Duyu organlarımız sadece bir aracı görevi görmekle birlikte gözlerimizle bakara ama beynimizle görüp anlarız. Aynı şekilde kulağımızla dinler ama beynimizle duyarız. Beynimizle sinirlenip, beynimizle güler ve ağlarız. Ruhsal anlamda sinir, “herhangi bir durum veya olay karşısında duyulan ruhsal gerginlik” anlamına geliyor.

Sinir krizi ise, çok şiddetli bir bunalım veya heyecanın yaşandığı anda davranışlarını kontrol edemeyen ve bunu ağlama, bağırma, gülme gibi tepkiler ile ortaya koyan bir kişinin ruh halidir. Sinirlilik hali ile sinir sistemi hastalığının karıştırılmaması gerekiyor. Sinir sisteminde dengesizlik yaşayan kişilere sinir hastası denilir. Sinir sistemindeki dengesizlik bazı fonksiyonel bozukluklara da yol açıyor. Sinir hastası kişilerde,

• şiddetli yürek darlığı
• kolay heyecanlanma
• ruhsal dengesizlik

gibi belirtiler görülür.

Çoğu zaman bu belirtiler birbiri ile karıştırılır. “Sinirlilik ise bir hastalık çeşidi değildir”. Genel olarak sinirlilik, çocuk yaşlarda yaşanan kötü şartlar ve yetişkin dönemde devam eden bir çeşit hırçınlık türüdür. Sinirlilik zaman zaman toplumda olumlu bir özellikmiş gibi görülür ve hatta insanlara hükmetme aracı olarak da görüldüğü anlar olabiliyor. Hatta bazı yöneticiler sırf bu sebeple sinirlenmiş rolü oynuyorsa sinirlilik günümüzün tıpkı alkolizm gibi toplumsal bir hastalığı olmuş demektir.

Çoğu kişi sinir yerine “asap“kelimesini kullanır. Arapçadan a’şab kelimesinden gelen asap sinirin çoğulu anlamına geliyor. Günümüzde asabi kelimesi kızgınlık, öfke içinde kontrolünü ve soğukkanlılığını yitirmiş sinirlerini kontrol edemeyecek hale gelmiş kişiler için kullanılıyor.

Yapılan bu işlem sayesinde midenin görüntüsünün alınması sağlandığı gibi parça alınıp biyopsi yapılması da sağlanabilmektedir. Sadece mide ile sınırlı olmayan endoskopi böbrek taşı düşürenler için de geçerli bir teşhis yöntemidir. Halk arasında ışıklı hortum olarak da bilinen endoskopi, incelenen bölgeye göre farklı isimler almaktadır.

Örnek verecek olursak,

• Yemek borusunun incelenmesinde – özofagoskopi
• Akciğer bronşların incelenmesinde – bronkoskopi
• Mide incelenmesinde – gastroskopi
• Karın boşluğu incelenmesi – laparoskopi
• Onikiparmak barsağı incelemelerinde – duodeneskopi
• Rahim incelenmesinde – histeroskopi
• Son barsak incemelerinde –  rektoskopi
• Kalın bağırsak incelenmesi – kolonoskopi
• Mesane incelemelerinde – sistoskopi

Esdoskopi Ne İçin Yapılır?

Mide, onikiparmak bağırsağı, yemek borusu rahatsız edici ve devamlı şikayetlerinin olması sonucu bunun nedenini araştırmak adına endoskopi uygulanır. Bu şekilde yaşanılan rahatsızlığın kesin tanısı yapılabilmektedir.

Midede helicobakteri pilori denilen bakterinin varlığı araştırılır ve parça alınır. Yapılan uygulama sonucu mide poliplerinin alınmasına ve mide kanamaların da sklerotrapi yapılmasına fayda sağlamaktadır.

Endoskopi Ne zaman Gereklidir?

1. Mide ekşimesi, yanması
2. Yutma ve çiğneme ile ilgili problemler
3. Uyurken yaşanılan öksürük
4. Horlama Nöbetleri
5. Ses kısıklıkları
6. Aç karnına veya yemeklerden sonra yaşanılan mide ağrıları
7. Yaşanılan karın ağrısı
8. Kusma
9. Üst sindirim sistemi kanamalarında
10. Yabancı cisim yutulması
11. Barsak düzenindeki değişmelerde
12. Tuvalette dışkılama sonucu kanama yaşanması
13. Kabızlık, barsak tembelliği
14. Uzun süre yaşanan ishal
15. Barsak ve mide filmi çekilmesi sonucu anormal bulgular çıkması

gibi durumlarda endoskopi yapılmaktadır.

Endoskopi Korkulacak Bir İşlem midir?

40 yıl gibi bir zaman boyunca kullanılan endoskopi sindirim sisteminin incelenmesinde kullanılmaktadır. Eski zamanlara göre artık daha esnek, hareketli, daha ince ve görüntü kapasitesi yüksek cihazlar mevcuttur. Hastanın uygulanacak yöntemden rahatsızlık duyması kimin yaptığına, nerede yapıldığına, nasıl yapıldığına bağlı olarak değişkenlik göstermektedir.

Endoskopi yapılacağı zaman eğer bir engel söz konusu değil ise hastaya ilaç uygulaması yapılmalıdır. İlk olarak hastanın dil kökü, küçük dil çevresi diş hekimleri tarafından da kullanılan bir spreyle uyuşturulup, bulantı yaşanmasını önler. Sonrasında kol damarından rahatlatan ve hafif uyku yapıcı ilaç verilmektedir. Böylece yapılan endoskopi hasta için çok rahat olmaktadır.

İşlem bittikten sonra hiçbir şey yaşamamış gibi rahat olan hasta bir iki saat sonra işinin başına da geçebilmektedir. Yalnız o gün için dikkat edilmesi gereken şey araba kullanılmaması ve hız gerektiren işler yapmamasıdır. Endoskopi korkulacak bir tedavi yöntemi değildir. Gelişen teknoloji sayesinde eskiye nazaran hiçbir zorluk yaşanmadan tedavi uygulanıyor ve hiçbir sorun yaşanmadan sağlık probleminizin nedenini öğreniyorsunuz.

Endoskopi Nasıl Yapılır?

8-10 mm kalınlığında ki ve oldukça yumuşak olan boru yemek borusundan mideye ve onikiparmak bağırsağına yönlendirilerek görüntü alınıyor. 3-5 dakika süren gastroskopi işlemi için sadece aç olmak yeterlidir. Endoskopi sonrasında yaşadığınız sıkıntılar için uygun tedavi uygulanır ve huzursuz günlerden kurtulmuş olursunuz.

Kolonoskopi 110-120 cm arası olan bir cihazın ucundaki kamera ile tüm kalın bağırsaklar incelenip ve geçtiği bölgeleri televizyon ekranına yansıtmaktadır. Doktor yapılan işlem sayesinde hastanın mide ve bağırsağının iç yüzeyini görüntüleyerek teşhisini koyabiliyor. İşlem sırasında hastanın oksijen düzeyi ve nabız durumu izlenmektedir. Gereken durumlarda tanı için parçada alınması söz konusudur. 15-20 dakika süren işlem için en az 2 gün öncesinde özel ilaçlar ile barğırsak temizliğinin yapılmış olması gerekmektedir.

Endoskopi Yönteminin Riski Var mıdır?

%0.2’yi geçmeyen bazı riskler yer almaktadır. Gastroskopi ve kolonoskopi işleminin uygulanan anestezi ve yapılan işleme bağlı olarak çok nadirde olsa risk taşımaktadır.

Bağırsak delinmesi ve kanama gibi riskin olduğu yöntemlerde anestezinin de oluşturduğu risk ise hastada var olan yandaş hastalıklara göre değişiklik göstermektedir. Bu nedenle hastalara aynı oranda anestezik ilaç uygulanmamaktadır.

https://www.youtube.com/watch?v=uhm3jCg7Reg

• Aynı türden iki veya daha fazla canlının birbiriyle etkileşimi sonucu sosyal davranışlar oluşur.
• Bunlar işbirliği,üstünlük, yarışma, iletişim ve alan savunması gibi davranışlardır.
• Topluluk elemanları arasında iletişim ve haberleşme sesli, görsel ya da kimyasal mesajlarla sağlanır.
• Bu şekilde canlıların avlanma, üreme, savunma, korunma gibi eylemleri gerçekleştirilir.
• Canlılar arasında görülen sosyal davranışta iletişim önemli rol oynar.
• Tür içinde dişi ve erkeğin birbirini bulması, besin kaynaklarını ve olası bir tehlikenin grubun diğer üyelerine haber verilmesi için görme, ses,tat ve dokunma gibi yollarla iletişim sağlanır.
• 
  Erkek cırcır böcekleri kanatlarını birbirine sürterek oluşturduğu sesle dişileri cezbeder.
• 
  Dişi kurbağa değişik sesler çıkararak erkek kurbağayı çağırır.
• 
  Balinalar 10 km den fazla mesafeler boyunca birbiriyle sualtı şarkılarıyla iletişim kurarlar.

• Arılar arasındaki iletişim vücut hareketleri serilerinden oluşan dans ile sağlanır.
• Bitki özü bakımından zengin bir alan bulan gözcü arı kovana döndüğünde,besinin bulunduğu alanın yönünü ve kovana uzaklığını diğer arılara dans ederek anlatır.
• Bunun için güneşin konumu esas alınır.
• Besin kaynağı kovana yakın ise gözcü arı daireler çizerek dans eder.
• Eğer besin kaynağı kovana uzak ise gözcü arı sallanarak dans eder. Dairesel hareketlerin yönü, besin kaynağının yönünü belirtir.
• Sallanma hareketinin sıklığı ise uzaklığı belirtir.
• Sallanma dansı yapan arı yukarı doğru hareket ediyorsa besin güneşle aynı yöndedir.
• Aşağı doğru hareketi ediyorsa besin güneşe zıt yöndedir.
• Eğer arının sallanma dansı güneş ile kovan arasındaki dik doğrultuda çizgiden soğa veya sola doğru eğik ise,arada oluşan açı besinin sağa veya sola doğru o açının oluşturduğu yönde olduğunu gösterir.

Örnek

• Sallanma dansı bu çizginin 30° sağına doğru ise, besin güneşin sağına doğru 30° lik yöndedir. Kovan karanlık bile olsa arılar danstaki açıyı algılayabilirler.

feromon

• Hayvanların bir kısmında feromon denilen kimyasal maddeler mesaj olarak kullanılır.
• Feromonlar aynı türün diğer bireylerinin davranışlarını etkiler.
• Aynı türden olan canlıların birbirlerinin salgıladığı feromonları algılayabilecek özel reseptörleri vardır.
• Bundan dolayı başka türden olan canlılar bu feromonları algılayamazlar.
• Feromonlar bazı türlerde eşeysel çekim için kullanılır.

Örnek

• Dişi ipek böceğinin salgıladığı feromon, 3 km uzaktaki bir erkek ipek böceğini uyaracak özelliktedir.

• Canlılarda besin ve sığınak bulma, düşmanlardan korunma gibi olaylar işbirliğine dayalı davranışlarla gerçekleştirilir.
• Her canlı organizma beslenme, üreme, korunma gibi belirli ihtiyaçlarına cevap verebilmek için bir ortam içinde yerleşme eğilimindedir.
• Buna toprağa bağlanma, doğal olarak yaşadıkları bölgeye de yayılma (yaşam) alanı denir.
• Bir çok hayvan bu alanı aynı tür ya da farklı tür bireylerden korur. Bu olaya da alan savunması denir.
• Aynı türe ait bireylerin etkin bir etkileşim içinde oluşturduğu gruba sosyete denir.

Örnek
Arı, kuş, insan sosyeteleri.

Sosyetelerin Özellikleri

• 
  Sosyetelerde hiyerarşi vardır.
• Sosyeteyi oluşturan bireylerin üstünlük derecelerine göre sıralanması ile oluşmuş sosyal hiyerarşi denilen bir organizasyon vardır.
• Grubu oluşturan her bireyin kendine özgü bir görevi vardır.

Örnek

• Bal arıları sosyetesi, bir kraliçe arı, işçi arılar ve erkek arılardan oluşur.
• Kraliçe arı üremeden sorumludur.
• Erkek arı yumurtaların döllenmesi için sperm üretir.
• İşçi arıların ise yavruların korunması, beslenmesi, mum yapımı,kovana nektar ve polen taşıma gibi görevleri vardır.
  
• Sosyetelerde liderlik vardır.
• Sosyeteyi oluşturan bireyler arasında, bazı yönleriylediğerlerinden üstün olan birey “lider” dir.
• Lider grubun menfaatleri ile en çok ilgilenen, en uyanık ve kurnaz olan bireydir.
• 
  Bireyler arasında farklı şekillerde sağlanan güçlü bir iletişim ve haberleşme ağı vardır.
• 
  Her canlı hayati ihtiyaçlarını karşılayabilmek için sınırlarını çevresindeki canlılara haber verdiği bir yaşama alanı belirler.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Canlılarda bazı davranışlar zamanla değişebildiği halde bazıları belirli aralıklarla tekrarlanır.
• Günlük, aylık, yıllık ya da mevsimlik olmak üzere periyodik olarak tekrarlanan davranışlara biyoritm denir.

Örnek

• 
  Leyleklerin mevsimlere göre değişik bölgelere göç etmesi
• Balıkların, kuşların, memelilerin ilkbaharda; geyiklerin ve koyunların sonbaharda yavru meydana getirmek için üreme davranışında bulunması
• 
  Bazı hayvanların (sürüngenler, ayılar, tavşanlar, yarasalar vb.) soğuk ve besin bulmanın zorlaştığı kış mevsiminde kış uykusuna yatmaları
• Pasifik kıyılarında yaşayan grunion balıklarının deniz yükseldiğinde kumsala çıkarak yumurta ve spermlerini bırakmaları, denizin ikinci yükselişinde okyanusa geri dönmeleri.
• Akşam sefası bitkisi çiçeğinin gündüz kapanması,akşam açılması

• Biyolojik ritm, düzenli bir fizyolojik işlevdir. Gündüz boyunca koyu renkli olan bir yengeç türü geceleri soluk renkli olur.
• Bu yengeç türü nem ve sıcaklığı sabit olan karanlık bir ortama konulduğunda renk değişiminin düzenli döngüsünün devam ettiği gözlenmiştir.
• İnsanlarda görülen biyoritmik olaylar periyodik bir düzen içinde gerçekleşir.
• Fizyolojik etkinliklerin çoğu günlük ritmler gösterir.
• Vücut sıcaklığı 16.00 – 17.00 saatleri arasında en yüksek iken, 03.00 – 05.00 saatleri arasında en düşük düzeydedir.
• İnsanda günlük ritm beyinde bulunan ve pineal bez denilen ışığa duyarlı bir yapı tarafından düzenlenir.
• Bu yapı ışığın varlığına bağlı olarak melatonin denilen bir hormon üretir.
• Melatonin salgılanması karanlıkta artar, ışıkta durur.
•  Bu özellik uyku ve uyanıklık zamanlarının ayarlanmasını sağlar.
• Melatonin salgısı arttıkça insanda hayati olaylar yavaşlar ve uyku hali ortaya çıkar.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Hayvanlarda davranışlar doğuştan gelen davranışlar ve sonradan kazanılan davranışlar olmak üzere iki grupta incelenir.

1. Doğuştan Gelen Davranışlar

• Hayvanlarda öğrenilme olmaksızın kalıtsal olarak ortaya çıkan davranışlardır.
• Bu davranışları ortaya çıkaran bilgiler bireyin DNA larında bulunur. Her türe özgü olan davranışlar ata bireyden yavrularına genlerle aktarılır.
• Doğuştan gelen davranışlar canlının genlerinin ve gelişmişliğinin bir göstergesi olarak canlının hayatta kalmasına ve türün devamının sağlanmasına yardımcı olur.
• Doğal davranışlardan bazıları doğar doğmaz yapılır.

Örnek
Solunum.

• Bazı davranışlar ise belirli bir döneme girildiğinde yapılır.

Örnek
Bazı hayvanlarda avlanma.

• Hayvanlarda içgüdü olarak bilinen bazı davranışlar ve refleksler doğuştan gelen davranışlardır.

a. İçgüdüsel Davranış

• Doğuştan sahip olunan, otomatik olarak gerçekleştirilen karmaşık davranışlardır. Özellikle omurgalılarda ve birçok omurgasızda görülür.
• Her türün kendine özgü içgüdüsel davranışları vardır. İçgüdüsel bir davranışı gerçekleştiren organizma ne yaptığının bilinçli olarak farkındadır.
• İçgüdüsel davranışlar bir seri faaliyeti içine alır. İçgüdü şeklindeki davranışlarda bir organizma belli bir uyartıya karşı her zaman aynı şekilde tepki gösterir.

Örnek

Arıların besinin yerini anlatırken yaptığı iletişimi sağlayan dans.

Kuşların uygun malzemeleri bularak yuva alanına taşıyıp türe özgü yuva yapmaları

Örümceğin karmaşık bir ağı örmesi

Bazı hayvan türlerinin yıl içerisinde farklı bölgelere göç etmesi

Hayvanların tehlike anında kaçması, ölü taklidi yapması, renk değiştirmesi.

Hayvan türüne özgü beslenme davranışları.

Memelilerin doğduklarında annelerini emerek beslenmesi,

Kuşların kursaklarında yumuşattıkları besinler ile yavrularını beslemeleri

Hayvanların çiftleşme için yaptığı kur davranışları.

Bazı türlerde döllenmiş yumurtanın gelişimi için yuva hazırlanması.

b. Refleks

• Doğuştan sahip olunan diğer bir davranış şekli de reflekstir.
• Çevreden gelen uyarılara istem dışı gösterilen ani tepkilere refleks denir. Refleksler bilinçsizce gerçekleştirilir.
• Canlılarda kalıtsal refleks ve şartlı refleks olmak üzere iki çeşit refleks vardır.

Kalıtsal Refleks

• Doğuştan gelen ve kişinin kalıtsal yapısında bulunan reflekstir.

Örnek

• Diken batan elin çekilmesi, karanlıkta göz bebeğinin büyümesi, yenidoğan bebekte emme refleksi.

Şartlı Refleks

• Öğrenme yoluyla sonradan kazanılan reflekslerdir. Olayın tekrarlanması sonucu oluşur.

Örnek

• Araba sürmek, yüzmek.

2. Sonradan Kazanılan Davranışlar

• İnsanlar ve bazı hayvanlar kalıtsal davranışlarını öğrenmeyle geliştirebilir, farklı şekillere dönüştürebilir ya da yeni davranışlar edinebilirler.
• Canlı yeni durumlara karşı yeni tepkiler geliştirir ve bu tepkileri uzun süre hatırlar.
• Sonradan kazanılan davranışlarda en etkili faktör öğrenmedir.

Öğrenme çeşitli şekillerde ortaya çıkabilir.

• 
  İzlenimle öğrenme
• 
  Alışkanlık yolu ile öğrenme
• Şartlanma yolu ile öğrenme
• 
  Deneme – yanılma yolu ile öğrenme

a. İzlenimle Öğrenme

• Taklit yoluyla öğrenmedir. Öğrenmenin en basit şeklidir.
• Yeni doğmuş ya da yumurtadan yeni çıkmış yavruların ilk gördükleri davranışı izleyerek öğrenmeleridir.
• Bu öğrenme çeşidi ile ilgili yapılan bir deneyde ördek yavruları üzerinde çalışılmıştır.
• Bir araştırıcı kuluçka makinesindeki yumurtalardan çıkan yavruların önünde çömelip ördek gibi ses çıkararak iki yana sallanıp yürüdüğünde genç yavruların kendisini izlediklerini görmüştür.
• Daha sonra yavrular gerçek ördeğin yanına götürülse bile,yine ördek sesi çıkaran insanı takip etmişlerdir. Ördek yavruları gördükleri hareketli ve sesli şeyleri takip etmeyi izlenimle öğrenmişlerdir.
• Bazı hayvan türleri avlanmayı annelerini izleyerek öğrenirler.

b. Alışkanlık Yolu İle Öğrenme

• Bir hayvan bir uyaranla tekrar tekrar aynı şiddette uyarılırsa gösterdiği tepki zamanla azalır.
• Artık o uyarıya alıştığı için belli bir süre sonra hiç tepki göstermez.
• Bu öğrenme çeşidi ile canlı, yaşamı için önemli olmayan uyarılara karşı tepki vermek için zaman ve enerji harcamaktan kurtulur.

Örnek
Parklardaki güvercinler başlangıçta etrafta yürüyen insanlardan korkup kaçarlar. Ancak bir süre sonra korkup kaçma tepkisi azalır ve insanlar arasında rahat dolaşmaya başlarlar.

c.Şartlanma Yolu ile Öğrenme

• Doğuştan gelen reşeksin doğal uyaranının değiştirilmesi ile ortaya çıkar. Reşeksin doğal uyaranı değiştirildiğinde şartlanma tepkisi oluşur.
• Bu olayı ilk kez Ivan Pavlov köpeklerle yaptığı deneyinde göstermiştir.
• Pavlov köpeğe et verdiğinde köpeğin ağzında salya salgısının arttığını görmüştür.
• Köpek zil sesi duyduğunda salgı salgılamaz.
• Pavlov köpeğe et verdikten sonra zil çalmış ve bu işlemi birçok kez tekrarlamıştır..
• Deneyden sonra köpeğe et vermeden zil çaldığında köpeğin yine salya salgıladığını görmüştür

• Pavlov, bu deneyle doğuştan gelen bir reşeksin doğal uyaranının değiştirilebileceğini göstermiştir.
• Bu olaylara şartlı reşeks ya da şartlanma denir.

d. Deneme – Yanılma Yoluyla Öğrenme

• İnsan ya da hayvanın yeni bir durum karşısında meydana gelecek birden fazla tepkiden doğru olanını seçmesi, bu öğrenme yoluyla sağlanır.
• Canlının doğru seçimi yapması ödül verilerek sağlanır.
• Yanlış seçimler ise canlı cezalandırılarak önlenir. Bir çok canlı, doğru seçimi yapmayı çok sayıda deneme yaptıktan sonra öğrenmiştir.
• Bir civcivin yumurtadan ilk çıktığında gördüğü küçük varlığı gagalaması, zamanla yenilmeyecek olanlara dokunmaması, deneme – yanılma yoluyla öğrenmedir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Bitkilerde ışık, nem, dokunma, yerçekimi gibi uyarıların etkisi ile çimlenme, çiçek açma, yaprak dökme, nasti ve tropizma hareketleri görülür.
• Tepkiler hormonların etkisi ile gerçekleşir.
• Mitoz bölünme, hücrelerdeki turgor değişimi, asimetrik büyüme tepkinin oluşumunda etkilidir.
• Bitkilerde görülen nasti ve tropizma kalıtsaldır.

a. Tropizma

• Tropizma bitkinin gelen uyarının yönüne bağlı olarak pozisyon değiştirmesidir. Hormonların etkisi ile asimetrik büyüme sonucu gerçekleşir.
• Tropizmada daha çok uç meristemden salgılanan oksin hormonunun etkisi vardır.
• Bitki uyarıcıya doğru hareket ediyorsa (+) tropizma, uyarıcının aksi yönünde hareket ediyorsa (–) tropizmadır.
• Tropizmaya neden olan uyarıcı ışık, su, yerçekimi, dokunma olabilir.

Uyaran Davranış

• Işık Fototropizma
• Yerçekimi Geotropizma
• Su Hidrotropizma
• Kimyasal madde Kemotropizma
• Yaralanma Travmatropizma
• Dokunma Haptotropizma

Fototropizma

• Bitkide ışık etkisiyle görülen tropizmadır. Gövde pozitif fototropizma, kök negatif fototropizma yapar.
• Oksin hormonu bitkinin büyümesini sağlar.
• Bitkinin uç kısımlarında salgılanan oksin hormonu ışık varlığına göre farklı dağılım gösterir.
• Eğer bitkiye ışık bir yönden veriliyorsa, bitkinin ışık gören tarafında oksin miktarı az, ışık görmeyen tarafında ise oksin miktarı fazla olur.
• Oksinin fazla olduğu bölümdeki büyüme, oksinin az olduğu bölümdekinden fazla olacağı için asimetrik büyüme gerçekleşir.
• Bunun sonucu olarak bitki ışığa yönelmiş olur.

Fototropizma

• Karanlıkta ve ışığın tepeden geldiği durumlarda oksin dağılımı dengelidir. Bundan dolayı herhangi bir yönelme gerçekleşmez.

Geotropizma

• Bitkinin yerçekimi etkisinde gösterdiği tropizmadır. Gövde negatif, kök ise pozitif geotropizma yapar.

Hidrotropizma

• Suyun etkisiyle görülen tropizmadır. Kök pozitif tropizma, gövde negatif tropizma yapar.

Kemotropizma

• Gübre, asit, baz, tuz gibi maddelerin etkisi ile gerçekleşen tropizmadır.

Travmatropizma

• Yaralanma etkisi ile gerçekleşen tropizmadır. Kök yara etkisiyle negatif tropizma yapar.

Haptotropizma

Dokunma etkisi ile gerçekleşen yönelim hareketidir. Fasulye, sarmaşık gibi bitkilerin bir desteğe sarılması pozitif haptotropizmadır.

b. Nasti (İrkilme)

Bitkilerde uyaranın yönüne bağlı olmaksızın gerçekleşen hareketlere nasti denir. Bu nedenle pozitif veya negatif nasti hareketi yoktur. Hücrelerdeki turgor basıncı değişimi etkisiyle gerçekleşir. Uyaranın çeşidine göre adlandırılır.

Uyaran Davranış

• Işık Fotonasti
• Isı Termonasti
• Sarsıntı Sismonasti
• Dokunma Tigmonasti
• Fotonasti

Işık etkisiyle gerçekleşen nasti hareketidir.
Örnek
Akşam sefası bitkisinin gündüz kapalı, gece açık olması.

Termonasti

• Sıcaklık etkisiyle gerçekleşen nasti hareketidir. Lale bitkisinin çiçeklerinin, sıcaklığı 5 – 10°C olan ortamda kapalı, sıcaklığı 15 – 20°C olan ortamda açık olması.

Sismonasti

• Sarsıntı etkisiyle görülen nasti hareketidir.

Örnek,
Küstüm otu bitkisine dokununca yaprakların kapanması.

Tigmonasti

• Dokunma etkisiyle gerçekleşen nasti hareketidir.

Örnek
Böcekkapan bitkisinin yaprağına böcek korunca yaprakların kapanması.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Tek hücreli canlılar iç ve dış çevreden gelen uyarılara göre farklı tepki gösterirler. Davranışların tümü kalıtsaldır.
• Davranışlar oramdan uzaklaşma, uyarıya yaklaşma ya da kendini korumaya alma şeklinde olabilir.
• Tek hücrelilerde hareket etmeyi sağlayan sil, kamçı, yalancı ayak gibi yapılar vardır.
• Tek hücrelilerde uyarana yaklaşma ya da uzaklaşma şeklinde gerçekleşen davranşılara taksis (göçüm) denir.
• Taksis, bir uyarana yaklaşma şeklinde ise pozitif taksis, bir uyarandan uzaklaşma şeklinde ise negatif taksis denir.

Bu davranışlar uyarının çeşidine göre isimlendirilir.

• Uyaran Davranış
• Işık Fototaksi
• Kimyasal Kemotaksi
• Su Hidrotaksi
• Isı Termotaksi

Öglenanın ışığa doğru hareket etmesi (+) fototaksidir.
Bakterilerin olumsuz koşullarda endospor oluşturmaları, kendilerini korumaya yönelik gösterdikleri davranıştır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Canlıların iç ve dış çevreden gelen kimyasal ya da fiziksel uyarılara karşı gösterdikleri tepkiye davranış denir.
• Canlılar sıcaklık, ışık, CO2, O2, nem gibi dış faktörler ile susuzluk, açlık gibi iç faktörlerin etkisi altında kalır. Bu faktörlerin etkisi ile her canlı farklı davranış biçimi gösterir.
• Canlıların değişkenlere verdikleri tepki ve davranışlar bulundukları ortama uyumunu kolaylaştırıp, beslenme, üreme gibi olayları gerçekleştirmesini, homeostasinin korunmasını ve canlılıklarının devamını sağlar. Homeostasinin korunması için verilen yanıt fizyolojik veya davranışsaldır.

Örnek

• Soğuk havada üşüme fizyolojik tepki, kalın giyinme ise davranışsal tepkidir.
• Davranışlar hormonlar ve sinir sistemi ile denetlenen bir dizi tepki zinciridir.
• Yavaş tepkiler hormonlarla verilirken, hızlı tepkiler sinirsel ve turgorla verilir.
• Davranışın oluşumunda kas ve iskelet sistemi de rol oynar.
• Canlıların doğal ortamlara uyumları için gerçekleştirdikleri davranışları inceleyen bilim dalına etoloji denir.
• Zoologlar, botanikçiler, ekologlar, genetikçiler ve davranış biyologları davran bilimi üzerinde çalışmaktadır.
• 
  Her canlı türünün hayatta kalmasını sağlayan özel davranışları vardır.

Örnek

• Deri değişimi sırasında gizlenme
• 
  Farklı türler aynı uyarana karşı aynı davranışı göstermezler.
• 
  Bir uyaran her canlı türünün davranış göstermesine neden olmayabilir.
• 
  Bir canlı türü bir uyarana fiziksel ve fizyolojik olarak hazır ise cevap verebilir.
• 
  Bazı davranışlar bireysel olarak, bazı davranışlar da grupsal olarak gerçekleştirilir.

Örnek

•  Bir örümceğin ağ örmesi bireysel davranıştır. Penguenlerin göç etmesi grupsal davranıştır.
• 
  Canlılar bulundukları ortamdaki uyaranlardan sadece kendileri için anlamlı olanlara cevap verirler.
• 
  Kompleks yapılı canlıların davranışları daha karmaşıktır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

Allen Kuralı

• Memeli ve kuşların sıcak iklimde yaşayanlarının vücut çıkıntıları soğuk iklimde yaşayanlarınkine göre daha büyüktür.
• Soğuk iklimde yaşayan bu canlıların vücut çıkıntılarının daha küçük olması terleme yüzeyini azaltır. Bu özellik ısı kaybını azaltarak vücut sıcaklığını korumayı sağlar.

Bergmann Kuralı

• Memeli ve kuşların soğuk bölgelerde yaşayanlarının vücudu,sıcak bölgelerde yaşayanlarınkinden daha büyüktür.
• Vücut büyüdükçe yüzey/hacim orantısı küçülür.
• Vücudu büyük olan hayvanın vücut yüzeyi küçük olur. Bu özellik canlının vücut sıcaklığını korumasını sağlar.

Dollo Kuralı

• Bu kurala göre evrim, bazı geri mutasyonlar olmasına rağmen ileriye dönüktür.
• Böceklerin 1 veya 2 çift kanatları olmasına karşın haman böceklerinin kanatlarının olmaması bu kuralla açıklanmaya çalışılmaktadır.

Coppe Kuralı

• Bu kurala göre canlılar evrimsel gelişim sırasında yok oluncaya kadar vücutlarını büyütme eğilimindedir. Canlının depoladığı besin miktarının artması çevreye bağımlılığını azaltır.

Gloger Kuralı

• Kuzey yarım küredeki kuş ve memeliler kuzeye gittikçe açık renkli türlerle temsil edilir.
• İklimin daha nemli ve sıcak olduğu güney bölgelerinde ise kuş ve memeliler koyu renkli türlerle temsil edilir.

Jordan Kuralı

• Yakın türler ve alt türler izolasyon mekanizmasının etkisinden dolayı bir arada bulunamaz.

Gaus Kuralı

• Aynı ortamda yaşamak zorunda kalan iki tür aynı habitta aynı görevleri işgal edemezler. Bunlardan biri diğerini yok eder.

ÖRNEK: Canlılarda, yeni ırkların elde edilmesinde, kural olarak, yarar sağlamayan özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eşeysiz üreme
B) Alt türlere sahip olma
C) Tür içi kalıtsal çeşitliliğe sahip olma
D) Kısa zamanda tamamlanan bir yaşam döngüsüne sahip olma
E) Kolay yetiştirilebilme
2007 ÖSS

ÇÖZÜM: Evrime göre kalıtsal çeşitliliğe neden olan olaylar türleşmeye neden olur. Eşeysiz üreme kalıtsal çeşitliliğe neden olmaz. Ata canlının eşeysiz üremesi sonucu, özellikleri
ata canlı ile aynı olan bireyler oluşur.
Yanıt A

[biyoloji_2_ygs_lys]

Evrim, basit yapılı organizmalardan kompleks yapılı organizmaların oluştuğunu ileri süren bir teoridir. Bugün yaşayan canlıların daha önce yaşamış olan canlıların değişim geçirmesi ile oluştuğunu savunur.
Bu teoriye göre, çevre koşullarına uyum sağlayan canlılar yaşamaya devam etmiş, uyum sağlayamayanlar ise yok olmuştur. Canlıların aynı kökenden geldiğini kabul eder.

1. Lamarck’ın Evrim Teorisi

Lamarck, evrim görüşünü ilk sistemleştiren kişidir. Görüşlerini 1809 yılında “Zoolojinin Felsefesi” adlı eserinde yayımlamıştır. Lamarck’ın evrim ile ilgili öne sürdüğü iki görüş vardır.
Kullanma veya kullanmama varsayımı
Kullanılan vücut parçası gelişir, kuvvetlenir, kullanılmayan vücut parçası ise körelir.
Örnek

• Koşucuların bacak kasları.
• Kazanılan karakterlerin kalıtımı varsayımı
• Canlıların çevreye uyum çabalarıyla kazandıkları karakterleri kalıtsaldır.
• Kullanma veya kullanmama ile kazanılan karakterler sonraki döllere geçer.
• Lamarck’a göre zürafalar ağaçların üst dallarındaki yapraklıları yemek için uzanmışlar, bundan dolayı boyunları uzamıştır.
• Bu özellik sonraki nesillere kalıtımla geçmiş ve zürafalar uzun boyunlu olmuştur.

• Yapılan deney ve gözlemlerle Lamarck’ın bu görüşünün yanlış olduğu gösterilmiştir. A.Weismann, farelerin kuyrukları nı 20 döl boyunca kesmiş, ancak 21.dölde yine kuyruklu farelerin doğduğunu görmüştür.

NOT: Çevrenin etkisi ile canlının dış görüşünde meydana gelen değişimler (modifikasyon) kalıtsal değildir.

2. Darwin’in Evrim Teorisi

• Darwin’in evrim teorisinin temelinde doğal seçilim vardır.
• Darwin’e göre türler belirli sayıda ve değişmez olmayıp, çok uzun zaman boyunca değişmektedir.
• Bu bilim insanına göre türler ortak bir atadan gelmiş, tesadüşerle türler değişmiş ve başka bir türe dönüşmüşlerdir.
• Canlılar aleminde sürekli bir hayat kavgası, rekabet vardır. Darwin güçlü olanların bu mücadeleyi kazandığını,zayıf olanların ise elendiğini ve ortadan kalktığını düşünmektedir.
• Bu görüşüne “doğal seleksiyon” adını vermiştir.
• Darwin’e göre bireyin yaşamasını sağlayan özellik gelecek döllere aktarılır.

Doğal seleksiyon hipotezine göre;

• 
  Populasyonları oluşturan bireylerin üreme potansiyeli fazladır. Çok sayıda gamet üretildiği için her dölde çok sayıda bireyin ortaya çıkması beklenir.
• 
  Küçük dalgalanmalar dışında populasyonların büyüklüğü sabittir.
• 
  Populasyonda canlılar geometrik dizi, besin aritmetik dizi şeklinde artar. Doğal kaynaklar sınırlıdır.
• 
  Aynı türün bireyleri arasında farklılıklar (varyasyonlar) vardır. Bu özelliklerden bazıları yavru döllere aktarılır (Kalıtsal varyasyon).
• 
  Ortam şartlarına uyum sağlayan bireyler yaşamaya
• devam eder (Adaptasyon).
• 
  Evrimleşmenin ham maddesi rastgele ortaya çıkan mutasyonlardır.

Adaptasyon

• Bir canlının belirli bir çevrede yaşama ve üreme şansını arttıran kalıtsal özelliklere sahip olmasına adaptasyon denir.
• Ortam koşullarının değişmesi canlının genetik protansiyelinin esnekliği oranında tür bazında değişikliklere neden olur.
• Ancak bir tür, ortam koşullarının değişimi ile başka bir türe dönüşmez.
• Yani mevcut olan anatomik yapıya yeni bir organ ilave olmaz, ya da var olan yapı kaybolmaz.

Örnek
Sıcak bölgelerde yaşayan memelilerin kulakları soğuk bölgelerde yaşayanlarınkinden daha uzundur.

İzolasyon Mekanizmaları

Türler arasındaki çiftleşmeyi önleyen mekanizmalara izolasyon mekanizması denir. Bu mekanizmalar türler arasında gen alışverişini engeller. Bu mekanizmalar;

• 
  Türlerin farklı coğrafik alanlarda yaşamaları
• 
  Türlerin üreme davranışlarının farklı olması
• 
  Türlerin üreme dönemlerinin farklı olması
• 
  Türlerin üreme organlarının farklı olması

Her türün yumurtasından salgılanan “fertilizin” maddesinin farklı özellikte olması

NOT: İzolasyon mekanizmaları türlerin birbirine karışmasını engeller. Bu özellik evrimcilerin iddia ettiği gibi bir türden başka bir türün oluşumunun doğada gerçekleşmediğini gösterir.

ÖRNEK: Sıcak yerlerde yaşayan tilkilerde, kulak ve burun yapılarının, soğuk yerlerde yaşayanlara oranla daha uzun ve büyük olması, “Darwin’in doğal seleksiyon hipotezine göre” nasıl açıklanabilir?
A) Kısa kulaklılar, ortama uyma ihtiyacı ile uzun kulaklı oldu.
B) Kullanılan yapı ve organlar zamanla gelişerek büyüdü.
C) Çevrenin etkisiyle kazanılan özellikler, kalıtımla sonrakı döllere geçti.
D) Çevreye uygun özellikler taşıyan bireylerin, yaşama ve üreme şansı arttı.
E) Çevre değişikliği, organizmalarda da değişme isteği uyandırdı.
1983 ÖSS

ÇÖZÜM: Darwin’in evrim teorisi doğal seleksiyona dayanır. Çevresel faktörler bakımından bireyler arasında bir rekabet vardır. Bu rekabette başarılı olanlar yaşayabilmekte, başarı
sız olanlar ise ölmektedir.
Yanıt D

[biyoloji_2_ygs_lys]