• Hareket eden sıvı ve gazların basıncıdır.

Özellikler
1. Akışkanın kesit alanı küçüldükçe hızı artar. Daralan nehirlerin akış hızlarının artması, su hortumunun ucunun sıkıştırıldığında suyun fışkırması örnek olarak verilebilir.

Şekildeki kap daraldıkça içindeki havanın hızı artar. Hızı artan havanın basıncı azalır. Hava bileşik kabın içindeki kollara farklı basınç uygular.
PA > PB > PC dir.

3. Akışkanlar basıncın yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere doğru hareket ederler.

Uygulamalar
İki kâğıdı elimizde tutup aralarından üflersek kâğıtların birbirine yaklaştığı görürüz.

• Pompa yardımıyla damacananın içine hava pompalanırsa suyun üzerindeki havanın basıncı arttığından, suyun borunun içinden dışarıya akması sağlanır.

[fizik_1_ygs_lys]

• Kapalı kaplardaki gazların basıncını ölçmeye yarayan araçlardır. İki tip monometre vardır. Bunlar açık uçlu monometreler ve kapalı uçlu monometrelerdir.

Kapalı uçlu Momometre

• Gazın basıncı, gaz basıncından dolayı yükselen civanın seviyeleri arasındaki basınca eşittir.

Açık uçlu Manometre

• Gaz basıncı ile birlikte açık hava basıncınında etkisiyle civa seviyeleri arasında fark oluşur. Bu fark gaz basıncı ve atmosfer basıncı arasındaki basınç farkıdır.

ÇÖZÜM: İp koptuğunda bilye dibe batacaktır. Bilyenin hacmi V ise V hacminde suyun yerini değiştirerek su seviyesini artıracaktır.
Psu artar. Havanın hacmi ise kabın toplam hacmi değişmediği için (bilye, su, hava) değişmez. Dolayısı ile havanın basınçı değişmez.
Yanıt B

[fizik_1_ygs_lys]

• Kapalı kaplardaki gaz moleküllerinin hareketinden ve ağırlıklarından dolayı kabın bütün yüzeylerine uyguladığı basıçtır. Gazın ağırlığından dolayı oluşacak basınç çok küçük olduğundan dolayı ihmal edilir.
• Gazın kabın bütün yüzeylerine uyguladığı basınç eşittir.
• Yüksekliğe bağlı değildir.

Gazların basıncı PV =n.R.T ile ifade edilir.
P : Gazın Basıncı (atm)
V : Gazın hacmi (
t)
n : Mol sayısı (mol)
T : Sıcaklık (°K)
R : Gaz sabiti

• Kapalı kaplardaki gazların basıncı manometre ile ölçülür.
• Kapalı kap içinde bulunan bir miktar gazın sıcaklığı sabit kalmak şartı ile basıncı ile hacminin çarpımı sabittir.

• Bir gaz, ağırlığı önemsiz sürtünmesiz hareketli pistonla kapatılmış bir kapta ya da zar ya da esnek bir balonda bulunuyorsa basıncı dış ortamın basıncına eşittir. Yanı dış ortamın basıncı değişmezse gazın basıncı değişmez.
• Pİç = PDış

[fizik_1_ygs_lys]

• Toricellinin yapmış olduğu deney de kullandığı düzenek bir tür barometredir.
• Barometre açık hava basıncını (atmosfer basıncı ) ölçmeye yarayan araçlardır. İki tip barometre vardır.

I. Metal Barometre

• Metalin esneklik özelliğinden yararlanılarak hava basıncını ölçmeye yarayan aletlerdir.

II. Cıvalı Barometre

• Toricelli deneyinde kullanılan sıvıların basıncından yararlanarak çalışan barometrelerdir.

• Barometrede kullanılan borunun şekli kesit alanı değiştirildiğinde içindeki sıvının yüksekliği değişmez.
• 
  Barometrenin hassaslığını arttırmak için içindeki sıvının özkütlesini küçültmek gereklidir.
• 
  Ortamın sıcaklığı arttığında civanın özkütlesi azalacağından sıvı yüksekliği h artar.
• 
  Borunun üst kısmında hava varsa, h yüksekliği azalacaktır.
• h1 > h2

• Deniz seviyesinden yukarı doğru çıkıldıkça her 100 metrede h civa yüksekliği 1 mm azalır.
• Günlük hayatımızda açık hava basıncından faydalanırız.

• Bir şişenin ya da tenekenin içindeki hava alındığında şişenin kırıldığını ya da tenekenin içine çöktüğünü görürüz.
• Vücudumuz içindeki kanın bir basıncı vardır. Bu basıç kanı vücuttan dışarı doğru iter. Kanın vücudumuzda kalmasını örneğin burnumuzun kanamasını açık hava basıncı engeller.

[fizik_1_ygs_lys]

• Atmosfer içinde bulunan hava ağırlığından ve hareket halinde olmasından dolayı basınç uygular.
• Bu basınca açık hava basıncı denir. Açık hava basıncı sıcaklık, gaz yoğunluğu, rüzgar gibi nedenlerden dolayı değişir.
• Deniz seviyesinden yukarılara doğru çıkıldıkça açık hava basıncı düşer.
• Açık hava basıncı Toriçelli isimli bilim adamının yaptığı deneyle ölçülebilir hale getirilmiştir.
• Toriçelli deniz seviyesinde ve 0°C sıcaklıkta yaptığı deneyde civa kullanmıştır.
• Yaklaşık 1 m uzunluğundaki ince bir cam borunun içine civayı doldurmuş borunun ağzını kapatıp boruyu ters çevirerek boruyu civa haznesinin içine batırmıştır.
• Civayı gözlemlediğinde civanın belli bir yüksekliğe kadar indiğini ve bu yükseklikte sabit kaldığını görmüştür.
• Bu deneyi değişik boyutlarda borularla tekrarladığında bütün durumlarda bu sabit yüksekliği gözlemlemiştir.
• Bu değer 76 cm dir. Civanın neden bu seviyede kaldığını toricelli açık havanın basıncı ile izah etmiştir.

Bu değer cm – Hg birimi cinsinden P0 = 76 cm – Hg ile ifade edilir.
P = P0 = 76 cm – Hg = 1 atm (atmosfer) Civa yerine bu deneyde su kullanılsaydı boru içinde su 10,336 m yükselirdi. Civanın öz ağırlığı büyük olduğu için
bu deneyde civa tercih edilmiştir.

[fizik_1_ygs_lys]

Bileşik Kaplar

• Şekildeki gibi bir kaç bölmeden oluşan bileşik kaba aynı cins sıvı konulursa, bütün kollardaki sıvı yükseklikleri eşit olur. Bu nedenle tüm kollardaki sıvıların kabın tabanına uyguladıkları basınçlar birbirine eşittir.
• PK = PL = PM = PN = h.ds.g dir.

U Borusu

• İçerisinde birbirine karışmayan farklı özkütleli sıvıların olduğu, şekli U harfine benzediği için bu ismi almış kaplardır.
• A ve B noktaları aynı sıvı içerisinde ve aynı seviyede olduğu için basınçları eşittir.
• PA = PB h1.d1.g = h2.d2.g + h3.d3.g dir.
• g: Yerçekimi ivmesi
• p = d.g dir.
• Sıvı içerisindeki A, B ve C noktalarındaki sıvı basınçlarını bulalım.

[ad1]

Sıvı Basınç Kuvveti

• Yüzeyin tamamına etki eden basınçların toplamına eşittir.
• Kabın yan yüzeylerine etki eden basınç kuvvetleri bulunurken yüzeyin orta noktasının sıvı yüzeyine olan yüksekliği alınır.

Düşey kesiti verilen kabın yüzey alanları S1, S2 ve S3 tür.
Bu yüzeylere etki eden kuvvetler F1, F2 ve F3 tür.
F1 = h.ds.g.S1
F2 = 2h.ds.g.S2
F3 = h.ds.g.S3
Aşağıdaki kapların içinde m kütleli sıvılar vardır. Bu sıvıların kabın tabanına uyguladığı basınç kuvvetlerini ağırlıkları ile karşılaştıralım.

• Kapların yere uyguladıkları basınç kuvvetleri katı basınç kuvvetleridir ve kapların ağırlıklarına eşittir. Kaplar ters çevrildiğinde veya herhangi bir yüzeyleri üzerine konulduklarında basınç kuvvetleri değişmez.

[ad2]

[fizik_1_ygs_lys]

• Sıvı ağırlıklarından dolayı içinde bulundukları kabın tabanına ve yan yüzeylerine basınç uygularlar. Bu basınç noktanın sıvının yüzeyine uzaklığına ve sıvının öz ağırlığına bağlıdır.

• Kapların içine su doldurulduğunda, kapların şekli ne olursa olsun aynı derinlikteki K, L ve M noktalarına su tarafından uygulanan basınçlar eşittir.
• Sıvı basıncı sıvı kütlesinden bağımsızdır. Bir havuz ile denizin aynı derinlikteki bir noktada suyun yaptığı basınçlar öz ağırlıkları eşit olmak şartıyla eşittir.
• Sıvılar basıncı her yöne aynen iletir.
• Sabit debili sıvı akıtan musluklar açılıp boş kaplar doldurulmaya başlandığında kap tabanlarındaki K, L ve M noktalarındaki sıvı basınçlarının zamanla değişim grafikleri kapların altındaki gibi olur.

[fizik_1_ygs_lys]

NOT: Eğik düzlemin yatayla yaptığı açı a artarsa basınç kuvveti ve basınç azalır.

[fizik_1_ygs_lys]

• Birim yüzeye dik etki eden kuvvete basınç denir. P ile gösterilir. Birimi pascal, bari ve atm dir.

• Basınç yüzey ile ters orantılı, uygulanan kuvvetle doğru orantılıdır.
• Basınca ait bu ilkeyi günlük hayatımızda kullanmaktayız. Bıçağımız daha iyi kessin diye bıçağı bileyleriz yüzeyi küçülterek basıncı artırırız.
• Böylece bıcağın daha iyi kesmesini sağlarız. Ucu sivri olan çivi daha kolay çakılır. Karda yürürken geniş tabanlı leken denilen ayakkabılar giyilir.
• Ayağı perdeli hayvanlar karda ve çamurda batmadan yürüyebilirler. Ördek karda batmadan yürürken tavuk batar.

Basınç Kuvveti

• Bütün yüzeye etki eden kuvvete basınç kuvveti denir. Birimi kuvvet birimleridir.

[fizik_1_ygs_lys]