Yazi | Bilgicik.Com

Anadolu Selçuklu Kültür ve Medeniyet

Yayın Dünyası — Thu, 20 Jun 2013 10:37:11 +0000

Devlet Yönetimi

Türkiye Selçuklu Devleti’nin başında Selçuklu soyundan gelen “sultan” adı verilen bir hükümdar bulunurdu.
Türk devletlerinde görülen “Ülke hanedan üyelerinin ortak malıdır.” anlayışı Selçuklularda da devam etmiştir.

UYARI: Bu anlayış şehzadeler arasında sık sık taht kavgaları çıkmasına ve devletin zayıflamasına sebep olmuştur.

Devlet meseleleri “Büyük Divan”da (saltanat divanı) görüşülürdü. Divana sultan başkanlık ederdi. Sultanın olmadığı zamanlarda ise vezir bu görevi yapardı.
illere kadı ve subaşı denilen görevliler atanmıştır. Kadılar adalet işlerine, subaşılar ise asayiş, askerlik ve güvenlikle ilgili işlere bakardı.
Hükümdar çocuklarına”melik” denilirdi. Melikler devlet tecrübesi kazanmaları için bazı illere yönetici olarak tayin edilirdi. Ayrıca, “atabey” adı verilen, meliklerin yanında illere gönderilen ve onların yetiştirilmesinden sorumlu olan tecrübeli devlet adamları da vardı.

Ordu

Anadolu Selçuklu Devleti’nde ordu üçe ayrılmıştı:

1. Hassa Ordusu: Küçük yaştan itibaren alınıp yetiştirilen, her zaman hükümdarın yanında bulunan ve maaşlı olan askerlerdir.
2. İktâ Ordusu: Türkiye Selçuklu Devleti’nin temel ordusudur. Bu askerler maaş almazlardı. ikta sahipleri tarafından yetiştirilir ve her türlü ihtiyaçları karşılanırdı.
3. Türkmenler (Uç Askerleri): Genelde sınır boylarında bulunur ve sınırları korurlardı.

Sosyal ve Ekonomik Hayat

Türkiye Selçukluları’nda köylerde yaşayanlar tarım ve hayvancılıkla, şehirlerdekiler ise ticaret ve çeşitli el sanatları ile uğraşmışlardır.
Şehirlerde yaşayan esnaf ve zanaatkârlar kendi aralarında örgütlenmişlerdir. Bu örgütlenmeye “Ahi” adı verilmiştir. Böylece her esnaf grubunun meslek ilkeleri belirlenmiş, üretilen malların kalitesinin artması ve denetimi sağlanmıştır. Bu örgütlenmede çırak kalfa – usta ilişkisi görülür.
Lonca Teşkilatı üretilen malların kalitesini ve fiyatlarını belirlerdi.

ÖRNEK:

Anadolu Selçuklular> Döneminde Ahi teşkilatı şehirlerde,
I. Ticaret,
II. Zanaat,
III. Sosyal
alanların hangilerinde söz sahibi olm uştur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I, II ve III
2008 ÖSS

ÇÖZÜM: Türkiye Selçuklu Devleti döneminde Ahiler ticaret ve zanaatkârlıkla uğraşarak sosyal yaşamda etkili olmuşlardır.
Yanıt E

Türkiye Selçukluları ticareti geliştirmek için çeşitli çalışmalar yapmışlardır. Yollar yapmışlar ve bu ticaret yolları üzerinde tüccarların konaklamaları için kervansaraylar ve hanlar inşâ etmişlerdir. Ayrıca yabancı tüccarlara düşük gümrük tarifesi uygulamış, zarara uğrayan tüccarların zararı devlet tarafından karşılanmıştır. ilk kez sigorta sistemi uygulanmıştır. Bunların yanında Antalya, Alanya ve Sinop da önemli ticaret limanları hâline getirilmiştir.
I. Alaeddin Keykubat zamanında devletin ekonomik durumu güçlenmiş ve altın para bastırılmıştır.

Toprak

Türkiye Selçukluları’nda topraklar devletin malı olup bu topraklara “Mirî Arazi” adı verilmiştir.

– Toprak yönetimi dört kısma ayrılmıştır.
– Bunlar; Has arazi, ikta (dirlik) arazi, vakıf arazi ve mülk arazidir.
– Has arazi, sultanın şahsına ait arazilerdir.
– ikta (Dirlik) arazi, gelirleri devlet hizmetinde bulunanlara yaptıkları iş karşılığında verilen arazilerdir.
-Vakıf arazi; gelirleri cami, medrese gibi hayır kurumlarına ve sosyal hizmetlere ayrılan arazilerdir.
– Mülk arazi, devlet hizmetinde üstün başarı gösteren kişilere verilen ve sahibi tarafından istediği gibi kullanılabilen arazilerdir.

Yazı, Dil ve Edebiyat

Devletin resmî dili ve edebiyat dili Farsça, bilim dili Arapça idi. Halkın konuştuğu dil ise Türkçe idi. Beylikler döneminde Türkçeye önem verildi ve Karamanoğlu Mehmet Bey, Türkçeyi resmî dil ilân etti (1277).
Mevlâna Celaleddin Rûmi eserlerini Farsça, Yunus Emre ise Türkçe olarak yazmıştır. Hacı Bektaş Veli’nin eserleri de önemlidir.

Bilim ve Sanat

Temel eğitim kurumu medreselerdir. Medreselerde dinî bilgilerin yanında matematik, tıp, felsefe, tarih, astronomi (gök bilimi) gibi bilimler de okutulurdu.
Türkiye Selçuklu sultanları bilimsel çalışmaları desteklemiş, bilim adamı, yazar ve şairlere değer vermişlerdir.Değişik ülkelerden bilim adamlarını Anadolu’ya getirmişlerdir.
Çinicilik çok gelişmiştir. Mimaride İslam ve Bizans mimarisinin etkileri görülür.
Türkiye Selçukluları döneminde pek çok medrese, cami, han, hamam, kervansaray, hastahane, imârethâne, türbe yapılmıştır.
Türkiye Selçukluları ve beylikler döneminde süsleme sanatı (tezhib) gelişmiştir. Genellikle bitki ve hayvan motifleri ve geometrik şekiller kullanılmıştır.Halıcılık ve maden işlemeciliği de gelişmiştir.

XII. Yüzyılın ortalarından kalma Konya Alâeddin Camisi, iki ana bölüme sahip bir eser olarak karşımıza çıkar. 1233 tarihli Niğde Alâeddin Camisi, bütünüyle kesme taştan yapılmıştı. Kayseri’deki Hunad Hatun Külliyesi (1235-1238), Türkiye Selçuklularının cami, medrese, kümbet ve hamamdan oluşan ilk yapı topluluğu olması açısından önemlidir. Bu külliyenin camisi, plan ve tasarım açısından Malatya Ulu Camisi’ne benzer.
Türkiye Selçuklu camilerinde, örtü düzeni, ağaç direklere oturan camiler de önemli bir grup oluşturur. Anadolu dışı bir geleneği sürdüren bu yapılarda da ana şema fazla bir değişiklik göstermez. Bu tip yapıların en önemlileri, Konya Sahip Ata Camisi (1258),Afyon Ulu Camisi (1272), Sivrihisar Ulu Camisi’dir .

[tarih_ygs_lys]

The post Anadolu Selçuklu Kültür ve Medeniyet first appeared on Bilgicik.Com.

Sosyal ve Ekonomik Hayat

Yayın Dünyası — Fri, 30 Sep 2011 10:28:51 +0000

Sosyal ve Ekonomik Hayat

Mezopotamya devletlerinde krallar ve rahipler en üst sınıfı oluşturmuş, bunların dışında kalan halk ise üç sınıfa ayrılmıştı:

a. Soylular: Kral tarafından toprak bağışlanmış kişilerdi.Savaşa kralın yanında katılırlardı.
b. Hürler: Askerler, köylüler ve zanaatkârlardan oluşurdu.
c. Köleler: Savaşta esir alınan, parayla satılan kişilerdi.

Dünyada ilk yazılı yasalar Mezopotamya’da, Sümerler tarafından hazırlanmıştır. Lagaş kralı Urgakina, tarihte bilinen ilk yazılı kanunları yaptı. Yapılan kanunlarla özel mülkiyet hakkı korunmuştur.
Babil kralı Hammurabi ilk anayasayı hazırlamıştır. Hammurabi, Sümerlerin eski kanunlarını toplayarak dönemin ihtiyaçlarına göre yeni düzenlemeler yapmıştır.
Mezopotamya devletleri, zengin ve uygarlıkta ileri olmaları nedeniyle, sürekli olarak çevrelerindeki kavimlerin saldırılarına uğruyorlardı. Bu nedenle bu devletler güçlü ordulara sahip olma gereği duymuşlardı.
Mezopotamya topraklarının verimli olması nedeniyle halkın çoğu tarımla uğraşırdı. Tarımın yanı sıra hayvancılık da gelişmişti.
Mısır’da düzenli bir adli örgüt vardı. İlk firavundan itibaren kanunlar çıkarılmıştı. İlk kanun koyucu Menes’ti.Mısır’da her kentte bir mahkeme bulunurdu.Bu mahkemelerin üstünde bir de Altı Büyük Ev adında yüksek mahkeme bulunuyordu.
Mısır ekonomisi tarıma dayanıyordu.
Nil Nehri’nin mayıs ve haziran aylarında taşması, çevresindeki toprakları verimli hâle getiriyordu.
Ülke toprakları firavun adına işlenmekle beraber, ayrıca halkın malı sayılan topraklar ve yüksek memurların geniş çiftlikleri bulunuyordu.
Yunanistan’ın dağlık bir ülke oluşu, nüfus artışı, sanayi ve ticaretin gelişmesi ham madde ve pazar arayışı sonucu Yunanlılar, Ege ve Karadeniz kıyılarında koloniler kurdular.

[ad1]

4. Yazı, Dil ve Edebiyat

MÖ 3500–3000 yılları arasında Sümerler, çivi yazısını buldular.
Edebiyatta konular dinî konuları kapsamaktadır. Gılgamış, Tufan ve Yaradılış destanları önemlidir.
Mısır yazısına hiyeroglif (resim yazısı) denirdi. Hiyeroglişer, taşlar üzerine kazınır ya da papirüs denilen bir kâğıda yazılırdı. (Papirüs, Mısır’da bitki yapraklarından elde edilen bir cins kâğıttır.) Hiyeroglif yazısı ilk kez 1822’de Fransız fiampolyon tarafından okunmuştur.
Yunanlılar, Fenikelilerden öğrendikleri yazıyı, bazı değişiklerle kendi dillerine uyarlamışlardır. Yunan edebiyatında destanların önemli bir yeri vardır. Bu destanların en eskisi Homeros’un İliada (İlyada) ve Odyseia (Odessa) destanlarıdır.
Fenikelilerin dünya uygarlığına en önemli katkıları, Mısır’dan öğrendikleri yazıyı geliştirip, harf yazısı hâline getirmeleri ve 22 harften oluşan alfabeyi bulmalarıdır. Fenikelilerin bulmuş oldukları 22 harşi alfabeyi daha sonra Yunanlılar ve Romalılar geliştirdiler ve böylece günümüzdeki Latin alfabesi ortaya çıktı.

5. Bilim ve Sanat

Mezopotamya’da astronomi, matematik ve tıp gibi bilim dallarında önemli gelişmeler olmuştur.
Yıldızların hareketleri ile insanların yaşayışları arasında sıkı ilişkiler bulunduğuna inanılması, Sümerleri yıldızların hareketlerini incelemeye yöneltmiştir. Sümerler burçları bulmuşlar, bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır. Sümerler, aritmetik ve geometrinin temelini atmışlardır. Fırat ve Dicle’nin taşması sonucu, sınırları kaybolan toprakların sınırlarının yeniden belirlenmesi gereksinimi, aritmetik ve geometrinin ortaya çıkışında ve gelişmesinde önemli bir neden olmuştur.
Sümerler uzunluk, alan, ağırlık ve hacim ölçülerini bulmuşlardır.
Mezopotamya mimarisinde saraylar ve tapınaklar ön plandadır. Sümer mimarisinin en önemli eserleri, çok katlı ve kule biçiminde yapılan zigguratlardı.Ancak kerpiç kullanıldığı için Mezopotamya’dan günümüze eser kalmamıştır.
Babil Kulesi ve Babil Asma Bahçeleri, Mezopotamya sanatının en önemli yapıtlarındandır.
Mısırlılar matematikte ondalık sayı sitemini bulmuşlar, dört işlemi kullanmışlardı. Tarım ürünlerinden alınan vergilerin hesaplanması, Nil Nehri’nin taşma sonucu kaybolan toprak sınırlarının belirlenmesi, matematik ve geometrinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.
Astronomide de önemli gelişmeler sağlayan Mısırlılar, gökyüzünü ve dünyanın hareketlerini incelemişler, Güneş yılı esaslı takvimi bulmuşlar, bir yılın 365 gün olduğunu hesaplamışlar, bir ayı 30 gün olarak kabul etmişlerdir.
Ölümden sonra bedenin yaşamına devam ettiği inancı mumyacılığın gelişmesini, insan vücudunun yakından tanınmasını, anatomi ve tıp bilimlerinin gelişmesini sağlamıştır.
Mısır sanatının en önemli eserleri piramitler ve tapı- naklardır. Firavunlar adına yapılan piramitler, ölümsüzlüğün bir işaretiydi. Tapınaklar ise firavunların kazandıkları başarıların simgesi olarak yapılmıştı.

Örnek:
İlk Çağ’da Mısır’da mimari eserler daha çok taştan yapıldığı hâlde Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan yapılmış, taş, Mısır’a nazaran daha az kullanılmıştır.
[ad2]
Yalnız bu bilgiye göre, aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Mezopotamya taş işçiliği dalında Mısır’ın etkisinde kalmıştır.
B) Mezopotamya’da sanattan çok bilime önem verilmiştir.
C) Mezopotamya mimarisinde dinî duygu ve düşüncelerin etkisi olmuştur.
D) Coğrafi durum ve yaşayış şartlarının farklı olması sanatta etkili olmuştur.
E) Taşın mimaride kullanılması yapıların tarihî açıdan değerlendirilmelerini kolaylaştırmıştır.

Çözüm:
Mısır’da taş eserlerin olmasına rağmen Mezopotamya’da kerpiç ve tuğladan eserlerin olması “Coğrafi durum ve yaşayış şartların farklı olması sanatta etkili olmuştur.” yargısına ulaşmamızı sağlar.
Yanıt D

Yunanlılar, bilim alanında da çok büyük ilerlemeler gösterdiler. Felsefe, tıp, matematik, tarih ve astronomi gelişme gösteren bilimler oldu. Sokrat, Plâton (Eşâtun) ve Aristo, Yunan felsefesinin önde gelen filozoşarıdır. Tarih alanında Herodot, Tukidides, Ksenephon (Ksenefon) önemli eserler vermişlerdir. Hipokrat, modern tıbbın kurucusu olarak kabul edilir.
İbraniler, sanat konusunda önce Asur, daha sonra Yunanlılar ile Romalılar’ın etkisinde kaldılar, İbrani sanatının en ünlü eseri, Hz. Süleyman zamanında Kudüs’te yapılan Süleyman Mabedi’dir.

[tarih_ygs_lys]

The post Sosyal ve Ekonomik Hayat first appeared on Bilgicik.Com.

Ağelindeki Gelişmeler

Yayın Dünyası — Mon, 22 Dec 2008 11:27:40 +0000

Ağelindeki Gelişmeler

Ağelimizi ziyaret eden konuklarımızın her geçen gün artması nedeniyle, bilgicik.com’u yeni bir sunucuya taşıdık. Eski sunucu, daha yavaş ve kesintili çalışıyordu. Yeni sunucumuz daha güçlü ve eskisine göre daha hızlı çalışıyor. Bu değişiklikle birlikte, ağelimiz artık daha hızlı bir hizmetle ulaşımınıza sunulmuş oldu.

Sunucu değişikliği yaparken, bazı aksaklıklar oldu. Ağelimiz bir süre kapalı kaldı, bir süre de eski yazılar göründü. Geçen zaman içerisinde yorum yazma bölümü de kapalıydı. İletişim bölümünden gelen iletilerin büyük çoğunluğunu yanıtlamaya çalıştım. Taşınma sırasında bazı konuklarımızın yorumları da elimize ulaşmamış ve veritabanımıza eklenmemiş olabilir. Bu nedenle, yazdığınız yorumların ilgili konularda görünmemesinin nedenlerinden biri bu olabilir.

Uzun zamandır ağelini güncellemeye fırsat bulamıyordum. Geçen iki ay içinde bazı günler yorumları onaylayamadım. Düne kadar yaklaşık 6 bin yorum onay bekliyordu. O yorumların tamamı denetimden geçti ve içlerinden uygun görülenler onaylandı. Bazı arkadaşlarımız “Yazdığım yorumlar neden onaylanmıyor?” diye ileti gönderiyorlar. Hepsine topluca bir açıklama yapayım: Yorum bölümünde, ileti göndereceklerin uyması gereken bazı uyarılar / kurallar bulunuyor. Bu kurallara aykırı olarak yazım ve noktalamaya özen göstermeden ileti gönderenlerin yorumlarının, hiç okunmadan silineceği zaten orada belirtilmiş. Bunun için Türkçemizin doğru ve güzel kullanımına özen göstermeyen konukların yorumları onaylanmıyor. Ayrıca konuyla ilgisiz yorumlar gönderenlerin veya yalnızca “Çok güzel, teşekkürler.” diye yorum yazanların iletileri de onaylanmıyor.

[ad1]

Duyurmak istediğim başka bir konu ise, ağelimize yeni yazarların ekleneceğidir. Kalemine ve bilgisine güvendiğimiz birkaç kişi de bundan böyle ağelimizde yazılar yayımlayacak. Şiir, makale, öykü… gibi farklı yazı türlerinde; türlü konularda yayımlanacak yazılarla ağelimiz artık daha güncel olacak. Çok yazarlı döneme başladıktan sonra, daha geniş alanda yazılacak yazılarla, sanal ortamda bilgi ve düşüncelerinizi paylaşacağınız güzel bir ortam yaratabilmek için daha sıkı çalışacağız.

Genel ağ (internet) ortamında oluşan bilgi kirliliğine ve gereksiz binlerce ağeline karşı, alanımızdaki bilgileri sizlere en güvenilir ve seçkin içerikle sunmaya çalışırken, ağelimizin varlığını devam ettirmesi için desteklerini bizden esirgemeyen herkese çok teşekkür ediyorum.

Hep birlikte, en iyiye…

Yavuz TANYERİ

The post Ağelindeki Gelişmeler first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 4

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:55:59 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

On a disputed question in a story by Mawlana Jalaladdin alRumi
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Hamdi ve Naatları
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Mutasavvıf Şairlerde ‘Zindan’ Kavramı
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Gelibolulu Musluhiddin Sürûrî, Hayatı, Kişiliği, Eserleri ve Bahrü’lMa’ârif İsimli Eseri
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Yetîmî ve Şiir Dünyası
(Dr. Zehra Göre)

Divan Edebiyatı Kimin
(Orhan Şaik Gökyay)

Divan Şairlerinin Gözüyle Mevlevi Mekanları
(Araş. Gör. Haluk Gökalp)

Ali Fuat Bilkan, Osmanlı Şiirine Modern Yaklaşımlar
(Senem Gezeroğlu)

XVI. Yüzyıl Şerh Edebiyatı İçinde Şerhi Şebistânı Hayâl’in Önemi
(Bilal Elbir)

Mevlevî Şeyhi Ağazâde Mehmed Dede ve Mesnevî�nin İlk Onsekiz Beytini Şerhi
(Yard. Doç. Dr. Necip Fazıl Duru)

Şâir Muhayyilesinde Mevlevî Kisvesi
(Yard. Doç. Dr. Necip Fazıl Duru)

Seyyid Vehbî Divanı’nda Çevre, Kültür Unsurları ve Toplum Hayatı
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Hz. Peygamber’de Hoşgörü ve İnsan Sevgisi
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Seyyid Vehbî Divanı’nın Şekil ve İfade Özellikleri Yönünden Analizi
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Seyyid Vehbî’nin Hayatı, Eserleri ve Sanatçı Kişiliği
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Musa Bigiyef ve Tatar Türkçesiyle Yazılmış Hâfız Divanı Şerhi
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Mesihi’nin Bir FetihNamesi
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Füzûnî ve Güli SadBerg’i
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Dede Korkut Hikayelerindeki Olağanüstü Motifler ve Kaynakaları
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Fatih Devri Şairlerinden Cemali’nin Divan’ında Yer Alan İki Tarih
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

XVI. Yüzyıl Şairlerinden Azizi’nin Nigarnamesi’nin Yeni Bir Nüshası
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Ahmed Da’i’nin Teressül’ü
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

| « İlk Sayfaya Dön « |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 4 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 3

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:54:15 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

| » Sonraki Sayfa » |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 3 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 2

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:37:22 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

| » Sonraki Sayfa » |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 2 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkçe Hakkında İlginç Notlar

Yayın Dünyası — Fri, 05 Oct 2007 23:42:38 +0000

Türkçe Hakkında İlginç Notlar

* Türkiye’den yapılan radyo televizyon yayınları etkisiyle Azerbaycanlı gençler artık Farsça “evet” anlamına gelen “beli” yerine “evet” demeye başlamışlar. Vaktiyle biz “vazife” diyorduk, onlar da “vazife” diyorlardı. “Görev” kelimesi kullanım alanına girmemiş olsa bile en azından duydukları zaman yadırgamıyorlar. Türkiye’deki alelade insan da Azerbaycanlı bir konuşucuyu on yıl öncesine göre daha rahat anlayabiliyor. Hatta Türkmenistanlı, Özbekistanlı konukları da daha rahat anlayabiliyor.

* Birleşmiş Milletler ve dünya İstatistik kuruluşlarının verdiği verilere göre dünyada yaygın kullanılan dilleri kullanış alanı ve amacına göre üç kategoride sınıflayabiliriz:

1. Dünyada en çok nüfus tarafından ana dil olarak kullanılan diller,
2. Dünyada en geniş coğrafi alanda kullanılan diller,
3. Dünyada bilimsel ve teknoloji alanda ticaret, haberleşme ve bilgi alışverişinde yaygın kullanılan diller.

Birinci gruptaki diller açısından sıralama Çince, Hinduca, İngilizce, İspanyolca, Rusça, Arapça ve diğerleri;
İkinci kategoriye göre sıralama İngilizce, Çince, İspanyolca, Arapça, Türkçe, Hinduca;
Üçüncü kategoriye göre ise sıralamada başlıca Batı Avrupa Dilleri İngilizce, Almanca, Fransızca, İspanyolca ve Rusça yer almaktadır. Pasifik devletlerinden Japonya’nın hızla gelişen Çin’in dili de yakın bir gelecekte bu kategoride yer alacaktır.

* Yabancı dil öğretimi için eğitim-öğretim dilinin mutlaka yabancı dilde olmasının gerekmediğini çarpıcı bir örnekle sunmak istiyorum. Skale dergisi 1993 yılı 1. sayısında yayınlanan “Sayılarla Avrupa Topluluğu” yazısında verilen bilgiye göre Avrupa topluluğunda 20-24 yaş arası gençlerin % 83’ü en az bir yabancı dile hakim, bu daha yaşlılarda % 50 civarında. Belçika, Hollanda, İsviçre gibi ülkelerde oran çok daha yüksek. Buna karşın Avrupa’da bütün orta öğrenim ve üniversite öğretimi kendi ana dillerinde yapılıyor. Diğer bir örnek, nüfusu sadece 10 milyon olan Macaristan’da bütün okullar Macarca, tek bir üniversite 1991 sonrası İngilizce açıldı, ama öğrencileri yabancı. Macarca ülke dışında hiçbir ülkede kullanılmadığı halde her konuda bizden çok daha fazla Macarca kitap basıyorlar ve her Macar da bir yabancı dil biliyor. SCI ce taranan dergilerde yayınlanan makalelerin ülkelere göre sıralamasında ilk 20 sırada yer alan ülkelerden yalnız Hindistan yabancı dilde öğretim yapıyor. Yani her ülke kendi dilinde öğretim yaparak bilim üretebiliyor, diller bilim üretimine engel değil.

* Sırf İstanbul’da İngilizce, Fransızca, Almanca İtalyanca eğitim yapan orta dereceli okulların sayısı 150’nin üzerende. Bütün ülkede ise özel okulların sayısı 1995 yılı itibariyle 871’dir. Eğer önlem alınmaz ve sınırlamaya gidilmezse üniversitelerimiz de bu yola girer. Eğitim çağında 15 milyon nüfusun tamamını böyle özel okullara göndermemiz mümkün olmadığından (14.300.000. toplam öğrencinin sadece 200.000’i özel okullara gidebilmektedir.) talep de devamlı kamçılandığından maalesef en seçme başarılı öğrenciler “Robert Kolej, Galatasaray Lisesi” başta olmak üzere yabancı dilde eğitim yapan okullara gönderiliyor ya da bu okulları tercihe zorlanıyor. Yabancı dilde öğretim yapan üniversiteler için de aynı durum sözkonusu. Böyle olunca bütün bu üstün yetenekli çalışkan, seçme öğrencileri alan okullar hem yabancı dilde hem de diğer sosyal ve fen derslerinde daha başarılı oluyorlar. Bu sonuç da biraz önce değindiğimiz genel kanaati oluşturuyor. Yani malzeme kaliteli olduğu için ürün de kaliteli oluyor. Önemli olan bir öğretim kurumunun öğrenci alırken hangi yüzde diliminden öğrenci aldığına bakılarak bu öğrencileri hangi yüzde diliminden mezun ettikleridir. Mezunlar ilk yüzde diliminden daha başarılı yüzdeye yerleştirilebiliyorsa o kurum başarılıdır.

* Tarihçi Jean-Paul Roux, ”Türklerin Tarihi” adlı yapıtında ”Türklerle ilgili olarak kabul edilebilecek biricik tanım dilbilgisel olandır. … Türklerin dili çok büyük bir çekim gücüne sahip olduğundan ilişkide bulundukları birçok insan topluluğu tarafından benimsenmiştir.” diyor. Ünlü dilbilimciler, Türkçenin yetkinliğini ve kurallı oluş bakımından öteki dillerden üstünlüğünü övmüşlerdir.

* Max Müller, Türkçe hakkındaki görüşlerini şöyle açıklıyor: ”Türkçenin bir dilbilgisi kitabını okumak, bu dili öğrenmek niyetinde olanlar için bir zevktir.Türlü dilbilgisi kurallarının belirlenmesindeki ustalık, eylem çekimlerindeki düzenlilik, bütün dil yapısındaki saydamlık, kolayca anlaşılabilme niteliği, insan zekasının dil aracılığı ile beliren üstün gücünü kavrayabilenlerde hayranlık uyandırır…. Türk dilinde her şey saydamdır, apaçıktır.

* Jean Deny, ”Türk dili, seçkin bir bilginler kurulunun danışma ve tartışmaları sonucunda oluştuğu kanısını uyandırıyor. Fakat böyle bir kurul, Türkistan bozkırında kendi başına kalmış olarak ve kendi yasaları ya da kendi içgüdüleri itişiyle, insan beyninin yarattığı bu sonucu sağlayamazdı !” demektedir.

* XIII. yüzyılda Cengiz Hanın Moğol İmparatorluğu, yaklaşık olarak, tüm Türk Dünyasını egemenliği altında toplamıştır. Moğol İmparatorluğunun, devlet dili olarak Uygur Türkçesini ve Uygur yazısını kullanmıştır.

* Türk dilinin büyüleyici etkisi kendini göstererek, Türkçe, Anadoluda hızla yaygınlaşan halk dili olur. Moğol işbirlikçisi Anadolu Selçuklusu sultanlarının egemenliğine başkaldıran Türkmen beyi Karamanoğlu Mehmet Bey’in Konyayı ele geçirip Siyavuş’u Selçuklu sultanı yapması, Türk dili için mutlu bir olay olur: Karamanoğlu Mehmet Bey, 19 Mayıs 1277’de ünlü fermanını yayınlar: ”Bugünden sonra divanda, dergahta, mecliste ve meydanda Türkçeden gayrı dil konuşulmayacaktır! ”. Türkçenin bu bağımsızlık bildirgesiyle, Moğolların ilerlemesini durdurmuş olan ” külahlı, ayağı çarıklı ve kara kilimli Türkmenler”, Farsçayı benimsetmeye çalışan ”Rumi” adı takınmış Selçuklulara karşı bir dil yengisi kazanmışlardır.

* Yunus ,Mevlana’nın Mesnevisini okuduğunda çok uzun ve belki biraz da Farsça yazılmış olmasını beğenmeyerek, bu Mesnevinin yerine:
”Ete kemiğe büründüm
Yunus deyi göründüm.”

beytini önermesi, Türkçeyi sevenler için etkileyicidir. Yunus’un şiirleri yüz yılardan beri Türklerin belleğinde yaşamaktadır. Günümüzde Birleşmiş Milletler yapısının girişinde duvara yazılan :
Gelin kardeş olalım
İşi kolay kılalım
Sevelim sevilelim
Dünya kimseye kalmaz

dörtlüğü ile Yunus Emre güzel Türkçe ve insancıllık dersi vermektedir.

* Karacaoğlan, Dadaloğlu, Köroğlu, Kaygusuz Abdal ve daha nice Türk halk ozanları koşmalar, koçaklamalar söyleyerek Türk dilinin gelişmesine katkıda bulunmuşlardır. Osmanlı şairlerinden daha özgün, daha kalıcı olmuşlardır. Örneğin en ünlü Osmanlı şairleri, Karacaoğlan’ın ”Çukurova bayramlığın giyerken / Çıplaklığın üzerinden soyarken / Şubat ayı kış yelini kovarken / Cennet demek sana yakışır dağlar” dörtlüsü ile başlayıp ”Karacaoğlan size bakar sevinir / Sevinirken kalbi yanar göğünür / Kımıldanır hep dertleri devinir / Yas ile sevinci yıkışır dağlar” dörtlüsü ile biten koşmasındaki özgün doğa betimlemesinin düzeyine ulaşamamışlardır . Bu koşmadaki anlatım akıcılığı ve sözcük zenginliği, Türkçenin gücünü ortaya koymaktadır.

* I. Abdülhamit’in tahta geçmesi sonrasında Anayasanın (Kanun-u Esasi) hazırlanmasında dil sorunu ortaya çıktı: Geniş Osmanlı topraklarından Meclise gelecek temsilciler hangi dil ile konuşacaktı? Batı, yüzyıllar önce tek bir ulusal dili egemen kılıp geliştirerek böyle bir sorunla karşılaşmamıştı. Uzun tartışmalardan sonra -azınlıkların tepkileri de yatıştırılarak- Anayasanın 18. Maddesine Osmanlı Devletinin resmi dilinin Türkçe olduğuna ve devlet hizmetlerine gireceklerin bu dili bilmesinin gerektiğine ilişkin hüküm konuldu. II.Abdülhamit’in Meclisi kapattıktan sonra uyguladığı ağır sansür, dili kapsamadığından, aydınların Türkçeyi geliştirme çabaları kesintiye uğramamıştır. II. Abdülhamit, sadrazamlığa atadığı Türkçe bilmeyen Çerkez Hayrettin Paşanın telkini ile devletin resmi dilinin Arapça olmasını istemiş ise de, Sait Paşa’nın ”Devlet dili Arapça olursa Türklük ortadan kalkar” diyerek karşı çıkması üzerine, bu isteğinden vazgeçmiştir.

* Osmanlı döneminde, tıp, mühendislik ve askerlik terimlerinin Batı dillerinden Osmanlıcaya çevrilmesi görüşü egemendi. Ancak terim türetmede Türkçe sözcüklerden değil de Arapça ve Farsça sözcüklerden yararlanılmakta idi. Bu “takıntıyla” kimi zaman gülünçlüklere düşülürdü.Örneğin Osmanlının İtalyadan satın aldığı topların üzerinde ”Balliemez” damgası bulunduğu için, bu toplar Türkler arasında ”Balyemez Topu” diye adlandırılmıştı. Ancak Osmanlının bilgiç okumuşları, bu toplara Türkçe bir ad konulduğunu sanarak, Türkçe sözcükleri aşağılık sayıp Türkçeyi bilimsel ürünleri adlandırmaya yakıştıramadıklarından, Türkçe ”Balyemez” sözcüğünü, yarısı Arapça yarısı Farsçaya çevirerek ”Asalnemihored” yapmıştı. ”Asal”, Arapça “bal”, ”Nemi-hored” ise Farsça “yemez” anlamına geliyordu

* Abece sorununu, Atatürk ”Bizim ahenkli zengin dilimiz Yeni Türk Harfleriyle kendini gösterecektir.” diyerek, 3 Kasım 1928 tarihinde Mecliste kabulünü sağladığı yasayla, Latin harflerine dayanan Türk abecesini dilimize kazandırmıştır.

* Hint-Avrupa ve Sami dillerine göre Türkçenin sözcük ve bu arada bilim terimleri türetmede önemli bir üstünlüğü vardır. Prof. Doğan Aksan‘ın ”Türkçenin Gücü” yapıtında açıklandığı üzere, Türkçemiz bu özelliği ile benzersiz üstünlüğe sahiptir. Bu yapıtta ”sür-” kökünden, yalnızca Türkiye Türkçesinde 100 kadar türetilmiş sözcük örneği verilmiştir.

* 1936 yılında Kahire’de toplanan Arap dil kurultayı, Türkçe kökenli 3600 kadar sözcüğü Arapça sözlükten çıkarmıştır. Çıkarılan bu sözcükler arasında ”sarık” sözcüğü de vardır.

* 12 Eylül Darbesi sonrası, dilde geriye dönüş zorlamalarına girilmiş, kimi öz Türkçe sözcüklerin kullanılması Yönetim Buyruğuyla yasaklanmıştır. Bu sözcükler arasında ”devrim” ve dönemin devlet başkanı Kenan Evren’in soyadı olan ”evren” sözcüğü bile bulunmakta idi…

|» “Dilimizle İlgili Yazılar” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Türkçe Hakkında İlginç Notlar first appeared on Bilgicik.Com.

Türkçe Sorunu (Murat Belge)

Yayın Dünyası — Fri, 05 Oct 2007 23:39:58 +0000

Türkçe Sorunu
(Murat Belge)

Dünyada hiçbir toplumun kendi diliyle ilişkisi Türkiye’deki gibi bir sorun haline gelmemiştir. Üstelik bu durum, Türkiye tarihinin görece kısa bir dönemine de özgü değildir.

Yüzyıllardır dil, seçkinler ve halk bunu ne derece bilinçli bir biçimde yaşıyor olurlarsa olsunlar, bir sorun olarak var oluyor. Bu sorun öyle bir aşamaya vardı ki bugün, tartışan taraflarca gösterilen yönlerden herhangi birine doğru biraz daha fazla ilerlemekle içinden çıkılır gibi değil.

Türklerin Ortadoğu’da İslam uygarlığıyla karşılaşmaları sonucu Türk dilinin de Arap ve Fars etkisine girmesi herhalde kaçınılmazdı. Ama sorun yalnızca İslam uygarlığı da değildi: göçebe bir topluluk, uzun yüzyıllar boyunca «sofistike» bir uygarlık yaratmış, yerleşik toplumlarla yüz yüze geliyor, sonra da iç içe geçiyordu.

Türkler, kendi yaratmadıkları bir hayat tarzına girerken, bu hayat tarzının kendi yaratmadıkları kelimelerini de almak zorundaydılar. Daha sonra birkaç örnekle göstermeye çalışacağım gibi, gündelik hayata ilişkin en basit kavramların bile yabancı dillerden (yalnız Arapça ve Farsça değil, başta Yunanca ve Latince olmak üzere bu yörede konuşulan bütün diller) alınmış olması, bu büyük çaplı uygarlık değişiminin başlı başına bir kanıtıdır.

Dilbilim bize bir dilin kendi başına «zengin» veya «yoksul» olmayacağını söyler. Dil bir iletişim aracıdır ve her dil, kendisini konuşan topluluğun iletmek ihtiyacında olduğu anlamları iletmeye yeter. İletilecek yeni anlamlar belirirse, dil de, kendi bünyesi içinde, bu anlamları taşıyacak yeni biçimler bulabilir. Bütün diller gelişmeye açıktır. Dili konuşan topluluğun ihtiyaçlarına göre dil alabildiğine zenginleşebilir, incelenebilir.

Dilbilimcilerin bu yapısal özelliği kanıtlamak için sık sık verdikleri bir örnekle, Eskimolarda karın ve buzun çeşitli durumlarını anlatan kelimelerin sayısı başka hiçbir dildekilerle karşılaştırılamayacak kadar çoktur. Öte yandan, elbette Eskimoların «otomobil» anlamına gelecek bir kelimeleri yoktu. Ama bunun olmaması da Eskimo dilinin «yoksul» olduğunu değil, sadece otomobil gibi bir nesnenin o dili konuşan insanların hayatına girmemiş olmasını gösterir. Başka bir söyleyişle, bu nesneyle Eskimolar karşılaşır ve ona kendi dillerinde bir karşılık bulmak isterlerse, dillerinin yapısı buna imkan verecektir.

Şu halde, «yoksul» dil veya «ilkel» dil diye bir şey olamaz. Her dil, hiç değilse potansiyel olarak, en karmaşık ilişkileri anlatmaya yeter. Tabii bu arada, «ilkel» diye bilinen bir dilde bir anda anlatılan son derece ince nüansları, «gelişmiş» diye bilinen dillerde ancak uzun cümlelerle anlatabildiğimizi de ekleyebiliriz.

Diller bu anlamda «eşit»tir, ama kültürler eşit değildir. Bunu «ileri» ya da «ilkel», «aşağı» ya da «yukarı» gibi değer yargıları verme anlamında söylemiyorum. Eskimo kültürünün otomobili yaratmamış olması benim açımdan Eskimoların ilkelliğini veya «aşağı»lığını göstermiyor. Gelgelelim, şu dünyamızda, kültürlerin kendi içsel değerleri ne olursa olsun, otomobili yaratmış bir uygarlıkla yaratmamış olanı karşı karşıya geldiğinde, ikisi arasında önemli bir dengesizlik başgösteriyor ve bu denge sonunda fiziksel bakım-dan daha güçlü olanın lehine değişiyor (ya da öyle görünüyor). Burada «fiziksel»i de askeri bir anlamda kullanmıyorum; ele alınan kültürün dayanma gücünü kastediyorum bununla. Biraz fantastik bir varsayım olarak diyelim ki Eskimolar karşılaştıkları otomobilleri tepelediler. Ama otomobilin kendisine muhtaç kaldılarsa, onu yaratan kültüre yenik düştüler demektir. Benzer bir biçimde, Orta Asya’dan gelen Türkler de fethettikleri toplumların kültürlerini benimsemek zorunda kalmadılar mı?

Karşı karşıya gelen diller, soyut yapılarıyla, ne kadar «eşit» olurlarsa olsunlar, o dilleri konuşan topluluklar aynı şekilde eşit olmadıkları için, aralarındaki alışveriş de her zaman eşit olmaz. Hele ulusçuluk bilincinin gelişmediği bir dönemde olup bitmiş bir karşılaşmada, X dilini konuşan insanların gördükleri yeni nesnelere kendi dillerinde yeni karşılık türetmektense, Y dilini konuşan insanların bu nesnelere önceden vermiş olduğu adları kullanmaları kadar doğal bir şey olamaz. Örneğin, deniz kıyısına inen Türkler burada gördükleri ve ilk olarak tanımaya başladıkları balıklar arasında, bildikleri şeylere çok benzeyenlere kendi dillerinden ad takabilmişlerdir: «kılıç», «kalkan» gibi. Ama yüzlerce başka çeşit söz konusu olduğunda, «kefal», «palamut», «melanur», «sinagrit» gibi Rumca adları benimsemişlerdir.

Gündelik hayatta bu gibi alışverişler olması çok doğal, ama seçkinlerin Türkçe’den çok Arapça’ya ve Farsça’ya yaslanan yepyeni bir dil oluşturmaya giriştikleri, bunun sonucunda ortaya yapay bir dil çıktığı da doğru. Ama dünyada karma dili olan tek toplum da biz değiliz. Bugün konuşulan İngilizce’nin yüzde ellisinden fazlası, yerli Anglo-Sakson kaynağından gelmeyen kelimelerden (Norman istilası yoluyla gelen Fransızca, Hıristiyanlık yoluyla gelen Latince, İskandinav işgali yoluyla gelen İskandinavca) oluşur. Sanırım bu oran bile Türkçe’ye göre, hele şöyle bir elli yıl öncesinin Türkçe’sine göre, daha olumlu. Ama bir dile bakarken, ölçütümüz ne olmalı? Osmanlı toplumundan beri bir sorun olma özelliğini koruyan dil, sonraları daha da büyük bir sorun haline geldiyse, gerekli ölçütlerin bulunamamasının bunda payı olmalı.

Türkçe, Arapça ve Farsça’dan oluşan karma Osmanlı dilinin ortaya çıkması ve gelişmesi, çağdaş dünyada alıştığımız birçok belirleyici kavramın henüz bilinmediği bir çağda gerçekleşmişti. Bu dili oluşturan yönetici sınıf için, Osmanlıca’nın karma olması ya da olmaması fazlaca önemli değildi, Gerçi bu dönemlerde de daha sade bir Türkçe’yi savunanlar çıktı: Osmanlı olmayan Karamanlı Mehmet Bey ya da Aşıkpaşazade gibi. Ancak, bu türden çıkışları, kendi dünyamızın mantıki çerçevesine oturtarak bunları erken ulusçu tepkiler gibi görmek yanlış olur. Bu tepkilerin ardında, etnik sorunlarla iç içe geçmiş durumda sınıfsal sorunlar yatıyordu. Örneğin Aşıkpaşazade, döneminin yeniliği olan «devşirme»liğe karşı çıkıyordu. Yani, Osmanlı devletinin ilk kurucuları olan Türkmen beylerinden yanaydı. Buna bakarak Aşıkpaşazade’nin bir milliyetçi olduğunu mu söyleyeceğiz? Hiç değil. Onun istediği, Osmanlı’nın merkeziyetçi tutumuna karşı uç beylerine ağırlık tanıyan, daha «feodal» bir yapıydı. Padişahın merkeziyetçiliği sağlama almak için kullandığı güç devşirmelerden değil Türklerden oluşsa da, Aşıkpaşazade kendini yakın bulduğu Türkmen beyleri adına gene itiraz edecekti. Yazarken kullandığı dil daha Türkçe’ydi, çünkü bağlı olduğu beylerin dili böyleydi. Padişahların kurma yolunda olduğu merkezi devlet ise, kozmopolitleşmek zorunluğunu duyuyordu; Türk değil, İslam temelini benimsemesi gerekti. Bunun keyfi değil, tarihe de uygun bir seçim olduğu, Osmanlı devletinin birkaç yüzyıl süren başarılarından da bellidir.

Dolayısıyla Osmanlıca, Osmanlıların İslam uygarlığı içinde kurmaya çalıştığı sentezi olduğu gibi yansıtır. Osmanlı devletinin kendi uyruklarıyla kurduğu ilişkilerin mantığına uygun bir biçimde, halkın bütününe aşağı yukarı eşit derecelerde uzaktır. Kendini toplumdan tamamen ayrı, toplumun tepesinde gören devlet için, bu karma dil son derece uygundur. Hatta, ulusallık bakımından Selçuklulara göre biraz daha ileri sayılabilir. Çünkü orada askerlik dışında yöneticilik görevlerini yerine getiren ulema tamamen Farsça eğitimden geçer ve resmen Farsça kullanırlardı.

SEÇKİN KÜLTÜRÜ HALK KÜLTÜRÜ

Cumhuriyet ilericiliği, Osmanlı tarihinde bulduğu bütün kusurları saraya yükleyerek halkı da bunlardan «tenzih» etme eğilimindedir. Bu önyargılı bakış yüzünden seçkin kültürle halk kültürü arasında kesin ayrımlar, uçurumlar olduğu varsayılmıştır. Böylece halk dili ve saray dili, halk müziği ve saray müziği, halk edebiyatı ve divan edebiyatı, aralarında hiç benzerlik bulunmayan apayrı yapılar gibi görülür. Gerçekten de Osmanlı tarihi halkla seçkinlerin kültürleri arasında büyük ve çok önemli kopukluklar görülen bir tarihtir. Ama iki kültür birbirini bütünüyle dıştalamamış, daha çok birbirine paralel bir şekilde ilerlemiş ve arada pek çok karşılıklı geçiş olmuştur. Sözün kısası, seçkinlerin dillerini Arapça ve Farsça ile tıkabasa doldurmalarına karşılık halkın ulusçu bir içgüdüyle buna tepki gösterdiğini ve dilsel arılığını korumaya çalıştığını düşünmek yanlış olur. Halkın konuştuğu dile daha çok yabancı öğe sızmamışsa, bunun nedeni böyle bir tepki filan değil, halkın eğitim aygıtlarından uzak olmasıdır. Böyle olduğu halde, yalnız Arapça ve Farsça’dan değil, Anadolu’da yaşayan bütün etnik topluluklardan öğeler halkın konuştuğu dil’e girmiş ve yüzlerce yıl içinde yerleşmiştlr.

Osmanlıca’nın yapaylığında elbette bir sağlıksızlık potansiyeli vardır, ama halkın dilinin karışması aynı şekilde sağlıksız görülmemeli. Seçkinlerin dili, ister bürokratik, ister edebi, ister başka nedenlerle olsun, yapmacıklığa her zaman açıktır. Ama halk dilinde iletişimsel bir işlevsellik her zaman için uzun vadede belirleyicidir. İşlevsiz olan, yaşamaz.

Osmanlı devletinin Osmanlı toplumuyla ilişkisi uzun süre değişmediği için varolan dilsel yapı bir sorun çıkarmadı. Bunun bir sorun halinde görülmesi, Osmanlı devletinin yeniden uygarlık değiştirme zorunluğunu duymasıyla başlar. Tanzimat, geniş kapsamlı dil tartışmalarının başladığı ilk dönemdir. Bu dönemde birçok yenilik yapılmakla birlikte, sorunun ele alınışı bir «özleşme» değil, bir «sadeleşme» biçimindedir. Değişimin nasıl bir tarihi bağlamda yer aldığı Tanpınar’ın şu özetinde açıkça görülür:

“Türk nesrinde değişiklik daha ziyade resmi dilde ve onun bir kolu gibi görünen gazete dilinde başlar… Devletin içinde bulunduğu siyasi güçlük, yabancı devletlerle olan münasebetleri artırdığı gibi, hükümeti efkarı umumiyeden müzaheret istemeye de sevkediyordu.”(1)

Türkiye tarihinde hemen hemen her yenilik konusunda olduğu gibi burada da ilk itki tepeden, «resmi» kanaldan gelmiştir. Değişiklik gereğini duyan yazar, edebiyatçı ve düşünürler belki vardı, ama onlar da ancak devletin inisiyatifiyle ortaya çıktılar, Tanpınar yukarıdaki kısacık paragrafta iki canalıcı noktaya da değiniyor. İlkin, Osmanlı devleti tarihinde ilk kez olmak üzere, devlet kendi dışında birileriyle bir «iletişim kurmak» ihtiyacını duymuştur. Kimdir bu kamuoyu? Elbette Anadolu’daki köylüler değil (bugün bile öyle olduğu söylenemez). İstanbul’da ve bir iki büyük merkezde bir avuç adamdır bunlar. Eğitimleri -eğitimsiz olsalar zaten gazete okuru olamazlar- Osmanlı mantığı çerçevesinde olmuştur. Gene de, devlet resmi dilinden taviz vermedikçe anlaşamamaktadır bu kamuoyu ile. Dolayısıyla resmi dil sadeleştirilmekte, bu da doğal olarak genel düzyazı diline yansımaktadır. Yeni bir dil oluşturmak söz konusu değildir. Sadece, bir zorunluk yüzünden, devlet, her zamanki alışkanlığından vazgeçerek, «resmen» olanı «fiilen» olana yaklaştırmakta, yani konuşulduğu gibi yazmaktadır (Namık Kemal’in padişaha yazdığı bir mektupla arkadaşına yazdığı bir mektubu karşılaştırırsanız, iki dilin farkını görürsünüz).

BATIYA AÇILMA

İkinci olay ise Batı’ya açılmadır, 0 zamana kadar zorla kapı dışında tutulan Batı uygarlığını daha fazla bekletme imkanı kalmamıştır artık. Ama açılınca da, içeri seller akmak durumundadır. İlk belirleyici karşılaşmalar gene pratik alanlarda olur, Örneğin, tıp terimleri, hukuk terimleri gibi sorunlar çıkmıştır Osmanlı devletinin karşısına. (Agâh Sırrı Levend bu konuda bilgi veriyor.) (2) Uygarlık, hele bilim, «terimsiz» alınamaz. Bunları almak zorunlu olduğuna göre, ne yapılacaktır? Osmanlı uygarlığı, bu noktada, asıl eksikliğinin bilincine varmalıydı: Kelimelerin yetersizliği, dilin yetersizliği değildi söz konusu olan. Birkaç yüzyıldır bu biçimde düşünmemişti Osmanlı uygarlığı. Dolayısıyla eksik olan bir kavramın adı, kelimesi değil, kavramın kendisiydi. Bu tarihlerde, «kavram» kavramını karşılayacak bir kelime bile bulunmadığını hatırlayalım -ya da, Muallim Naci’nin «tenkid mi demeli, «intikad» mı tartışmasını. Ne deneceği o kadar önemli değildi. 0 kavramın kendisi oluşmamıştı henüz (şimdi buna «eleştiri» diyoruz da, «eleştiri» yaparken gerçekte ne yaptığımız hâlâ şüpheli). Bu yeni «ıstılah»lar Arapça’dan mı bulunmalıydı? Yoksa Ali Suavi’nin dediği gibi Batı dillerinden Türkçe telaffuza uydurularak mı alınmalıydı? Tanzimat döneminde, bu gibi kavramlara Türkçe karşılık aranacağının pek akla gelmediği görülüyor. Bu sorun karşısında da, en önemli iş yapan, resmi bir kuruluş, «Terceme Odası» oldu. Pek çok Osmanlı aydını bu kuruluşta yetişip «aydın» olmuştur. Türkçe’nin söz konusu durumunda, yabancı dil bilmek aydın olmanın ilk ve zorunlu koşulu haline gelmişti.

Tanzimat’da edebiyatçılar da devlet gibi, «kamuoyu» ile karşı karşıya geliyorlardı. Dolayısıyla dil konusunda onlar da benzer bir tutum benimsediler. Hele tiyatro ve roman gibi, sayısı görece çok alıcılara hitap etmesi gereken türlerde, konuşma dilinin söyleyişini egemen kılmaya çalıştılar. Gene de, gerek romanda, gerekse tiyatroda sık sık başvurulan «tirad»larda, dil hemen ağdalanıyor, yapaylaşıyordu («resmi duygulara» hitap eden «resmi duygu dili»). Bu dönemde yapılanlar, daha sonrakilere göre çok küçük çaplı diye küçümsenebilir; ama atılan adımlar önemli ve belirleyiciydi. Tarihi doğrultuya uygundu. Latin alfabesinin alınıp alınmaması bile bu dönemde tartışıldı (tabii «hezeyan» niteliğinde birçok şey de söylendi).

Tarihe ve edebiyata Türkçe’nin özleşmesi perspektifinden bakanlar, bu dönemi izleyen Edebiyat-ı Cedide hakkında olumsuz yargılara varırlar. Gerçekten de, bu akımın başlıca temsilcilerinin kimsenin bilmediği sözlüklere dalıp çıkarak ölü kelimeler bulmaları, bunları estetik bir matahmış gibi şiirlerinin orasına burasına tıkıştırmaları onaylanacak bir şey değildir. Ama, uygulamadaki yanlışlarına rağmen teoride doğru bir şeyi savunuyordu Servet-i Fünuncular. Özellikle şiirde, kelimenin önemine işaret ediyor, kelimenin çağrışımsal sıcaklığının şiir için vazgeçilmezliğini öne sürüyorlardı (bunun için sözlükten ölü kelime avlamak ne kadar geçerlidir, o da ayrı konu). Bu iddiaları bugün şöyle özetleyebiliriz: temelde toplumsal bir dava olan dilsel «özleşme» edebiyat anlatımına yatkın olmayan bir dil yaratabilir; yani, dilin anlatım imkanlarını yoksullaştırabilir. Gelgelelim, bu edebiyat ve şiir akımının, herhangi bir dışsal zorlamaya aldırmadan dili istediği gibi kullanmasına rağmen ortaya doğru dürüst bir estetik nesne çıkaramamış olması da ilginçtir.

Necib Asım’ın Türkçeciliği, olayın Tanzimat döneminde aldığı boyutları aklı başında bir biçimde özetler:

“Yalnız istediğim, özendiğim şey Türkçemizin mütemeddin bir kavm lisanı olduğunu ve terakkiyatına himmet olunursa bugünkü Avrupa lisanlarından aşağı kalmayacağını ispattı. Hatta safi Türkçe birkac makale yazışım da o maksada mebni idi. Bunu görenler lisanımızdan, bütün Arabiden, Farisiden, Avrupa dillerinden aldığımız kelimeleri çıkarıp yerine Çağataycadan, Kıpçakcadan, Özbekçeden, Azerbaycandan vesaire kelime koymak istiyorum sandılar. Hatta o fikri de beğenerek münasib görenler ve «mektup» yerine «bitik» yazanlar da bulundu. Yine tekrar ederim, fikr ü nazarım hiç de öyle değildir. Özendiğim şey, bugün Osmanlıların, amma haniya terbiye ve malümatı orta halli olanlarının hepsine yazdığımızı anlatacak bir lisan kullanmaktır. Arabi ve Farisi’den aldığımız kelimelerin lüzumlularını, taammüm edenlerini çıkarmak lisanı züğürtleştirir. Bunlardan fakat makul bir surette iktibas etmemek öyledir. Hatta Avrupa lisanlarından da almamakta taassub göstermek yine öyledir. Şimdiye kadar, yani edebiyat-ı cedidemizin teşekkül tarihinden bu ana kadar lisanımızda kullandığımız bu kelimeleri ibkaya mecburuz: bunların da içinde şu son zamanlarda kullanılmaz derecesine kadar gelenler vardır, onları da artık kaale almamak lazım. Arabi, Farisi terkiblerden mümkün mertebe sakınılabilir. Yahut İranlılar gibi mutabakat filan kaideleri atılır, Türkçenin hakimiyeti gösterilir. Avrupa lisanlarından da kelime almaya mecburuz. Bugün posta ve telgraf, telefon, fotoğraf, kronometre gibi ulum ü fünuna sanayi ü bedayia ait kelimelere mukabil Arabca veya Farisi’den karşılık arayacağımıza, o suretle kamuslar ferhenkler karıştırarak kıymetli vakitlerimizi geçireceğimize bunları olduğu gibi kabul etmeliyiz.” (3)

Murat Belge

Kaynakça:

(1) A.H. Tanpınar, XIX Asır Türk Edebiyatı Tarihi, ikinci baskı, s. 78.
(2) A.S. Levend, Türk Dilinde Gelişme ve Sadeleşme Evreleri, Ankara 1960, s. 68-75, 102-112.
“Levend’in temel perspektifine çok yabancı olduğum halde, bu kitabından büyük ölçüde yararlandım. Olguların dökümü iyi yapılmış, yararlı bir inceleme kitabı.” (M.B.)
(3) Aynı yerde, s. 217-18.

|» “Dilimizle İlgili Yazılar” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Türkçe Sorunu (Murat Belge) first appeared on Bilgicik.Com.

Türkçe Öksüz Kalmasın

Yayın Dünyası — Fri, 05 Oct 2007 23:34:30 +0000

Türkçe Öksüz Kalmasın

İnsanın duygu, düşünce ve hayallerini topluma aktarma aracı olan dil; kendi yapısı içerisinde sürekli yenilenen, seslerden örülmüş bir sistemdir. Dil, aynı zamanda insan zekâsının ve insanın diğer canlılardan farkının bir göstergesidir. Yusuf Has Hacip,

“Dildedir mutluluk, dildedir değer;
Dili olmayana insan mı derler?
İnsanda değişir dilince kader;
Ya yurda baş olur ya başı gider…”

derken insanı insan yapan unsurların başına dili koymaktadır.
Dil, aynı zamanda toplum içindeki statümüzü belirleyen bir güce sahiptir; çünkü insan yaşadığı toplumda dili kullanma yeterliliğine göre bir değere ve muameleye tâbi tutulur. İnsanların -ne yazık ki- dış görünüşlerine göre karşılandığı çağımızda konuşmalarına göre muamele görmeleri yadsınamaz bir gerçektir.

“Dilim, seni dilim dilim dileyim,
Başıma geleni senden bileyim!”

diyen şair, bu söylemle savımızı güçlendirmektedir.

Duygu ve düşüncelerimizi ana dil vasıtasıyla diğer topluluklardan farklı bir şekilde ifade ederiz. O hâlde ana dil, farklılığın da bir nişanesidir. Bu özelliği ile dil, insan topluluklarına millet olma imtiyazı kazandırır. Bir insan hangi dille duygu ve düşüncelerini daha tesirli bir şekilde aktarabiliyor, anlatabiliyorsa o millete mensuptur. Yani dilimiz kimliğimizdir. Her yemeğin her ülkede yenildiği, farklı kıyafetlerin dünyanın her yerinde giyilebildiği, fizikî yapısından bir insanın hangi millete mensup olduğunun pek anlaşılamadığı -küreselleştiği iddia edilen- dünyamızda dil, mensubiyeti yansıtan bir ayna görevi görmektedir.

Bir gün Çin filozofu Konfüçyus’a sorarlar: “Bir ülkeyi yönetmeye çağrılsaydınız ilk iş olarak ne yapardınız?” Konfüçyus şöyle yanıtlar: “Hiç kuşkusuz dili gözden geçirmekle işe başlardım.Çünkü düşünce iyi anlatılmazsa yapılması gereken şeyler doğru yapılmaz, ödevler gereği gibi yapılmazsa idare ve kültür bozulur, idare ve kültür bozulursa adalet yanlış yola sapar. Adalet yoldan çıkarsa şaşkınlık içine düşen halk ne yapacağını, işin nereye varacağını bilemez. İşte bunun içindir ki hiçbir şey dilden daha önemli değildir!” Buradan da anlaşılacağı üzere dili korumak ve varlığını müdafaa etmek milleti korumak; dili yozlaştırmak, yabancılaştırmak ise bir milleti kargaşa ortamına sürüklemek demektir.

Yabancı bir ülkede, ana dilini konuşabileceği bir sima görmenin insana verdiği haz ve tarifsiz mutluluk; dilin insan ruhuna tesir eden özelliğini göstermesi açısından dikkate değerdir. Dil vatandır, gurbette bir dost sesidir. Dil bir sevdadır, sahip çıkılmayınca küsen nazlı bir yârdır. Dil bir âşığın sazında, sözünde efkârdır. Dil dumanlı dağların başında erimeyen kardır. Dil; iplik iplik, nakış nakış, hece hece işledikçe yanına kârdır.

Türk milletine mensup olmak, Türkçeciliği gerektirir. Türkçeciliğin gayesi ise; Türk dilini sevmek, onun üstünlüğüne inanmak, varlığını sürdürmek, onu başka dillerin sömürüsüne karşı korumak ve kudretli bir edebiyat dili hâline getirmektir.

Âşıkların sevdaları için elerine kalem almaktan ırak durduğu bir çağda yaşıyoruz ne hazin… Peki ya böyle bir dönemeçte Türk diline sevdasıyla, kalemiyle, kelamıyla kim sahip çıkacak, Türkçeyi kim koruyacak? Türkçeye sevdalı yürekleri bu kutlu davaya hizmet etmeye çağırıyor, baharı yaşadığımız şu günlerde Türkçe yüreğinize düşen cemre olsun diyorum.

|» “Dilimizle İlgili Yazılar” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Türkçe Öksüz Kalmasın first appeared on Bilgicik.Com.

Osmanlıca Bilgisayar Terimleri (:

Yayın Dünyası — Fri, 05 Oct 2007 23:32:25 +0000

Osmanlıca Bilgisayar Terimleri (:

Görev çubuğu: değnek-ül vazife
Çift tıklama: tıkırtı-ül tekerrür
Administrator: sahip-ül edevat
Software: edevat-ül yumuşak
Hardware: edevat-ül civanmert
Anti spyware: müdafaa-ül hafiye
My documents: hazine-i evrak
İnternet: allâme-i ulûl arz
Google: kaşif-ül âli
Google earth: seyr-ül arz, kaşif-ül arz
Denetim masası: sehba-i saltanat
Cd rom: pervane-ül hâfıza
Ekran: perde-ül temasa
Kasa: kaide
Enter: duhûl
Virüs: deyyus
Msn: elçi
Hacker: deyyus-ül-ekber
Hata raporu: malumat-ül kabahat
Mail server: divan-ül mektubat
Messenger: havadisçi
Chat: muhabbet ül zabi
Ctrl alt del: has timar zeamet

|» “Dilimizle İlgili Yazılar” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Osmanlıca Bilgisayar Terimleri (: first appeared on Bilgicik.Com.