• Bir periyotta soldan sağa doğru ve bir grupta aşağı- dan yukarıya doğru element oksitlerinin asidik ka-rakteri artar.
•  Bir periyotta sağdan sola doğru ve bir grupta yuka- rıdan aşağıya doğru element oksitlerinin bazik ka- rakteri artar.

• Periyodik özellikleri grup ve periyotlara göre aşağı- daki biçimde özetleyebiliriz

Gruplarda yukarıdan aşağı inildikçe

•  Atom numarası artar.
•  Atom çapı artar.
•  İyonlaşma enerjisi azalır.
•  Elektronegatiflik azalır.
•  Elektron ilgisi azalır.
•  Element oksitlerinin bazik karakteri artar.
•  Değerlik elektronları sayısı değişmez (8A grubu ha- riç).

Periyotlarda soldan sağa gidildikçe

•  Atom numarası artar
•  Atom çapı azalır.
•  İyonlaşma enerjisi artar.
•  Elektronegatiflik ve elektron ilgisi artar.
•  Element oksitlerinin asidik karakteri artar.
•  Değerlik elektronları sayısı artar.

BİLEŞİK OLUŞUMU

Elementler birbirleriyle birleşerek bileşikleri oluştururlar. Atomlar elektron alarak, vererek veya ortak kullanarak kararlı yapıya (soygaz elektron yapısı) ulaşmak isterler.
Metal atomları ametal atomları ile iyonik bileşik, ametal atomları ise kendi aralarında kovalent bileşik yaparlar.

•  Elementlerin gruplarına göre, bileşiklerinde alabileceği değerlikler aşağıda verilmiştir.

Bileşik oluşumu konusuna 4. bölümde ayrıntılı olarak değinilecektir.
NOT: En kuvvetli iyonik bağlı bileşik, en aktif metal (7.periyot 1A grubu) ile en aktif ametal (2. periyot 7A grubu) arasında oluşur.

[tarih_ygs_lys]

Bir atomun kimyasal bağ oluşturduğunda elektronları çekme yeteneğine denir. Elektron alma isteği ile ilişkilidir Elektronegatifliği en büyük grup 7A grubudur. Elektronegatiflik periyodik cetvelde iki farklı şekilde değişir.
1. Periyodik cetvelde soldan sağa doğru gidildikçe elektronegatiflik artar.
7A > 6A > 5A > 4A
2. Periyodik cetvelde aynı grupta yukarıda aşağıya doğru gidildikçe elektronegatiflik azalır. Elektronega- tifliği en yüksek olan atom 7A grubunun ilk üyesi

Aktiflik

Bir elementin kimyasal tepkimeye girme eğilimine aktiflik denir.

•  Soygazlar, kimyasal tepkime vermediklerinden, aktif- liklerinden söz edilemez.

Metalik Aktiflik

•  Metallerin elektron verebilme eğilimlerine metalik aktiflik denir.
•  Aynı grupta bulunan metallerin, metalik aktiflikleri yukarıdan aşağıya, aynı periyotta sağdan sola doğru artar.

Ametalik Aktiflik

Ametallerin elektron alma eğilimlerine ametalik aktiflik denir.

•  Ametalik aktiflik, elektron ilgisi ile doğru orantılı olarak değişir.

B) Atom çapı, iyonlaşma enerjisi ile ters orantılıdır. Atom çapı X > Y dir. (doğru)
C) Değerlik elektron sayıları Y de 2, X te 1 dir. (doğru)
D) X ve Y 3. periyot elementleridir. X 1A, Y 2A grubu elementidir. X in çapı büyük olduğundan elektron verme eğilimi de büyüktür. (doğru)
E) Çekirdeğin çekim kuvveti proton ve nötronlardan kaynaklanır (kütlesel çekim). Buna göre, çekirdek çekim kuvveti Y > X tir. (yanlış)
Yanıt E

[tarih_ygs_lys]

Atom çapı iki kurala göre değişir.
1. Periyodik cetvelde periyot numarası arttıkça (yukarı-dan aşağıya doğru) atomların çapı da artar.

2. Periyodik cetvelde aynı periyotta soldan sağa doğru gidildikçe (metallerden soygazlara doğru) atomların çapı azalır

Aynı yörünge sayısına sahip atomlardan çekim kuvveti (proton sayısı) büyük olanın çapı daha küçüktür. Çünkü elektronlarını kendisine daha fazla yaklaştırır.

NOT: Atom çapı, atom yarıçapı ve atom hacmi ile ilişkili kavramdır

İyonlaşma Enerjisi

Gaz halindeki nötr bir atomdan elektron koparmak için gerekli olan enerjiye iyonlaşma enerjisi denir.

Elementlerin iyonlaşma enerjilerinin karşılaştırılmasında aşağıdaki kural uygulanır.
1. İlk olarak değerlik elektronları sayısına bakılır. Değerlik elektronları sayısı büyük olanın, iyonlaşma enerjisi genellikle büyüktür.

2. Değerlik elektron sayıları aynı ise (aynı A grubu ele- mentleri) periyot numaralarına bakılır. Periyot numa- rası küçük olanın, iyonlaşma enerjisi büyüktür.

3. Tanecikler, izoelektronik iseler, proton sayılarına ba- kılır. Proton sayısı büyük olanın iyonlaşma enerjisi büyüktür.

Jl Periyodik sistemde soldan sağa ve aşağıdan yuka- rıya doğru iyonlaşma enerjisi artar. Atom çapı ile ters orantılıdır.
Jl Bir periyot elementlerin 1. iyonlaşma enerjilerindeki sıralanış şöyledir.

Jl 3. periyot elementlerinin atom numaralarının iyonlaş- ma enerjisi değişimini veren grafik aşağıdaki gibidir.

Tablolu İyonlaşma Enerjisi
Jl Ardışık iyonlaşma enerjileri arasındaki ~2,5 – 3 kat yada fazlası bir artış serbest elektron sayısını belir
ler.
Aşırı artış E1 den E2 ye geçişte olursa değerlik elekt-ron sayısı 1 yani 1A grubu elementidir. Aşırı artış E2
den E3 e geçişte olursa değerlik elektron sayısı 2 ya-ni 2A grubunda demektir.

Elektron İlgisi
Gaz halindeki nötr bir atoma 1 elektron eklenmesi sıra- sında açığa çıkan enerjiye elektron ilgisi denir.

• Açığa çıkan enerji ne kadar büyük olursa elektron il- gisi de o kadar büyük olur.
• Elementlerin elektron ilgileri genellikle,

– değerlik elektron sayısıyla doğru orantılı
– çapla ters orantılı olarak değişmektedir.

[kimya_ygs_lys]

Periyodik cetvel fiziksel ve kimyasal olarak biribirine ben- zeyen elementleri gruplandırmak için oluşturulmuştur. Bu cetvel, elementlerin artan proton sayılarına göre düzenlenmiştir.

Periyot

Periyodik cetvelde yatay sıralara periyot denir.Jl Aynı periyotta bulunan elementler için
Periyot numarası = Temel enerji düzeyi sayısı
= En yüksek başkuant sayısı
= Yörünge (kabuk) sayısı
eşitlikleri yazılabilir.
Periyodik cetvel 7 periyottan oluşmaktadır.

Grup

Periyodik cetvelde düşey sütunlara (kolonlara) grup de- nir. 8 sütündan oluşan 8 tane A grubu ve 2A ile 3A ara- sında 10 sütundan oluşan 8 tane B grubu vardır.
UYARI

• Aynı grupta bulunan elementler benzer kimyasal ve fiziksel özellik gösterirler.
•  A grubu elementlerine baş grup, B grubu elementle- rine de geçiş elementleri denir.
•  B grubu elementleri 4. periyottan itibaren başlar. Ay- rıca 6. ve 7. periyotların kapsamında olan Lantanit- ler ve Aktinitler periyotları vardır. Bu periyotlardaki elementlerin tümü grubundadır ve periyodik cet- velin altında gösterilir.
• Grup numarası = Değerlik elektron sayısı (Bazı B grupları ve 2He hariç)

[ad1]

Blok Türleri

Elementler elektron dağılımlarına göre dört blok altında toplanırlar.
Elementlerin, temel hal elektron dizilişlerinde en yüksek enerjili (en son) elektronların bulunduğu orbital türü blok türünü belirler.


Bazı grupların özel isimleri,
1A: Alkali metaller grubu
2A: Toprak alkali metaller grubu
3A: Toprak metaller grubu
7A: Halojenler grubu
8A: Soygazlar grubu
B Grubu: Geçiş elementleri (d ve f bloğu elementleri)

1A Grubu (Alkali metaller)

•  Grubun ilk üyesi H hariç (Ametal) hepsi metaldir.
•  Değerlik elektron sayısı 1 dir.
•  En aktif metal grubudur.
•  Isı ve elektriği iyi iletir.
•  Tel ve levha haline getirilebilir.
•  Doğada bileşikleri halinde bulunur. (NaCl gibi)
•  Bileşiklerinde +1 değerlik alır.
•  Elektron dağılımı s1 ile biter.
•  Kendi aralarında alaşım denilen çözeltileri oluşturur.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Gruplarda yukarıdan aşağıya inildikçe metalik aktif- lik artar.
•  Oda koşullarında Hg hariç katı haldedir.

ÖRNEK: s bloğu elementleri için,
I. Tümü metaldir.
II. Son orbitalleri s ile biter. III. Baş grup elementidirler.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
ÇÖZÜM: 1H : 1s
– s bloğu (ametal)
s bloğu elementlerinin tümü metal değildir. (I. Yanlış)
Blok türünü, son orbital belirlediğinden tümü s ile biter. (II. Doğru)
s bloğu elementlerinin tümü A grubu (baş grup) elemen- tidirler. (III. Doğru)
YANIT: D

2A Grubu (Toprak Alkali Metaller)

•  Elektron dağılımları s2 ile biter.
•  Alkali metaller kadar aktif değildir.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Bileşiklerinde +2 değerlik alırlar.
•  Diğer özellikleri metallerle aynıdır.

3A Grubu (Toprak Metaller)

•  Bor hariç hepsi metaldir.
•  Elektron dağılımları p1 ile biter.
•  Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.
•  Bileşiklerinde +3 değerlik alırlar.
•  Diğer özellikleri metallerle aynıdır.

7A Grubu (Halojenler)

•  Elektron dağılımları p5 ile biter.
•  En aktif ametal grubudur.
•  Bileşiklerinde değişken değerlikler alabilirler.
•  Kararlı hallerinde –1, bazı bileşiklerinde –1 … +7 arasında değerlik alırlar. Flor atomu(F) sadece –1 değerlik alır.
•  Doğada moleküler halde bulunurlar. (F2, Cl2.. gibi)
•  Isı ve elektriği iletmezler.
•  Oda koşullarında katı, sıvı veya gaz halde olabilirler.Oda sıcaklığında Cl2 gaz, Br2 sıvı, I2 katı haldedir.
• Birden fazla oksijenli oksitleri asidik özellik gösterir.

[m2]

• Kendi aralarında veya diğer ametallerle kovalent bağ oluşturur.

8A Grubu (Soygazlar)

• Elektron dağılımları p6 ile biter.
• Oda koşullarında hepsi gaz halde bulunur.
•  Bileşik oluşturamaz, kararlı yapıdadır.
•  Helyum (2He) hariç hepsinin son yörüngesinde 8 elektronu bulunur.

Geçiş Metalleri (B grupları)

•  Elektron dağılımları d ile biter
• Hepsi metaldir.
•  Bileşiklerinde birden fazla (+) değerlik alır
• Ametallerle iyonik bağlı bileşik oluşturur.

Periyot ve Grup Bulma

Nötr bir atomda temel hal elektron dizilişinde en yüksek başkuant sayısı periyot numarasını verir. En yüksek baş- kuant sayısının sahip olduğu toplam elektron sayısı (değerlik elektron sayısı = des) da grup numarasını verir. Elementin son orbitali, s veya p ile bitiyorsa Æ A grubu elementi d ile bitiyorsa Æ B grubu elementi f ile bitiyorsa Æ İç geçiş elementi(Lantanit veya aktinit) dir.

tablosu verilebilir.

• Bir elementin temel hal elektron dizilişinden o elementle ilgili,

– Periyodik cetveldeki yeri
– Blok türü
– Metal ya da ametal karakteri
– Değerlik orbitallerinin türü
– Değerlik elektron sayısı (des)
gibi sonuçlara ulaşılabilir.

ÖRNEK: Bir elementle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşabilmek için, o elementin temel haldeki atomları- nın elektron dağılımının bilinmesi yeterli değildir?
A) Kütle numarası B) Atom numarası C) Değerlik D) Grup numarası E) Periyot numarası
1999 ÖSS
ÇÖZÜM: Bir elementin temel haldeki atomunun elektron dizilişi bilinirse o elementin,
– Nötr atomunun elektron sayısı (atom numarası)
– Periyot ve grup numarası
– Değerlik elektron sayısı
belirlenebilir. Ancak nötron sayısı ve kütle numarası bilinemez.
Yanıt A

A grubu elementleri için aşağıdaki eşitlik yazılabilir.

• Değerlik elektronları sayısı = Grup numarası

•  Son orbitali d ile biten elementler için değerlik elektronları sayısı, grup numarasına eşittir diyemeyiz

[kimya_ygs_lys]