Vücutlarının sırt bölgesinde içinden sinirler geçen ve kemik ya da kıkırdak dokudan oluşmuş omurga bulunur. Omurgalılar ektoderm, endoderm ve mezoderm olmak üzere üç embriyonik tabakaya sahip canlılardır. Amfiyoksüs gibi birkaç hayvan türü ilkel kordalılar olarak adlandırılır. Denizde yaşayan bu canlının sırt kısmında basit bir iskelet vardır. Çift yüzgeçleri, çeneleri, duyu organları ve beyinleri yoktur. Solungaç solunumu yaparlar. Dolaşım sistemleri kapalıdır.

Omurgalıların genel özellikleri

• Vücutları çok tabakalı epitel dokuyla kaplıdır.
• Vücutlarının sırt tarafından bir sinir kordunu (notokord) bulunur.
  
• İskeletleri vücudun içerisinde bulunur. (iç iskelet)
  Boşaltım organları böbrektir.
• Ayrı eşeylidirler. Eşeyli olarak ürerler.
• Balık ve kurbağalarda dış döllenme, sürüngen, kuş ve memelilerde iç döllenme görülür.
• Dolaşım sistemleri kapalıdır.
• Holozoik olarak beslenirler.
• Sinir sistemleri gelişmiştir

1. Balıklar Denizlerde ve tatlı sularda yaşarlar.

• Üyeleri yüzgeç şeklindedir.
  
• Vücudu pullarla örtülüdür.
  
• Kemik veya kıkırdaktan oluşan iç isketleri vardır.
  
• Vatozlar ve köpek balıkları kıkırdaklı, alabalık ve uskumru kemikli balıklardır.
  
• Solunum organı solungaçtır.
  
• Kalbi iki odalıdır.
• Kalpte bir kulakçık ve bir karıncık bulunur.
  
• Kalpte kirli kan bulunur.
• Kalpteki kirli kan solungaçlara gönderilir.
• Solungaçlarda temizlenen kan kalbe gelmez, vücuda gönderilir.
• Vücutta kirli ve temiz kan birbirine karışmaz.
  
• Ayrı eşeylidirler.
  
• Dış döllenme dış gelişme görülür.

2. Kurbağalar

• 
  Hem suda hem da karada yaşayan hayvanlardır.
• 
  Dış döllenme, dış gelişme görülür.
• 
  Yumurtadan çıkan canlı başkalaşım geçirir (Metamorfoz).
• 
  Yumurtadan çıkan larva solungaç, erginleri akciğer ve deri solunum yapar.
• 
  Derileri her zaman nemlidir. Deride mukus salgılayan bezleri vardır.
• 
  Kurbağaların kalbi üç gözlüdür. Kalpte iki kulakçık, bir karıncık bulunur.
• 
  Sol kulakçıkta temiz, sağ kulakçıkta kirli kan bulunur.
• Temiz ve kirli kan karıncakta karışır. Vücutta karı şık kan dolaşır.
• 
  Soğuk kanlı canlılardır.
• Kara kurbağası, su kurbağası ve semender bilinen örnekleridir.

[ad1]

3. Sürüngenler

•  
  Vücutları keratin denilen yapıyla örtülüdür.
• 
  Akciğer solunumu yaparlar.
• 
  Kalpleri üç odalıdır. İki kulakçık ve bir karıncıktan oluşan kalbin karıncığında yarım perde bulunur.
• 
  Kalbin sol kulakçığında temiz, sağ kulakçığında kirli kan vardır. Temiz ve kirli kan karıncıkta karışır.
• 
  Vücutta karışık kan dolaşır.
• 
  Soğuk kanlı canlılardır.

NOT: Sürüngenlerden timsahın kalbi dört odalıdır.Kirli ve temiz kan kalpte karışmaz. Temiz ve kirli kan kalpten çıkan iki atar damar arasında bulunan panizza kanalında karışır. Vücutta karışık kan dolaşır.

UYARI: Soğuk kanlı canlı: Çevre sıcaklığına göre vücut sıcaklığı değişen canlılardır. Kurbağalar ve sürüngenler soğuk kanlıdır.

4. Kuşlar

• 
  Vücutları tüylerle örtülüdür. Tüyler vücut ısısının sabit kalmasına ve uçmaya yardımcı olur.
• 
  Akciğer solunumu yaparlar, akciğerlere hava keseleri bağlıdır. Bu keselerin içindeki hava, uzun kemiklerin içindeki boşluklarla bağlantılıdır.
• 
  Bu yapısal organizasyon kuşların özgül ağırlıklarını indirgeyerek uçmalarını kolaylaştırır.
• 
  Kuşların gövde omurları kaynaşmıştır.
• 
  Kalpleri dört gözlüdür. Kalpte iki kulakçık ve iki karıncık bulunur. Kulakçıklar ve karıncıklar arasında tam bölme vardır.
• Sol kulakçık ve sol karıncıkta temiz, sağ kulakçık ve sağ karıncıkta kirli kan bulunur.
• Kirli ve ve temiz kan birbirine karışmaz.
• 
  Sıcakkanlı canlılardır.
• 
  Kuşların dişi yoktur.

• 
  Keratinden oluşmuş gagaları vardır. Taşlık adı verilen kaslı mide dişin görevini yapar.
• 
  Eşeyeli ürerler.İç döllenme dış gelişme görülür.

Örnek
Güvercin, martı, leylek, kaz, tavuk, penguen.

5. Memeliler

• 
  Memelilerin vücutları kıllarla örtülüdür.
• 
  Dişilerinde süt salgılayan bezleri vardır.
• 
  Ter bezleri bulunur.
• 
  Kalp iki kulakçık ve iki karıncık olmak üzere dört odalıdır. Temiz ve kirli kan kalpte ve vücutta karışmaz.

• 
  Olgun alyuvarlarında çekirdek bulunmaz (Deve hariç).
• 
  Vücut sıcaklıkları sabittir (Sıcakkanlı).
• 
  Karın ve göğüs boşluğunu ayıran diyafram bulunur.
• 
  Akciğer solunumu yaparlar.
• 
  Eşeyli ürerler.
• 
  İçi döllenme iç gelişme görülür. Memelilerin bazıları etçil, bazıları otçul, bazıları da hem etçil hem otçul beslenirler.
• Sıcak kanlı canlı: Çevre sıcaklığına göre vücut sıcaklığı değişmeyen vücut sıcaklıkları sabit olan canlılardır. Kuşlar ve memeliler sıcak kanlıdır.

Üç grup memeli vardır.

a. Gagalı Memeliler

Bunlarda plasenta yoktur. Yumurta ile çoğalırlar.Gagalı memelilerde döllenmiş yumurta bir süre ana vücudunda gelişir,daha sonra yuvaya bırakılır.
Örnek
Platipus

b. Keseli Memeliler

Yumurtalarında çok az vitellus bulunur. Keseli memelilerde yumurta dış ortama bırakılmaz. Yavru iki kez doğar Birinci doğum uterustan keseye, ikinci doğum ise keseden
dışarıya doğru olur. Yavru keseye alınır ve kesedeki süt bezleriyle beslenir. Kesede yavru hem korunur, hem de beslenir.
[m2]

UYARI: Gagalı ve keseli memelilerde süt bezleri bulunmasına karşın, plasenta bulunmaz.

c. Plasentalı Memeliler

Plasentalı memelilerde döllenme ve gelişmenin tüm evreleri dişi bireyin vücudunda gerçekleşir. Plasenta yapısı kısmen embriyo dokularından kısmen de annenin dokularından gelişir. Plasenta göbek bağı ile embriyonun sindirim kanalına bağlanır. Plasenta anne ile embriyo arasında beslenme, solunum ve boşaltım işlevlerinin gerçekleşmesini sağlar. Yavru sütle beslenir.
Örnek
Köstebek, kirpi, kedi, ayı, sincap, fare, maymun.

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi sadece memelilere özgü bir özelliktir?

A) Karın ve göğüs boşluğunun kaslı bir diyaframla birbirinden ayrılması
B) Kalbinin dört gözlü olması
C) Kapalı dolaşım sisteminin bulunması
D) Akciğerlerle solunum yapılması
E) İskeletinde kıkırdak dokunun bulunması
1995 ÖYS

ÇÖZÜM: Kuşların ve sürüngelerden timsahın da kalbi dört odalıdır. Omurgalıların hepsi kapalı dolaşıma sahiptir. Balıklar hariç bütün omurgalılar akciğer solunumu yapar. Omurgalı
ların hepsinin iskeletinde kıkırdak doku bulunur. Karın ve göğüs boşluğu arasında bulunan kaslı diyafram sadece memelilerde görülür.
Yanıt A

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Kıkırdak ya da kemikten oluşmuş iç iskeletleri yoktur.
• 
  Deri, kitin kabuk veya kalker plaklar desteklik ve koruyuculuk yapar
• 
  Sinir şeridi karında bulunur.
• 
  Halkalı solucan ve eklem bacaklılar hariç vücutları segmentsizdir.
• 
  Omurgasız hayvanlarda solunum vücut yüzeyi, solungaç ya da trake ile sağlanır.

1. Süngerler

• 
  Denizlerde ve tatlı sularda yaşarlar.
• 
  Su içinde taş, bitki kabuk gibi sert zemine tutunurlar.
• 
  Genellikle koloni halinde bulunurlar.
• 
  Vazo, kese, küre veya yassı şekilli olabilirler.
• 
  Renkleri kırmızı, mavi, sarı, gri, siyah olabilir.
• 
  Büyüklüğü birkaç milimetre olan türler olduğu gibi,iki metre olan türler de vardır.

• 
  Ektoderm ve endoderm olmak üzere iki tabakalı olan vücutları porlu (delikli) bir yapıdadır.
• 
  Vücut içinde ya bir boşluk ya da kanallarla birbirine bağlanan çok sayıda boşluk bulunur.
• 
  Doku, organ ve sistem oluşumu görülmez.
• 
  Duyu, sinir ve kas hücreleri yoktur.
• 
  Süngerlerde silis, kalsiyum veya spongin maddesinden yapılmış iskelet iğneleri (iç iskelet) bulunur.
• 
  Besinlerin sindirimi hücre içinde olur.
• 
  Üreme eşeysiz ve eşeyli olabilir.
• 
  Eşeysiz üreme tomurcuklanma ile olur.

2. Sölentereler

• 
  Denizde, tatlı sularda tek tek veya koloni halinde yaşarlar.
• 
  Vücutları ekdoderm ve endoderm olmak üzere iki tabakadan oluşmuştur.
• 
  Hem ağız hem de anüs görevi gören tek bir açıklığı vardır.
• 
  İç kısmında bir sindirim boşluğu bulunur.
• 
  Hücre içi ve hücre dışı sindirim yaparlar.
• 
  Tentakül denilen uzantılarıyla besinlerini yakalar.
• 
  Sölenterelerde doku oluşumu görülür.
• 
  Ağsı (diffüz) sinir sistemi vardır.
• 
  Medüz ve polip olmak üzere, iki tipte bulunur. Polip tipi bir yere tutunarak yaşar. Medüz tipi ise denizde serbest olarak yüzer.
• 
  Eşeyli ve eşeysiz üreme görülür.
• 
  Bazı türleri metagenez ile ürer.

Örnek,
Deniz anası, hidra

3. Solucanlar

Yassı, yuvarlak ve halkalı solucanlar olmak üzere üç gruba ayrılmıştır.

a. Yassı Solucanlar

• 
  Vücutlar yassı ve uzundur.
• 
  Tatlı su, deniz ve rutubetli topraklarda yaşarlar.
• 
  Birçok türü parazittir. İnsanlarda ve hayvanlarda hastalık yaparlar.
• 
  Vücutları tek açıklıklıdır.
• 
  Sindirim sistemi dallanmıştır.
• 
  Parazit olan türlerde sindirim sistemi bulunmaz.
• 
  Sinir sistemi ip merdiven şeklindedir.
• 
  Üreme sistemleri gelişmiştir.
• 
  Çoğu hermafrodittir.

Örnek,
Tenya, planarya

b. Yuvarlak Solucanlar

• 
  Toprak, deniz ve tatlı sularda yaşarlar.
• 
  Vücutları silindirik ve segmentsizdir.
• 
  Sindirim sistemi ağız ve anüs olmak üzer iki açıklıklıdır.
• 
  Vücutlarında sindirim boşluğu ve karın boşluğu bulunur.
• 
  Sinir sistemi ip merdiveni şeklindedir ve karın bölgesinde bulunur.
• 
  Vücutta desteklik hidrostatik iskelet ve sağlanır.
• 
  Çoğu parazit, bazıları ayrıştırıcıdır.
• 
  Ayrı eşeyli canlılardır.

Örnek
Kıl kurdu, kancalı kurt, tirişin.

c. Halkalı Solucanlar

• 
  Suda ve nemli topraklarda yaşarlar.
• 
  Vücutları segmentlidir.
• 
  Desteklik hidrostatik iskelet ile sağlanır.
• 
  Sinir sistemi ip merdiveni şeklindedir.
• 
  İki açıklıklı sindirim sistemi vardır.
• 
  Boşaltım sistemi nefridyumdur.
• 
  Deri solunumu yaparlar.
• 
  Rejenerasyon (yenilenme) yeteneği çoktur.
• 
  Hermafrodit canlılardır.
• 
  Karşılıklı döllenme yaparlar.

Örnek
Toprak solucanı, tıbbi sülük

4. Yumuşakçalar

• 
  Çoğu denizde yaşar. Bir kısmı da tatlı suda ve karada yaşar.
• 
  Vücutları yumuşak ve segmentsizdir.
• 
  Bazı türlerin sırt kısmında CaCO3 ten yapılmış bir kabuk vardır.
• 
  Karın bölgesinde bulunan kaslı ayak hareketi sağlar.
• 
  Kalpleri ve kan damarları bulunur.
• 
  Açık kan dolaşımı görülür.
• 
  Solungaçla ve manto boşluğu ile solunum yaparlar.
• 
  Boşaltım organları nefridyumdur.
• 
  Sindirim sistemi iyi gelişmiştir.
• 
  Bazılarının ağzında dişli bir dil bulunur.
• 
  Çoğu ayrı eşeylidir.

Örnek
Salyangoz, midye, istiridye, sümüklü böcek, mürekkep balığı, ahtapot.

5. Eklembacaklılar

• 
  Hayvanlar aleminin en büyük sınıfıdır.
• 
  Deniz, tatlı su ve karada yaşayan yaklaşık
• 1.000.000 türü vardır.
• 
  Vücutları segmentlidir.
• 
  Segmentler birleşerek baş, göğüs ve karın bölgesini oluşturur.
• 
  Kitinden oluşmuş dış iskelete sahiptirler.
• 
  Dolaşım sistemleri açıktır.
• 
  Suda yaşayanlar solungaç, karada yaşayanlar trake solunumu yaparlar.
• 
  Sinir sistemi ip merdiveni şeklindedir.
• 
  Sindirim sistemi tam olup, ağız yapısı beslenme
• şekline göre farklılık gösterir.
• 
  Suda yaşayanlar solungaç, karada yaşayanlar trake solunumu yaparlar.
• 
  Boşaltım organı malpighi tüpleridir.
• Dört gruba ayrılırlar.
• Kabuklular
• Suda yaşarlar, solungaç solunumu yaparlar, ayrı eşeylidirler.
• Dış iskeletleri vardır. Üyeleri eklemlidir

Örnek
İstakoz, yengeç, karides, su piresi.

Örümcekler

Solunum trake ve kitapsı akciğer ile yapılır. Sekiz bacaklıdırlar. Antenleri yoktur.
Örnek
Örümcekler, akrepler ve keneler.

Böcekler

Çoğu karada yaşar, trake solunumu yaparlar ve ayrı eşeylidirler. Vücutları baş, göğüs ve karın bölgesinden oluşur. Genellikle üç çift bacak, iki çift kanat bulundururlar.
Açık dolaşım sistemi görülür

Çok Ayaklılar

Vücutları eşit halkalardan yapılmıştır. Her halkada bir veya iki çift ayak bulunur. Trake solunumu yapan bu canlılarda dolaşım sistemi açıktır. Çiyanda 30 kadar, kırkayakta ise 200 kadar ayak vardır.

Örnek
Çıyan ve kırkayak.

6. Derisidikenliler

• 
  Bütün türleri denizde yaşar.
• 
  Vücutları segmentsizdir ve baş yoktur.
• 
  Kalsiyum karbonattan (CaCO3) oluşmuş dış iskelet ve kalker plaklardan oluşmuş iç iskeleti vardır.
• 
  Beslenme ve hareket, kanal ve tüp ayakların oluşturduğu su dolaşım sistemleriyle sağlanır.
• 
  Dolaşım sistemi açıktır.
• 
  Sindirim sisteminde ağız ve anüs vardır.
• 
  Anüs, canlının sırt bölgesinde bulunur.
• 
  Solunum solungaç, deri veya vücut boşluğuna bağlı dış keselerle yapılır.
• 
  Ayrı eşeylidirler.

Örnek
Deniz yıldızı, yılan yıldızı, deniz kestanesi, deniz hıyarı

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Hayvanların hepsi ökaryot yapıda çok hücreli canlılardır.
• 
  Kloroplastları yoktur. Bundan dolayı hepsi heterotrof  beslenirler.
• 
  Hayvanların çoğunda sinir sistemi ve duyu organları gelişmiştir.
• 
  Bir zemine tutunmuş olarak yaşayan türleri olduğu gibi, bazı türleri de aktif hareket eder.
• 
  Hayvanların çoğunda üreme eşeylidir.
• Hayvanlar iskelet yapılarına göre omurgasızlar ve omurgalılar (kordalılar) olmak üzere iki şubeye ayrılır.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• 
  Çok hücreli canlılardır.
• 
  Hücre zarının etrafında selülozdan oluşan hücre çeperi vardır.
• 
  Kloroplastları vardır.
• 
  Ototrof beslenirler. Fotosentez yaparlar.
• 
  Depo karbonhidratı nişastadır.
• 
  Pasif hareket ederler.
• 
  Çiçeksiz ve çiçekli olmak üzere iki gruba ayrılırlar.

1. Çiçeksiz (Tohumsuz) Bitkiler

• 
  Nemli yerlerde yaşarlar.
• 
  Gerçek kök, gövde ve yaprakları yoktur.
• 
  Çiçek, tohum ve meyve taşımazlar.
• 
  Çoğalmaları metagenez (döl alması) ile olur. Metagenez, eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip etmesidir.
• Damarsız ve damarlı olmak üzere iki grupta incelenirler.

a. Damarsız Çiçeksiz Bitkiler

• 
  Su kenarında, nemli duvar diplerinde, orman zeminlerinde,taş ve toprak yüzeylerinde yaşarlar.
• 
  Gerçek kök bulunmaz.
• 
  Topraktan su almasını sağlayan köksü uzantılara rizoit denir.
• 
  Bitkinin diğer kısımları osmozla ortamdan su alır.
• 
  İletim demetleri yoktur.
• 
  Klorofilleri vardır. Fotosentez yaparlar.
• 
  Metagenezle çoğalırlar.
• 
  Karayosunları, su yosunları ve ciğer otları damarsız çiçeksiz bitkilerdir

b. Damarlı Çiçeksiz Bitkiler

• 
  Çiçeksiz ve tohumsuz kara bitkileridir.
• 
  İletim demetleri vardır.
• 
  Kök, gövde ve yaprakları basit yapılıdır.
• 
  Fotosentez yaparlar.
• 
  Metagenezle çoğalırlar.
• 
  Eğrelti otu damarlı çiçeksiz bitkidir

2. Çiçekli (Tohumlu) Bitkiler

• 
  Gerçek kök, gövde, yaprak ve çiçeği olan bitkilerdir.
• 
  Organik ve inorganik madde taşıyan iletim demetleri vardır.
• 
  Çiçek üreme organıdır.
• 
  Bitkilerde eşeyli ve eşeysiz üreme görülür. Eşeysiz üreme vejetatif olarak gerçekleşir.
• Çiçekli bitkiler tohumları taşıyan karpellerin açık veya kapalı oluşuna göre iki alt bölümde incelenir.

a. Açık Tohumlu Bitkiler

• 
  Her zaman yeşil kalan, iğne yapraklı ağaç ve çalılardır.
• 
  Tohum taslağı ve tohum üzerinde herhangi bir örtü yoktur.
• 
  Çiçekleri kozalak halindedir.
• 
  Çiçekler tek eşeylidir. Erkek ve dişi çiçek olarak ayrılmışlardır.
• 
  Meyve oluşumu yoktur
• 
  Tozlaşma ve döllenme olduktan sonra gelişen tohum,dişi kozalak pulunun üstünde, dişi kozalak puluna yapışık olarak gelişir.
• 
  Kozalak pulları ile birlikte tohumlar düşer. Tohumların çimlenmesiyle yeni bitki oluşur.
• 
  Kozalaklı bitkiler kambiyuma sahiptirler.
• 
  İletim demetleri vardır.
• 
  Odunsu bitkilerdir

b. Kapalı Tohumlu Bitkiler

• 
  Üreme organı çiçektir.
• 
  Gerçek kök, gövde ve yaprakları bulunur.
• 
  Kışın yapraklarını dökerler.
• 
  Odunsu ve otsu türleri vardır.
• 
  Tohum taslakları ovaryum içinde bulunur.
• Tohum taslaklarının döllenmesiyle tohum oluşur. Yumurtalıktan da meyve oluşur.
• 
  Kapalı tohumlu bitkilerde çift döllenme gerçekleşir.
• İki spermden birinin yumurtayı döllemesiyle embriyo oluşur. Diğer spermin polar çekirdekleri döllemesiyle endosperm (besi doku) oluşur.
• 
  Kapalı tohumlu bitkiler, embriyodaki çenek yaprak sayısına göre monokotiledonlar (tek çenekliler) ve dikotiledonlar (çift çenekliler) olmak üzere iki gruba ayrılır.

Tek Çenekli Bitkiler (Monokotiledonlar)

• 
  Genellikle paralel damarlıdırlar, yaprak sapı bulunmaz.
• 
  Saçak köklüdürler
• 
  Kambiyum bulunmaz, kapalı demetlidirler.
• 
  Enine kalınlaşma görülmez.
• 
  Gövdede iletim demetleri dağınıktır.
• 
  Tek yıllıktırlar.
• 
  Tohumlarında tek çenek vardır.
• 
  Çiçekteki taç yaprakları 3 ün katı şeklindedir.

Örnek
Buğday, Arpa, Mısır.

Çift Çenekli Bitkiler (Dikotiledonlar)

• 
  Genellikle ağsı damarlıdırlar, yaprak sapları vardır.
• 
  Kazık köklüdürler.
• 
  Kambiyum bulunur. Enine kalınlaşma vardır.
• 
  Gövdede iletim demetleri düzenli sıralıdır.
• 
  Çok yıllıktırlar.
• 
  Tohumlarında çift çenek vardır.
• 
  Çiçekteki taç yaprakları 4 ün katı şeklindedir.

Örnek
şeftali, elma, armut, erik, ceviz

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Bazıları tek hücreli bazıları da çok hücreli canlılardır.
• Karada, tatlı sularda, denizlerde yaşayan ökaryot yapıda canlılardır.
• Klorofilleri ve kloroplastları yoktur. Bundan dolayı fotosentez yapamazlar. Heterotrof beslenirler.
• Mantarlar parazit, saprofit ya da mutualist yaşarlar.
• Liken,mantarların mavi – yeşil alg ile oluşturduğu mutualist birlikteliktir.
• Gerçek kök, gövde ve yaprakları yoktur.
• Mantar hücrelerinin birleşmesiyle oluşan iplikçiklere hif denir.
• Renksiz, ince, uzun yapıda olan hişerin yan yana gelmesiyle oluşan dokuya misel denir.
• Misellerin birleşmesiyle de tallus denilen yapı oluşur.
• Mantarların hücre zarının etrafında hücre duvarı bulunur.
• Hücre duvarı kitinden meydana gelmiştir.
• Mantarların depo karbonhidratı glikojendir.
• Mantarlar eşeyli olarak veya eşeysiz (sporla) çoğalırlar.

a. Cıvık mantarlar

Belli bir şekilleri yoktur, amiplere benzerler. Genellikle saprofit beslenme gösterirler ancak parazit olarak yaşayan türleri de bulunur. Rutubetli ormanlarda, ağaç gövdelerinde
ve çürük yapraklar üzerinde bulunurlar. Yedek besin maddesi olarak glikojen sentezlerler. Eşeyli ve eşeysiz olarak ürerler. Eşeyli üremeleri kamçılı iki zoosporun birleşmesi ile gerçekleşirken, eşeysiz üremeleri kalın çeperli sporlarla gerçekleşir.

b. Maya Mantarları

Ekmek, bira, peynir yapımında kullanılan mantarlardır. Hifsiz olup tomurcuklanma ve nadiren askospor oluşumu ile ürerler.

c. Küf Mantarları

Miselyumu iyi gelişmiştir.Parazit ya da saprofit yaşarlar. Saprofit yaşayanlar besinlerin üzerinde çok çabuk gelişerek besinleri bozarlar. Ağızda pamukçuk denilen hastalığa neden olan mantar ise parazittir. Küf mantarlarında eşeysiz üreme sporla, eşeyli üreme ise gametlerle yapılır.

d. Şapkalı Mantarlar

Besin olarak tüketilen mantarlardır. Bazıları zehirlidir.Şapkalı mantarların hifleri bölmelidir. Spor kesesine (sporangium) bazidium adını alır. Şapkanın alt yüzeyindeki lamellere yerleşmiş çok sayıda torba şeklinde bazidium bulunur. Olgunlaşmış bazidiosporlar eşeysiz üremeyi sağlar.

ÖRNEK: Bir bakteri türü ile bir küf mantarı türü, uygun ortamda belirli bir süre birlikte yaşadıklarında, ortamdaki karbondioksit miktarının sabit kaldığı belirlenmiştir.
Aşağıdaki olaylardan hangisi bu durumun nedeni olabilir?
A) Küf mantarının hücre dışı sindirim yapması
B) Bakterilerin oksijenli solunum yapması
C) Küf mantarının oksijensiz solunum yapması
D) Bakterilerin fotosentez yapması
E) Bakterilerin çürükçül beslenmesi
1994 ÖSS

ÇÖZÜM: Fotosentez yapan canlılar CO2 tüketir. Solunum yapan bir canlının bulunduğu ortamda fotosentez yapan bir canlı olduğunda ortamdaki CO2 miktarı sabit kalır. Mantarlar
fotosentez yapmaz. O halde ortamda bulunan bakteri fotosentetiktir.
Yanıt D

[biyoloji_1_ygs_lys]

Tek hücreli canlıların bazıları bölündüğünde oluşan hücreler birbirinden ayrılmayarak bir arada bulunurlar. Jelatinimsi bir madde içinde bulunan bu hücre kümesine koloni denir.
Koloni oluşturan hücreler birbirine gevşek bağlarla bağlıdır. Bundan dolayı doku, organ, sistem meydana gelmez. Koloniye örnek olarak Volvoks ve Pandorina verilebilir.

Pandorina Kolonisi

Yapı ve fonksiyonu aynı olan 16 hücreden oluşmuştur. 
Hücrelerin her birinde iki kamçı vardır. 
Hücreler pelte şeklinde bir sıvı içinde bulunur. 
Hücreler hayatsal faaliyetlerini birbirinden bağımsız olarak gerçekleştirirler

Volvoks Kolonisi

Birbirine plazma köprüleri ile bağlanmış birkaç bin hücreden oluşur. Kolonide görevleri farklı hücreler bulunur. Kloroplast, kamçı ve göz lekesine sahip hücreler koloninin dış kısmında bulunur. Bu hücreler beslenme, koruma ve hareketi sağlar. Koloninin iç kısmındaki hücrelerin kamıçısı yoktur. Bunlarda kontraktil koful ve göz lekesi bulunur. Osmotik dengeyi ve boşaltımı sağlar.

Ayrıca iç kısımda bulunan ve ürüme hücresi şeklinde farklılaşmış hücreler koloninin çoğalmasından sorumludur.

ÖRNEK: Bir hücreli canlılardan sayılan ve koloni halinde yaşayan Volvoks, hangi özelliğinden dolayı çok hücreliliğe geçiş organizması olarak kabul edilir?
A) Hücrelerinin birbirinin aynısı olması
B) Hücreler arasında iş bölümü olması
C) Eşeyli üremeyle de çoğalmaları
D) Hareket etmeyi sağlayan kamçılarının olması
E) Hücrelerin birbirine köprücüklerle bağlı olması
1985 ÖYS

ÇÖZÜM: Çok hücreli canlılarda hücreler arasında iş birliği vardır. Volvoks kalonisinde de görevleri farklı olan üç tip hücre bulunmaktadır. Volvoks bu özelliği ile çok hücreli canlılara
benzemektedir.
Yanıt B

ÖRNEK: Bir hücrelilerden oluşan kolonilerin aşağıdaki özelliklerinden hangisi, sadece en gelişmiş kolonilerde bulunur?
A) Bireylerin jelatinimsi bir madde içinde bulunması.
B) Her bireyin kendi besinini sağlaması.
C) Farklı işlevleri gerçekleştiren birey gruplarının olması.
D) Sitoplazmadaki göz beneklerinin her bireyde iyi gelişmiş olması.
E) Her bireyin klorofil taşıması.
1989 ÖSS

ÇÖZÜM:

Kolonilerde hücreler jelatinimsi bir madde içinde bulunurlar.Pandorinada bütün hücreler hayatsal faaliyetlerini birbirlerinden bağımsız olarak gerçekleştirirler. Volvoks kolonisinde ise görevleri farklı olan üç tip hücre vardır. Bu hücreler arasında işbirliği vardır.

Yanıt C

[biyoloji_1_ygs_lys]

Ökaryot yapıda tek hücreli canlılardır. Çekirdeği ve zarla çevrili organelleri vardır. Bazı türleri ototrof, bazı türleri heterotroftur.

1. Kök Ayaklılar (Rhizopoda)

Tatlı sularda yaşar. Pseudopod denen yalancı ayaklarıyla hareket eder. 
Amip en tipik örneğidir. 
Heterotroftur.

Fagositoz yaparak beslenir. Besinlerini hücre içine alır ve besin kofulu oluşturarak sindirir. 
Bazı türleri parazittir. İnsanlarda dizanteriye sebep olur.Hücreye giren fazla su, kontraktil kofullarının kasılıp gevşemesiyle dışarı atılır. Böylece hücrenin patlaması önlenmiş olur.

2. Kamçılılar (Flagellata)

Tatlı suda yaşayan tek hücreli canlılardır. 
Hareket organeli kamçıdır. Aktif hareket ederler. 
Bazıları kloroplast taşırlar, bitkiler gibi fotosentezle besin üretirler

Örnek; öglena
Fotosentez yapan türlerde, hücreninin ön ucunda stigma denilen göz lekesi bulunur. Stigma, ışığın algılanmasını sağlar. Fotosentez yapmayan türlerde stigma bulunmaz.

Öglenanın etrafı sert bir yapıyla çevrilidir. Pelikula denilen bu yapı, Öglenayı iç ve dış etkilerden korur. Öglena da hücre içine giren fazla suyu dışarı atan kontraktil koful bulunur.
Kamçılıların bazıları da heterotroftur. Trypanosoma, Glossina palpalis isimli kan emen bir sinek türü tarafından insanlara taşındığında uyku hastalığı yapar.
Çoğalmaları ikiye bölünmeyle olan bu canlılar, tek hücreli yada koloni halinde yaşarlar.

3. Silliler (Ciliata)

Tatlı sularda yaşayan tek hücreli ökaryot canlıdır.Hareketini hücre yüzeyinde bulunan sillerle sağlar.Ağız ve yutak dışında kalan kısmını örten sert yapıya pelikula denir. Pelikula canlıyı dış etkilerden korur. Pelikula içinde bulunan ve savunmayı sağlayan yapılara trikosist denir.
Paramesyumun hücre ağzı, hücre yutağı ve hücre anüsü bulunmaktadır.

Heterotrof beslenir. Besinleri hücre yutağından besin kofulları ile alır. Atık maddeler ise hücre anüsünden dışarı atılır.Paramesyumda biri büyük diğeri küçük olmak üzere iki tane çekirdek vardır. Büyük çekirdek metabolizmayı düzenlerken, küçük çekirdek ise üremeyi düzenler. Paramesyumda da hücre içindeki fazla suyu dışarı atan kontraktil koful bulunur.

Paramesyum hem eşeyli hem de eşeysiz çoğalır. Eşeysiz çoğalma bölünerek olur. Eşeyli çoğalma ise konjugasyonla gerçekleşir. Konjugasyonla üreme sırasında küçük çekirdek mayoz bölünme geçirir. Aynı tür iki paramesyum arasında çekirdek alış verişi olur.

Paramesyumda konjugasyon sonucu hem birey sayısı artar, hem de kalıtsal yapısı birbirinden farklı bireyler oluşur.

4. Sporlular

Hareket organelleri ve kontraktil kofulları yoktur. Parazit yaşarlar. Sporlarla çoğalırlar. Konak ve döl değişimi olduğundan eşeyli ve eşeysiz çoğalma birbirini takip eder.(Metagenez).
İnsanda sıtma hastalığına sebep olan Plazmodyum,Anofel cinsi sivrisineğin dişisi tarafından insanlara taşınır ve insanın alyuvarları içinde eşeysiz, sivrisinek vücudunda eşeyli olarak çoğalırlar

[biyoloji_1_ygs_lys]

1. Şekillerine Göre Bakteriler

a. Küre şeklinde olan bakteriler (coccus)

Tek tek veya koloni halinde yaşarlar. Solunum yolu hastalıkları, menenjit ve çıbana neden olan bakterilerdir.

b. Çubuk şeklinde olan bakteriler (bacillus)

Bu bakterilerin boyu eninden fazladır. Verem, tetanoz, tifo, şarbon gibi hastalıklara neden olur.

c. Spiral şeklinde olan bakteriler (spirillum)

Kıvrımlı bakterilerdir. Bir veya iki ucunda kamçı bulunur. Frengi hastalığı yapanları ve diş kirinde bulunanları vardır.

d. Virgül şeklinde olan bakteriler (vibrio)

Virgüle benzeyen kıvrımlı bakterilerdir. Kolera hastalığına neden olur.

2. Beslenme Şekillerine Göre Bakteriler

a. Ototrof Bakteriler

İnorganik maddelerden organik madde sentezleyebilen bakterilerdir. Besin sentezlerken kullandıkları enerjiye göre ikiye ayrılırlar.

Fotoototrof Bakteriler

Işık enerjisini kullanarak inorganik maddelerden organik madde üreten bakterilerdir. Kloroplastları olmadığı için,klorofil molekülü sitoplazmada bulunur.
Fotosentez yapan bakterilerde hidrojen kaynağı farklılık gösterir. Bazı bakteriler H2O, bazı bakteriler H2S, bazıları ise H2 kullanır. Bunun sonucu olarak açığa çıkan yan ürünler farklı olur.

ÖRNEK: Fotosentez yapan bir bakteride;
I. Ribozom
II. Klorofil
III. Sentrozom
IV. Çekirdekçik
oluşumlarından hangileri bulunur?
A) I ve II B) I ve III C) II ve III D) II ve IV E) III ve IV
ÖSS 1996

ÇÖZÜM: Bakteriler prokaryot yapıda olduklarından çekirdek ve çekirdekçik bulunmaz. Ribozom dışında organeli yoktur. Fotosentez yapan bakterilerin sitoplazmasında klorofil
molekülü bulunur.
Yanıt A

Kemoototrof Bakteriler

Ortamdaki azot, demir, kükürt gibi inorganik maddeleri oksitlerler. Bu sırada açığa çıkan kimyasal enerjiyi inorganik maddelerden organik madde sentezlerken kullanırlar.
Sitoplazmada klorofil bulunmaz.

Örnek

Nitrit ve nitrat bakterileri toprağı azot bakımından zenginleştiren kemoototrof bakterilerdir.

[ad1]
NOT: Hem fotosentetik bakteriler hem de kemosentetik bakteriler inorganik maddelerden organik madde sentezlerken karbon kaynağı olarak CO2 kullanırlar.

b. Heterotrof Bakteriler

İnorganik maddelerden organik madde sentezleyemeyen, dışardan hazır besin alan bakterilerdir. Heterotrof bakteriler üç gruba ayrılır.

Saprofit Bakteriler (Çürükçül, ayrıştırıcı bakteriler)

Ölü organizmaları, bitki ve hayvanların organik artıklarını besin kaynağı olarak kullanırlar. Bu bakteriler hücre dışı sindirim yaparak, büyük organik molekülleri yapıtaşlarına ayırırlar.
Sindirim sonucu oluşan besinleri hücre içine alarak metabolizmada kullanırlar. Ayrıca toprağı inorganik madde bakımından zenginleştirerek humuslu toprağı oluştururlar.

Parazit Bakteriler

Sindirim enzimleri yoktur. Bundan dolayı sindirilmiş besinlerin bulunduğu ortamda yaşayabilirler. Canlı vücudunda yaşarken o canlıda hastalık yapan bakterilere patojen bakteri denir.
Örnek
Verem, difteri gibi hastalıklara parazit bakteriler neden olur.

Mutualist Bakteriler

Başka bir organizmayla birlikte yaşayan bakterilerdir. 
Hem bakteri hem de bakterinin üzerinde yaşadığı canlı bu birliktelikten yarar sağlar.

İnsan ile insanın kalınbağırsağında yaşayan, B ve K vitaminlerini sentezleyen bakteriler. 
Baklagiller ile baklagil kökünde yaşayan, atmosferin serbest azotunu tutan bakteriler (Rhizobium)

3. Solunum Şekillerine Göre Bakteriler

a. Aerob Bakteriler

Sadece O2 li ortamda yaşarlar. Mezozomu vardır.
Örnek

Verem bakterisi

b. Anaerob Bakteriler

Sadece O2 siz ortamda yaşarlar. O2 bu bakterilerde zehir etkisi yapar.
Örnek

Yoğurt bakterisi

c. Fakültatif Anaerob Bakteriler

Hem oksijenli hem de oksijensiz solunum yapan bakterilerdir.

4. Gram Boyası İle Boyanıp Boyanmamalarına Göre Bakteriler

a. Gram Pozitif (+) Bakteriler

Gram boyası ile boyanırlar. Boyanınca mor renk alırlar. Gram (+) bakterilerin kalın hücre duvarı vardır.

b. Gram Negatif (–) Bakteriler

Gram boyası ile boyanmazlar. Gram (–) bakterilerin iki tabakadan oluşmuş hücre duvarı vardır.

[biyoloji_1_ygs_lys]

Bakterilerde eşeyli ve eşeysiz olmak üzere, iki çeşit üreme görülür.

a. Bakterilerde Eşeysiz Üreme

Belirli bir büyüklüğe erişen bakteriler mitoz bölünmeye benzeyen bir bölünme ile bölünerek birey sayısını arttırırlar. Bakterilerin bölünmesi, uygun sıcaklılık, yeterli besin ve su bulunan ortamda her 20 dakikada bir gerçekleşir. Böylece bakteri sayısı geometrik dizi şeklinde artar. Bakteri populasyonundaki artış bakterilerin kendi faaliyetleri ile durdurulur. Ortamdaki besin miktarının azalması, bakterilerin metabolizması sonucu oluşan ve ortama verilen etil alkol, asit gibi maddeler bakteri üremesini sınırlandırır.

ÇÖZÜM: Grafiğe göre bakteri sayısı düzenli bir şekilde artmaktadır. O halde, bakterinin bulunduğu koşullar optimumdur ve değişmemiştir.
Yanıt C

b. Bakterilerde Eşeyli Üreme

Bakterilerde eşeyli üreme şekli konjugasyondur. Konjugasyonda aynı tür iki bakteri arasında gen transferi olmaktadır.
Bir bakteriden diğerine gen geçişi, bakteriler arasında kurulan sitoplazmik köprü aracılığı ile olur. Bu olay sonucu bakterilerin genetik yapısı değişir. Böylece konjugasyonla genetik çeşitlilik sağlanmış olur. Bakterilerde konjugasyon sonucu birey sayısı artmaz.

Bakteriler arasında gerçekleşen gen alışverişi bakterilerin ortam şartlarına daha dayanıklı olmasını sağlar. Bakterilere karşı kullanılan antibiyotikler bilinçsiz kullanıldığında, bakteriler bu antibiyotiklere karşı direnç kazanır.

ÇÖZÜM: Penisilin antibiyotiği bakterilerin üremesini engelleyen ve onları öldüren bir antibiyotik çeşidir. Bu antibiyotiğin eklendiği I. kapta bazı bakterilerin yaşamını sürdürmesini bunların ölen bakterilerden farklı kalıtsal özelliklere sahip olduklarını gösterir. Bu bakterilerin II. kapta da yaşamaları, III. yargının doğru olduğu gösterir.
Yanıt C

[biyoloji_1_ygs_lys]

Hücre yapılarına göre canlılar prokaryot ve ökaryot almak üzere ikiye ayrılır.

1. Prokaryot Canlılar

Çekirdek zarı ve zarla çevrili organelleri yoktur. DNA ları sitoplazmada dağınık olarak bulunurlar. Sitoplazmada bulunan tek organel ribozomdur. Monera alemindeki canlılar prokaryot yapıdadır.

2. Ökaryot Canlılar

Çekirdek zarı ve zarla çevrili organelleri vardır. Protistalar, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar ökaryot yapıdadır.

Monera Alemi

Prokaryot yapıda canlıların bulunduğu alemdir. Mavi yeşil algler ve bakteriler bu alemde yer alır.

1. Mavi – Yeşil Algler

Tek hücre ya da koloni şeklinde yaşayan canlılardır. Bazıları ipliksi yapıdadır.Hücre zarının etrafında hücre çeperi vardır. Hücre çeperiselüloz ve pektin maddelerinden oluşur. Ayrıca çeperin etrafında hücrenin salgıladığı müsilaj bulunur. DNA molekülü sitoplazmada bulunur.Ribozom dışında organelleri yoktur.Sitoplazmada yeşil renk veren klorofil, mavi renk veren
fikosiyanin pigmentleri bulunur.Mavi – yeşil alglerde eşeyli üreme görülmez. Eşeysiz olarak sporla çoğalırlar. Mavi – yeşil algler fotosentez yaparak kendi besinlerini üretebilirler. Ayrıca mantarlarla birlikte mutualist yaşam şekli olan likenleri oluştururlar. Havanın serbest azotonu tutarak toprağı verimli hale getirirler. Mavi – yeşil algler özellikle nemli topraklarda, kayalardave sularda yaşarlar. Mavi – yeşil alglere nostoc, gleocapsa ve ascillatoria örnek verilebilir.

2. Bakteriler

Prokaryot hücre yapısına sahiptirler.Çekirdek ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarla çevrili organelleri yoktur. DNA sitoplazmada bulunur. Sitoplazmada DNA nın yoğun olarak bulunduğu bölgeye nükleoid denir. Çok sayıda ribozom sitoplazmada serbest olarak bulunur. Bakterilerin hücre zarının etrafında hücre çeperi vardır. Bakteri hücre çeperi bitkilerdekinden farklı olarak protein, karbonhidrat ve yağ moleküllerinden yapılmıştır. Bazı bakterilerde hücre çeperi dıştan kapsül denilen koruyucu bir yapı ile sarılıdır.

Oksijenli solunum yapan bakterilerde, hücre zarının kıvrımlarından oluşmuş mezozom adı verilen yapılar bulunur. Mezozomda oksijenli solonumla ilgili enzimler bulunur.
Bazı bakteriler aktif, bazı bakteriler ise pasif hareket eder.Aktif hareket eden bakterilerde hareketi sağlayan kamçı bulunur

Bakteriler haploid (n) kromozomludur. Mayoz bölünme geçiremezler. Bazı bakteriler olumsuz koşullarda endospor meydana getirerek canlı kalabilirler. Endospor bakterinin dayanıklı bir zarla çevrilmesiyle oluşmuştur. Kuraklığa, donmaya, yüksek sıcaklığa karşı dirençlidirler. Ortam koşulları normal duruma döndüğünde endosporlar yeniden bakteriyi oluştururlar. Bundan dolayı, endospor oluşturma bakterilerin üreme şekli değildir. Bakterilerinin olumsuz şartlara direnmesini ve türün devamlılığını sağlar.

[biyoloji_1_ygs_lys]