bu zaman için kullanılmaktadır.
Git–mekte-y-im, koş-makta-y-ız
Git-mekte-y–di–m, koş-makta-y-dı-m

4. Gelecek zaman kipi

Eylemin gelecekte yapılacağını anlatmak için kullanılır.
“Acak, ecek” ekini alır.

5. Geniş zaman kipi

Fiilin geçmiş ya da gelecek olmak üzere geniş bir zamana yayıldığını ifade eder. “ar, er, ır, ir, ur, ür, r” veya “ma, maz” eklerinden birini alır.

[turkce_ygs_lys]