• Deri vücudun bütün yüzeyini örten, bir veya birkaç tabakadan oluşmuş koruyucu bir yapıdır. Canlı türüne göre deride kıl, tırnak, pul, telek, deri bezleri ve reseptörler bulunur.
• Deri, dokunma duyusunun algılanmasını sağlayan organımızdır. İnsan derisi üst deri (epidermis) ve alt deri (dermis) olmak üzere iki tabakadan oluşmuştur.

a. Üst Deri (Epidermis)

• Derinin üst tabakasıdır. Çok katlı epitel dokudan meydana gelir. Fiziksel, kimyasal ve mikrobik etkilere karşı vücudu korur. Bu tabakada kan damarı ve sinir bulunmaz.
• Alt deride bulunan damarlardan buraya difüzyonla ulaşan sıvıyla beslenir.

Derinin en üst kısmında yassı, cansız ve keratin içeren hücrelerden oluşmuş korun tabakası bulunur. Keratinli hücreler deriyi vurma, çarpma ve mikroorganizmalar gibi etkilerden korur. Korun tabakasındaki hücreler zamanla dökülür.
Korun tabakasının altındaki tabakaya malpighi tabakası denir. Bu tabakadaki hücreler deriye renk veren pigment maddelerini taşır.
Malpighi tabakasındaki hücreler mitoz bölünme geçirerek korun tabakasında dökülen hücrelerin yerini alır.

b. Alt Deri (Dermis)

• Kan damarı, sinirler, ter bezleri, yağ bezleri, kıl kökleri, lenf damarları, dokunma cisimcikleri bulunan tabakadır.
• Kan damarları derinin beslenmesini sağlar. Damarlar vücudun ısısının ayarlanmasında da görevlidir. Kıl köklerine yapışık olan düz kaslar kılın hareketini sağlar.
• Deride dokunma, basınç, ağrı ve ısı algılayan duyu sinirleri bulunur.

Serbest Sinir Ucu: En az özelleşmiş yapılardır. Ağrı ve acı duyularını algılar.
Merkel Diskler: Deriye yapılan temasta dokunma duyusunu algılar. Temas eden cismin sivri mi, yuvarlak mı olduğunu algılar.
Meissner Cisimciği: Kılsız derinin (ayak, dudak vs.) dokunma duyusunu algılar. Merkel disklere göre daha uzun temasları algılar.
Paccini Cisimciği: Basınç, gerilim gibi duyuları algılar. Derideki en büyük mekanoreseptördür. Deri altında, derin dokularda ve iç organların duvarında bulunur.
Krause Cisimciği: Soğuk ve basınç duygusunu algılar.
Ruffini Cisimciği: Sıcak ve gerilme duyusunu algılar.

Derinin Diğer Görevleri

• 
  Deri, altındaki yapıları fiziksel ve kimyasal etkilerden korur.
• 
  Mikroorganizmaların vücuda girmesini engeller.
• 
  Gözeneklerden gaz alışverişini sağlayarak solunuma yardımcı olur.
• 
  Terleme yolu ile boşaltıma yardımcı olur.
• 
  Malpighi tabakasındaki pigmentler ile, zararlı ışınların alt bölgelere geçişini engeller.
• 
  Vücudun nemli kalmasını sağlar.
• 
  Yağ salgılar.
• 
  Bazı ilaçlar emilir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Dil, tat alma organıdır. Ayrıca konuşmaya, çiğnemeye ve yutmaya da yardımcı olur.
• Dil çizgili kaslardan yapılıdır. Üzeri epitel doku ile örtülüdür.
• Dilin üst yüzeyinde tat alma tomurcukları (papilla) bulunur.
• Dilimizde yaklaşık 9.000 – 10.000 kadar papilla vardır.
• Gırtlak ve yutak düzeyinde de az miktarda papilla yer alır.
• Tat almakla görevli almaç hücreler papilla içinde bulunur.
• Almaç hücrelerinin kendisi sinir değildir. Dış uçlarında mikrovillus bulunan özelleşmiş hücrelerdir.
• Almaç uyarıldığında, almaç hücrelerine yakın uzanan sinir liflerinde impuls oluşur.
• İnsan dilinin ayırt edebildiği tatlı, acı, ekşi ve tuzlu olmak üzere dört temel tat duyusu vardır.
• Dilin her tarafında bu tatlar alınmakla beraber, dil ucunda tatlıyı, ön yanlarda tuzluyu, arka yanlarda ekşiyi, arkasında ise acıyı algılayan tat tomurcukları daha fazladır.
• Tatların algılanmasında besinlerin kokusu, görünümü ve sıcaklığı da etkilidir. Sıcak olan besinlerde maddeler buharlaşarak burunda koku alma almaçlarını uyarır.
• Grip gibi hastalıklarda, mukus burun boşluğunu (koku alma almaçlarını) örter. Bu durumda koku alma duyusu azaldığı için besinlerin tadı tam olarak algılanamaz.

ÖRNEK: İnsanda, reseptörleri benzer biçimde uyarılan iki duyu,aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) İşitme – Koklama B) Tatma – Görme C) İşitme – Tatma D) Dokunma – Koklama E) Koklama – Tatma
1992 ÖYS

ÇÖZÜM: Burunda ve dilde kemoreseptör bulunur. Tat alma ve koklama duyularının algılanabilmesi için uyaranların mukusta çözünebilen maddeler olması gerekir. Burunda ve
dilde kemoreseptör bulunur.
Yanıt E

• Burun koku alma organıdır.
• Dıştan bir kabartı olarak görülen burnun içi geniş bir boşluktur.
• Buraya burun boşluğu denir. Burun boşluğunun iç yüzeyi epitel doku ile örtülüdür.
• Epitel dokuda koku alma hücreleri ve goblet hücreleri bulunur.
• Goblet hücrelerinden salgılanan mukus, burna giren havanın temizlenmesini ve nemlendirilmesini sağlar.
• Burun boşluğunda bulunan kıllar solunum havasındaki toz zerreciklerinin tutulmasını sağlar.
• Koku alma reseptürleri her iki burun boşluğunun en üst tarafından sarı bölge denilen küçük bir alanda bulunur.
• Koku reseptürlerini genişlemiş olan dendritlerine koku çamakçıkları denir.
• Koku çamakçıklarının uçlarından çıkan kirpikler mukus örtüsünün yüzeyine tutunur.
• Kalbur kemiğinin üzerinde koku soğanacağı bulunur.
• Koku reseptörlerinin aksonları kalbur kemiğini geçerek koku soğanacığına gelir. Burada sinir hücreleriyle sinaps yapar.
• Sarı bölgede bulunan reseptörler kemoreseptördür.
• Bu reseptörler mukus içinde çözünen molekülleri algılayabilirler.
• Koku reseptörleri çabuk yorulur. Bundan dolayı belirli bir koku sürekil olarak alınırsa bir süre sonra hissedilmez.
• Fakat aynı ortamda farklı bir koku ayırt edilebilir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• 
  Kulak kepçesi ile toplanan ses dalgaları kulak kanalı boyunca ilerler ve kulak zarını titreştirir.
• 
  Bu titreşimler orta kulaktaki çekiç, örs ve üzengi kemikleri tarafından oval pencereye iletilir.
• 
  Titreşimler oval pencereden kohlea içindeki endolenfe aktarılır.
• 
  Vestibular ve timpanik kanallar içindeki sıvıyı titreştiren ses dalgaları korti organını uyarır.
• 
  Korti organında oluşan impulslar işitme sinirleri ile beyne iletilir ve burada değerlendirilir.

Ses dalgaları > Kulak kepçesi > Kulak yolu > Kulak zarı > Çekiç > Örs > Üzengi > Oval pencere > Vestibular kanal > Kohlea kanalının üst zarı >Endolenf >Korti >İşitme sinirleri >Beyinde işitme merkezi

Örnek: İnsanda, sesin algılanmasında,
I. Otolitlerin reseptörler üzerinde yer değiştirmesi
II. Reseptörlerin (sıvıdaki dalgalar aracılığıyla) mekanik olarak uyarılması
III. Uyarının mukus aracılığıyla reseptöre iletilmesi
olaylarından hangileri rol oynar?
A) YalnızI B)YalnızII C)I ve II D) I ve III E) II ve III
1994 ÖYS

Çözüm: İç kulaktaki tulumcuk ve kesecik içinde otolit denilen taşlar bulunur. Vücudun pozisyonu değişince otolitlerin basınç yaptığı hücre grubu değişir. Bu şekilde vücudun
dengesi sağlanır. Salyangozun içinde bulunan sıvı, ses dalgaları ile hareketlendirilir. Bu dalgalar korti organını uyarır. Oluşan impuls sinirlerle beyne iletilir ve işitme sağlanır. Uyarının mukus aracılığı ile reseptörü uyarması dilde ve burunda olur.
Yanıt B

Çözüm: Östaki borusu orta kulak ile dış ortam arasında hava basıncını dengeler. Orta kulak kemikleri ses dalgalarının şiddetini arttırır. İşitme reseptörleri salyangozda bulunur.
Kulak zarı dış kulaktan gelen ses dalgalarını orta kulağa iletir. Korti organı farklı frekanstaki ses dalgalarını impulsa çevirir.
Yanıt E

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Kulak işitme ve denge organıdır. Dış kulak, orta kulak ve iç kulak olmak üzere üç bölümden oluşmuştur.

a. Dış Kulak

• Kulak kepçesi, dış kulak yolu ve kulak zarından oluşur.
• Kulak kepçesi kıkırdak dokudan yapılmıştır.
• Dış kulak yolu S şeklinde bir borudur. Dış kulak yolunda kulak kiri salgılayan bezler bulunur.
• Kulak yolunun başlangıcında ince tüyler bulunur.
• Kulak kiri ve tüyler, tozlar ve yabancı cisimlere karşı kulağı korur.
• Dış ortamdan gelen ses dalgaları, kulak kepçesi ile toplanarak kulak yoluna iletilir.
• Ses dalgaları dış kulak ile orta kulak arasında bulunan kulak zarını titreştirir.
• Kulak zarı bağ dokusundan yapılmış, ince ve yarı saydam bir yapıdır.

b. Orta Kulak

• Çekiç, örs ve üzengi kemiklerinin bulunduğu bölümdür.
• Çekiç kemiği kulak zarına bağlıdır.
• Üzengi kemiği ise iç kulağın başlangıcı olan oval pencere ile bağlantılıdır.
• Orta kulakta bulunan kemikler ses titreşimlerini kuvvetlendirerek iç kulağa iletirler.
• Orta kulakta, kulağı yutağa bağlayan östaki borusu bulunur.
• Östaki borusu orta kulak ile dış ortam arasındaki basıncı ayarlayarak kulak zarının patlamasını engeller.
• Orta kulak iç kulağa oval ve yuvarlak pencereler ile bağlanır.

c. İç Kulak

• Hem işitmeyle hem de dengeyle ilgili yapıların bulunduğu bölümdür.
• İç kulaktaki yapılar kafatasında bulunan kemik labirent içine gömülü durumdadır.
• İç kulakta bulunan işitmeyle ilgili kısım salyangoz (kohlea) dur.
• Salyangoz, kendi ekseni etrafında 2,5 kez helezon gibi dönmüş bir yapıdır.
• Salyangoz içinde, üç kanal vardır. Ortak tepe noktalı, koni şeklinde olan bu kanallar birbirlerinden zarla ayrılmıştır.
• Bu kanallardan üsttekine vestibular kanal, alttakine timpanik kanal denir.
• İki kanalın ortasında kalan ise kohlear kanaldır.
• Vestibular kanal oval pencereye, timpanik kanal yuvarlak pencereye bağlıdır.
• Vestibular ve timpanik kanalda perilenf denilen sıvı, kohlear kanalda ise endolenf denilen sıvı bulunur.
• İşitme reseptörlerini içeren yapı korti organıdır.
• Korti organı kohlear kanalda, vestibular kanal ile timpanik kanalı ayıran bazilar zar (temel zar) üzerinde bulunur.
• Korti organının serbest olan sinir uçları endolenf sıvısı içinde bulunur.

• İç kulakta bulunan denge ile ilgili yapılar yarım daire kanalları ve bunları kohleaya bağlayan vestibüldür.
• Vestibülün iç kısmında birbirine dik açıyla konumlanmış tulumcuk ve kesecik denilen iki odacık vardır.
• Yarım daire kanalları üç tanedir ve birbirine dik açı yapacak şekilde bağlantılıdır.
• Bu şekilde her düzlemde bir yarım daire kanalı olması sağlanmıştır.
• Kanalların her biri iki ucu ile tulumcukla bağlantılıdr.
• Her kanalın bağlantı yerlerinden birinde ampulla denilen şişkin bir bölge bulunur.
• Yarım daire kanalları ile tulumcuk ve keseceğin içi endolenşe doludur.
• Kesecik ve tulumcuğun iç yüzeyi silli hücreler ile kaplıdır.
• Bu keselerin içinde otolit denilen kalsiyum karbonattan oluşmuş küçük taşlar bulunur.
• Otolitler yerçekiminin etkisi ile titrek tüylü duyu hücrelerine basınç yapar.
• Vücudun pozisyonu değişince otolitlerin baskı yaptığı hücre grubu değişir, beyinciğe farklı impulslargider.
• Bu yeni durum beyincikte değerlendirilerek vücudun durumu belirlenir ve denge sağlanmış olur.
• Yarım daire kanallarının içi de silli ve duyarlı hücrelerle kaplıdır.
• Bu kanallarda otolit bulunmaz. Kanaldaki endolenfin hareketi silli hücreleri uyarır. Baş döndürülünce sıvı hareketinde gecikme olur.
• Üç kanaldan gelen farklı uyartılar beyinde birleştirilir ve başın pozisyonu belirlenir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

Cisimlerden göze gelen ışınlar ilk önce korneada (saydamtabaka) kırılır. Göz bebeğinden geçerek göz merceğinde kırılır ve sarı lekeye düşer.
Sarı lekede net fakat ters görüntü oluşur. Kör noktadan çıkan sinirler görüntüyü beyindeki görme merkezine iletir.
Beyinde düz, net ve renkli görüntü oluşur.
Cisimden gelen ışık ışını >Kornea >Göz bebeği >Göz merceği >Camsı cisim >Sarı leke >Görme siniri >Beyindeki görme merkezi

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Göz, ışığa duyarlı reseptörleri (fotoreseptörleri) içeren ve görme olayını gerçekleştiren organdır.
• Göz görme işinde doğrudan görevli olan göz küresi ve bunları koruyan yapılardan oluşmuştur.

Gözün Yardımcı Organları

• Kaşlar, kirpikler, göz kapakları, göz yaşı bezleri ve göz yuvarlağını göz çukuruna bağlayan kaslar gözü koruyan yardımcı organlardır.
• Kaşlar çok sayıda kıl içeren ve deriden oluşmuş kabartılardır.
• Her gözde altta ve üstte olmak üzere iki tane deri kıvrımından ibaret göz kapağı vardır. Kaşlar, kirpikler ve göz kapakları göze yabancı bir maddenin girmesini engeller.
• Göz kapağının duvarı içinde bulunan bezler bir sıvı salgılayarak gözün ön yüzünü temiz, ıslak ve kaygan tutarlar.
• Göz yaşı bezinden salgılanan göz yaşında bulunan antibakteriyel ve lizozomal enzimler göz yüzeyine ulaşan bakterileri öldürerek üremelerini engeller.
• Gözü göz çukuruna bağlayan kaslar, gözün hareketini sağlayarak görme yönünü ayarlar.

Göz Küresinin Yapısı

Göz küresi dıştan içe doğru üç tabakadan oluşmuştur.

• 
  Sert tabaka (Sklera)
• 
  Damar tabaka
• 
  Ağ tabaka (Retina)

a. Sert Tabaka (Sklera)

• Göz küresinin en dış tabakasıdır. Sıkı lişi beyaz bağ dokudan oluşmuştur. Göz kaslarının tutunma yeridir. Göz küresinin şeklini korur.
• Sert tabakanın ön kısmı tümsekleşerek saydam tabakayı (kornea) oluşturur. Kornea ışığı toplayarak göze girmesini sağlar.

b. Damar Tabaka

• Sert tabakanın altında bulunan tabakadır. Kan damarları ve pigmentlerce zengindir.
• Kan damarları gözün beslenmesini sağlar. Damar tabakanın arka yüzeyinde siyah pigmentler içeren bir tabaka vardır.
• Bu tabaka göze gelen fazla ışığı absorbe ederek göz yuvarlağının iç kısmını karanlık bir oda haline getirir. Böylece göz içi yansımalar önlenir.
• Damar tabaka korneanın bulunduğu bölgede kalınlaşarak irisi oluşturur.
• İriste hem halka şeklinde hem de ışınsal olarak dizilmiş düz kaslar bulunur. İrisin ortasında bulunan ve ışığın içeri girmesini sağlayan açıklığa göz bebeği denir.
• Göze gelen ışık miktarına göre göz bebeği büyüyüp küçülerek göze giren ışık miktarı ayarlanır.
• Göze fazla ışık geldiğinde irisin yapısındaki halka kaslar kasılır ve göz bebeği küçülür. Göze az ışık geldiğinde irisin yapısındaki ışınsal kaslar kasılır ve göz bebeği genişler.
• İrisin yapısında göz pigmentleri bulunur ve göze renk verir.
• İrisin arkasında göz merceği bulunur. İnce kenarlı mercek özelliğinde olan göz merceği canlı, esnek ve saydamdır.
• Göz merceği kirpiksi kaslarla göz küresine bağlıdır.
• Göz bebeğinden geçen ışınlar göz merceğinde kırılarak ağ tabakaya düşer.
• Kirpiksi kaslar yardımıyla göz merceğinin yuvarlaklığı değiştirilerek odak uzaklığı ayarlanır.
• Görülen cismin  uzaklığına bağlı olarak gerçekleşen ve her defasında ışınların sarı lekede odaklanmasını sağlayan bu olaya göz uyumu denir.
• Bakılan cisim uzakta ise kirpiksi kaslar kasılır ve mercek düzleşir. Bakılan cisim yakında ise kirpiksi kaslar gevşer ve mercek kalınlaşır. Mercek kalınlaştığında ışığı daha fazla kırar.

• Kornea ile göz merceği arasında kalan boşluğa ön oda, göz merceği ile iris arasında kalan boşluğa arka oda denir.
• Bu odaları dolduran sıvılar göz küresinin şeklinin korunmasını sağlar.
• Göz merceği ile ağ tabaka arasında camsı cisim denilen berrak ve jelatinimsi bir madde bulunur.
• Camsı cisim kan damarı taşımayan kornea ve göz merceğinin beslenmesini sağlar. Ayrıca iç basınç oluşturarak göz küresinin şeklinin sabit kalmasını sağlar.

c. Ağ Tabaka (Retina)

• Göz küresinin en iç tabakasıdır. Işığa duyarlı reseptörler ve sinirler bu tabakada bulunur.
• Retinanın arka kısmında çubuk ve koni olmak üzere iki çeşit fotoreseptör bulunur. Çubuk şeklinde olan fotoreseptörler retinanın çevresinde bulunur.
• Koni şeklinde olan fotoreseptörler ise retinanın merkezinde daha yoğundur. Çubuk hücreleri siyah – beyaz görmeyi ve cismin şeklini algılamayı sağlar.
• Koni şeklinde olanlar ise parlak ışıkta ve renkli görmeyi sağlar.
• Gözün önüne yan taraftan yaklaştırılan bir cismin ilk önce şekli ayırt edilir. Fakat rengi fark edilmez. Çünkü görüntü ilk olarak çubuk hücreleri ile algılanır.
• Mavi ışığa, kırmızı ışığa ve yeşil ışığa duyarlı pigment içeren üç tip koni reseptörü vardır.
• Bu üç rengin dışında kalan renkler, iki veya üç koninin değişik oranlarda uyarılması ile algılanır.
• Reseptörlerin retina üzerinde yoğun olarak bulunduğu bölgeye sarı leke (benek) adı verilir. Sarı lekede cisimlerin görüntüsü ters olarak oluşur.
• Göz yuvarlağının arka kısmında duyu sinirlerinin aksonları birleşerek göz sinirini oluşturur. Sinirlerin gözden çıktığı noktada reseptör yoktur.
• Görüntü oluşmadığı için bu bölgeye kör nokta denir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Canlının iç ve dış ortamında meydana gelen değişiklikler özel hücreler tarafından algılanır.
• Bu hücreler aldıkları uyarıları enerjinin bir çeşidinden başka bir çeşidine çevirirler.
• Beyne iletilen uyarılar burada değerlendirilip cevap oluşturulur.
• Böylece belirli bir duyu alınmış olur.
• Duyu organlarında bulunan ve uyartıları alıp sinir hücrelerine aktaran özel hücrelere reseptör (almaç) denir.
• Reseptörlerin her biri, çok özel bir tür enerjideki değişimleri algılar.
• Reseptörler eşik değer ve üzerindeki tüm uyarı lara cevap verir.
• Bir reseptörün uyarılabilmesi için gerekli eşik değeri, herhangi bir hücrenin uyarılması için gerekenden daha düşüktür.
• Vücudun iç kısımlarında kan ve doku sıvılarındaki osmotik basınç ve pH değişimlerini algılayan reseptörler bulunur.
• Vücudun yüzeyine yakın kısımlarında ise koku, tat,titreşim gibi uyarıları algılayan reseptörler bulunur.
• Vücudumuzda bulunan reseptörler uyaranın cinsine ve uyarının kaynağına göre dört çeşittir.

• Fotoreseptörler: Işığa duyarlı reseptörlerdir.

Örnek
Göz.
Kemoreseptörler: Kimyasal uyarıları algılayan reseptörlerdir.
Örnek
Koku ve tat alma.
Mekanoreseptörler: Mekanik uyarıları algılayan reseptörlerdir.
Örnek
Dokunma, işitme, denge.
Termoreseptörler: Sıcaklık farkını algılayan reseptörler

Reseptörlerin yapı ve fonksiyonu birbirinden farklı olmasına rağmen, hepsi impulsları merkezi sinir sistemine aksiyon potansiyeli ile iletirler.
Duyuların farklı olmasının tek sebebi aynı şekilde iletilen impulsların beyinde farklı şekilde yorumlanmasıdır.

ÖRNEK: Uyarıların alınması, merkezi sinir sistemine iletilmesi ve yorumlanması sürecinde, aşağıdakilerden hangisi duyu sistemlerinin tümü için aynıdır?
A) Duyu hücrelerinin uyarılma biçimi
B) Duyu sinirinden geçen uyarı sayısı
C) Duyu hücrelerinin uyarılmasını sağlayan enerji miktarı
D) Uyarıların beyinde yorumlandığı yer
E) Uyarı iletilirken sinir hücrelerinde oluşan değişiklikler
1989 ÖYS
ÇÖZÜM: Her duyu organında bulunan reseptörler farklıdır. Fotoreseptörler ışıkla, kemoreseptörler kimyasal madde ile,mekanoreseptörler dokunma ile, termoreseptörler sıcaklık değişimi ile uyarılır. Her reseptörün uyarılması için gerekli eşik değer farklıdır. Reseptörlerin uyarılması ile oluşan impulsun beyne iletimi elektrokimyasaldır. Ancak beyinde her duyunun yorumlandığı yer farklıdır.
Yanıt E
Belirli bir duyu için özel reseptörlerin bulunduğu organlar duyu organları bu organlardan oluşan sistem ise duyu sistemidir.

[biyoloji_2_ygs_lys]