• Dil, tat alma organıdır. Ayrıca konuşmaya, çiğnemeye ve yutmaya da yardımcı olur.
• Dil çizgili kaslardan yapılıdır. Üzeri epitel doku ile örtülüdür.
• Dilin üst yüzeyinde tat alma tomurcukları (papilla) bulunur.
• Dilimizde yaklaşık 9.000 – 10.000 kadar papilla vardır.
• Gırtlak ve yutak düzeyinde de az miktarda papilla yer alır.
• Tat almakla görevli almaç hücreler papilla içinde bulunur.
• Almaç hücrelerinin kendisi sinir değildir. Dış uçlarında mikrovillus bulunan özelleşmiş hücrelerdir.
• Almaç uyarıldığında, almaç hücrelerine yakın uzanan sinir liflerinde impuls oluşur.
• İnsan dilinin ayırt edebildiği tatlı, acı, ekşi ve tuzlu olmak üzere dört temel tat duyusu vardır.
• Dilin her tarafında bu tatlar alınmakla beraber, dil ucunda tatlıyı, ön yanlarda tuzluyu, arka yanlarda ekşiyi, arkasında ise acıyı algılayan tat tomurcukları daha fazladır.
• Tatların algılanmasında besinlerin kokusu, görünümü ve sıcaklığı da etkilidir. Sıcak olan besinlerde maddeler buharlaşarak burunda koku alma almaçlarını uyarır.
• Grip gibi hastalıklarda, mukus burun boşluğunu (koku alma almaçlarını) örter. Bu durumda koku alma duyusu azaldığı için besinlerin tadı tam olarak algılanamaz.

ÖRNEK: İnsanda, reseptörleri benzer biçimde uyarılan iki duyu,aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) İşitme – Koklama B) Tatma – Görme C) İşitme – Tatma D) Dokunma – Koklama E) Koklama – Tatma
1992 ÖYS

ÇÖZÜM: Burunda ve dilde kemoreseptör bulunur. Tat alma ve koklama duyularının algılanabilmesi için uyaranların mukusta çözünebilen maddeler olması gerekir. Burunda ve
dilde kemoreseptör bulunur.
Yanıt E

Canlılığıyla insana adeta hayat veren dil, insan yaşamının her anında sır dolu yapısıyla değişmez olan özel yerini almıştır. Duygu ve düşüncelerimizin hayatımıza aksi olarak nitelendirebileceğimiz dilimiz; kendimizi ifade etmemizi sağlayan, toplulukları toplumlaştıran ve toplumları uluslaştıran en önemli unsurdur. Ve dil; insanlık tarihine güneş gibi doğuşuyla geçmişin pek çok sırrını günümüze ve geleceğe taşımaktadır.

Geçmişe doğru kısa bir yolculuğa çıkalım ister misiniz? İmkansız gibi görünen bu tarihsel yolculuğu bize mümkün kılacak araç dilin ta kendisidir. Dil geçmişten geleceğe olan yolculuğunda nesil duraklarındaki alacaklarını bir sonraki kuşaklara aktaracak ve bu böyle sürüp gidecektir. Siz de dil ile bu tarihi yolculuğu tadacaksınız. O halde kemerlerinizi sıkı bağlayın nesilden nesile aktarımda en harika araçla tarihin derinliklerine yol alalım… Toplumlar tarih boyu birçok özelliklerini dile nakşetmişlerdir. Böylelikle bir dile bakarak o toplumun geleneklerini, yaşam biçimini, hayat felsefesini, tarihini vs birçok özelliğini öğrenebiliriz. Türkçemizi baz alacak olursak güzel dilimizi incelediğimizde atalarımızın yaşadığı o kutlu çağlara gitmek mümkündür. Bu yönden dili incelerken heyecanlandığımı söyleyebilirim.

Gelin biraz da yolculuğun başlangıç noktasına, zaman tünelinin başına gidelim, bizleri tarihe götüren tarihi bize getiren capcanlı yapı dil nasıl oluşmuş hep birlikte görelim…

Bizler için geçmişin karanlığını aydınlığa boğan toplumların pek çok özelliğini dünden bugüne aktaran dilin doğuşu asırlar boyu merak konusu olmuştur. Dilin doğuşu üzerine pek çok teorem ortaya atılmışsa da kanıtlanabilirlik açısından bakıldığında ortaya konulan görüşlerin varsayımlardan ileri gidememesi, bizleri; dilin doğuşunun sadece fikirlerle açıklanabileceği sonucuna götürür. İnsanlık tarihinin en eski çağlarının aydınlatılması dilin doğuşunu da ortaya çıkaracaktır. Dil kuşkusuz insanoğlunun belli ihtiyaçları sonucu meydana gelmiş ve insana pek çok yönden fayda sağlamıştır. Dilin doğuşu üzerine yapılan araştırma ve çalışmalar Eski Hint, Eski Yunan‘a kadar kökleri uzanan bir koca ağaçtır. Bu koca ağacın her bir meyvesi çeşitli fikirlerdir ki dilin doğuşunu açıklamaya çalışır. Tarihte dil konusuna eğilim din ile başlar. Din olgusu içerisinde Tanrıya yakarış, şükür ve istek olan duaların en güzel şekilde ve hatasız söylenebilmesi için dile özen gösterilmeye başlanmıştır. Dil bilgisi kurallarının temeli kutsal kitapların nesilden nesile aktarımındaki çabanın ürünü olduğu düşünülmektedir. Birçok dinde dilin var oluşunu insanlara açıklayan ilahi bir kaynak olduğu görülmektedir. Örneğin; Tanrı’nın Adem’i yarattıktan sonra yarattığı her canlıyı Adem’in seslendiği gibi isimlendirişidir.Ya da bir Hindu inanışına göre diller Brahma’nın eşi Sarasvati tarafından yaratıldığının düşünülmesi gibidir.

İnsanın doğadan duyduğu sesleri taklit yoluyla konuşmaya başladığını ve dilin kökeninin bu taklit sesler olduğunu öne süren dilbilimciler de vardır. Ama bir dil sadece varlıkların isimlerinden oluşmayacağı için bu görüş dillerdeki soyut kelimelerin açıklanmasında kısır kalmıştır. Bir fikre göre dilin ağız hareketlerinden kaynaklandığı; fiziksel hareketler ve ağız hareketleri arasındaki bağlantıya değinilerek fiziksel hareketlerle açıklanamayacak duygu durumlarının ağız hareketleriyle açıklanmasıyla dilin gelişmiş olabileceği öne sürülmüştür. Bedensel hareketler ve ağız hareketleri bir dildeki bütün dilsel iletileri karşılamayacağı için bu sav da yetersiz kalmıştır. Bir başka görüş dilin doğuşunu çeşitli olaylar karşısında insanların gösterdikleri bedensel ve ruhsal tepkiler sonucu çıkarmış oldukları seslerle ilişkilendirmektedir. İnsanların birlikte iş gördükleri esnada çıkardıkları ritmik seslerin dilin oluşumuna zemin hazırladığını ileri süren dil bilimciler de vardır.

Ulu önder Atatürk dilin doğuşuna milli bir bakış açısı kazandıran Güneş Dil Teorisi’ne büyük destek vermiştir. Mustafa Kemal Güneş Dil Teorisi‘yle dilin oluşumunu milli bir görüşle ortaya koymuş o dönemki halkın ve batılı bilim adamlarının Türkçemize olan yanlış düşünce ve tutumları yok etmek, kutlu dilimizi hak ettiği yere çıkarabilmek için bu teoriye desteğini vermiştir. Teori; Türkçe “güneş” sözcüğünün bütün dillerin türeyiş noktası olduğunu ileri sürerek; dünyanın en eski dilinin Türkçe olduğunu ispat etmek çabasındadır.

Bunun yanı sıra dil bilimciler arasında bütün dünya dillerinin ortak bir kökenden geldiği görüşü vardır. Diller incelendiğinde şaşırtıcı bir sonuç olarak ortak kökler tespit edilmişse de bu görüş de dilin doğuşunu açıklamakta kesin bulgular ortaya koyabilmiş değildir.

Görüldüğü üzere dilin doğuşu; çözülmesi ve ispatlanması zor bir problem gibidir. İnsanların zihnindeki soru işaretlerini gidermek adına yapılan çalışmalar bugün birer fikir olmaktan ileri gidememişse de insanoğlunun meraka olan susuzluğu dinmiş değildir. Dil bilimcilerin gelecekte yapacakları yeni çalışmalar ile dil güneşinin doğuşunu insanlığa izlettirmek belki de gerçek olacaktır.

Aykonçuy

Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimaî bir müessesedir. (Muharrem Ergin) Düşünce, duygu ve isteklerin; bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü ve çok gelişmiş bir dizgedir. (Doğan Aksan) Türk Dil Kurumu’nun ise “insanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan” olarak tanımladığı dil, bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere belli başlı özelliklere sahiptir.

Dilin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir:

• Dil, her şeyden önce sürekli gelişme gösteren canlı bir varlıktır.
• Dil, onu oluşturan topluma aittir, bunun için toplumsal bir değer taşır.
• Dil, sistemli ve gelişmiş bir iletişim aracıdır.
• Dil, düşünce ve zekanın bir göstergesidir.
• Dil, sosyal ve canlı bir varlıktır.
• Dil birliği, bir milleti oluşturan özelliklerin başında gelir.
• Dil, en küçük birimi olan seslerden örülmüş bir yapıdır.
• Dil, toplumsal rolü sayesinde kişiler arasında duygu ve düşünce ortaklığı sağlar.
• Bir milletin dili, onun tarihi, dini ve kültürüyle iç içedir.

İnsanoğlunun en büyük icatlarından biri olan dil, kişiler arasında iletişimi sağlayan en önemli araçlardan biridir. İletişimin dille gerçekleştirilen, jest ve mimiklerle gerçekleştirilen, resim, şekil, çizgi gibi sembollerle gerçekleştirilen ya da simgelerle gerçekleştirilen türleri vardır. “Bir bilginin, bir niyetin ilkel ya da gelişmiş bir işaret dizgesinden yararlanarak, bir zihinden başka bir zihne ya da bir merkezden başka bir merkeze ulaştırılması” olarak tanımlanan bildirişimin sağlanabilmesi için, iletişim öğelerinin bilinmesi gerekmektedir.

İletişim öğeleri şunlardır:

Kaynak (Gönderici): Duygu, düşünce ve isteğin aktarılmasında sözü söyleyen kişi ya da topluluk.
Alıcı: Vericinin gönderdiği iletiyi alan ve anlamlandıran kişi veya topluluktur.
İleti (Mesaj): Gönderici ile alıcı arasında aktarılmakta olan duygu, düşünce ya da istek.
Kanal (Oluk): Bildirişimde kullanılan yoldur. Alıcı ile verici arasındaki iletiler sözlü veya yazılı olabilir.
Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği her türlü yanıt, geri bildirim. İletişimin başarılı olduğuna işarettir.
Bağlam (Çevre): İletişimin gerçekleştiği ortam ve bu çevrenin uygunluğudur.

Dilin özelliklerini ve iletişim sürecinin öğelerini kısaca belirttikten sonra, dilin işlevleri üzerinde durabiliriz. Dilin 6 tane işlevi bulunmaktadır. Bu işlevleri Roman Jakobson adında bir Rus dil bilimci ortaya koymuştur. Bunlar şöyledir:

1. GÖNDERGESEL İŞLEV: Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa dil göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bu başka bir ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir. Herhangi bir konunun açıklığa kavuşmasını sağlayacak bilgilerin ortaya konulması, dilin göndergesel işlevine işaret eder. Burada amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir bilgi vermektir. Bu işlev daha çok kullanma kılavuzlarında, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar.

ÖRNEK: ” Hegel’in felsefesinin çıkış noktası bilim değil, tarihtir.”

2. HEYECANA BAĞLI İŞLEV: Bir ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir. Bu işlevde çoğunlukla duygular, heyecanlar, korkular, sevinç ve üzüntüler dile getirilir.

[ad1]

Dilin göndergesel işlevinde nesnellik, heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır.

ÖRNEK: “Ben bu davranışınızı etik bulmuyorum, siz yanlış davranıyorsunuz.”

3. ALICIYI HAREKETE GEÇİRME İŞLEVİ: Bu işlevde ileti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklâm metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur. Dilin alıcıyı harekete geçirme işleviyle hazırlanan metinlerde gönderici, iletiyi alanı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister.

ÖRNEK: “Sınıfı hemen terk et.”

4. KANALI KONTROL İŞLEVİ: Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır.

ÖRNEK: “Beni anladınız değil mi?”

5. DİL ÖTESİ (ÜST DİL)İŞLEVİ: Bir ileti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse o iletide dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Dilin dil ötesi işlevinde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda karşımıza çıkan ve “yani, demek istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi işleve, günlük yaşamda da sıkça başvurulur.

ÖRNEK: “Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlamda kullandım.”cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, başka bir iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiştir.

6. ŞİİRSEL (SANATSAL)İŞLEV: Bir iletinin iletisi kendisinde ise dil şiirsel işlevde kullanılmıştır. Dil bu işlevde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Örneğin dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinler olan lirik anlatılarda ve şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir. Şiirsel metinler, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır, yani şiirin gerçeği, şiirin kendisidir. Dilin şiirsel işleviyle kullanıldığı metinlerde gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için, dili istediği gibi kullanır, yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için bir anlamda dili yeniden yaratır. Edebi sanatlardan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcüklerden yararlanarak imgeler oluşturur, sözcükleri daha çok yan ve mecaz anlamlarda kullanır. Edebi metinlerde dil şiirsel işlevde kullanılır.

Dil ve konuşabilme yeteneği, insanoğluna yaratılışıyla birlikte bağışlanmış ve onu diğer canlılar üzerinde üstün kılmış en önemli özelliklerinden birisidir. İnsan adı verilen bu canlı türünün en üstün özelliği düşünebilmesi ve muhakeme edebilmesidir. Dil-düşünce ilişkisi ise, yüzyıllardan beri araştırılan bir konudur. Kimi dilbilimcilere göre, dil, düşüncenin evidir. Diğer bir söyleyişle, düşünce ancak dille oluşur ve yine dil sayesinde dış dünyaya aktarılır. Çok yeni sayılabilecek bir bakış açısına göre ise, adlandırma ve kavramlar olmadan düşünce üretilemez. Öyle anlaşılıyor ki insanı insan yapan bu iki temel özelliği, birbiriyle yakından ilgilidir.
[m2]

Dil, bireye düşünce üretebilme, düşüncelerini dışa vurma, bilgi edinme, geçmişini hatırlama, gününü yaşama, geleceğine yön verme, kişiliğini kazanma, hayatını sürdürme gibi daha pek çok açıdan yardımcı olmaktadır. Bu yönüyle dil, daha çok bireyseldir. Çünkü, kişiliğimiz biraz da dilimizle kazanılır ve kişiliğimiz aslında dilimizde gizlidir. Dil, ferdî ve millî kişilik ve kimliğimizi bünyesinde barındırır. Dil, hayatın her safhasını kapsayan, her an onun içinde yaşadığımız genişçe bir dünyadır. Kısacası, dil, aslında hayatın kendisidir.

İnsanoğlu, toplu hâlde yaşamaya mecbur ve muhtaç olan bir canlı türüdür. Hiçbir insan tek başına yaşayamaz. İnsanların bir arada yaşayabilmeleri için, aralarında birtakım ortak özelliklerin bulunması gerekir. İnsanları bir araya getirip aralarında ortak duygusal bağlar kuran vasıtalardan birisi de dildir. Dilin insanlar arasında iletişimi sağlaması, onun çok küçük bir yönünü ifade etmektedir. Dil, asla mekanik değil, duygusal bir iletişim aracıdır. Dilin asıl işlevi, insanlar arasında doğal, duygusal ve ruhsal bağlar kurmasıdır.

Böylelikle diller, insan topluluklarını birbirlerine yaklaştırarak “millet” adı verilen sosyal kurumun oluşmasına zemin hazırlarlar. Bu yönüyle dil, milleti oluşturan bireyler arasında tam bir birleştirici unsur görevini üstlenir. Onları duygu, düşünce, hayal ve en önemlisi dış dünyayı algılama açısından birbirine yaklaştırır. Dil sayesinde ortak duygu, düşünce ve ideallere sahip olan bireyler arasında, aynı zamanda ortak bir şuur da oluşur. Bu şuur ferdî şuurun çok ötesinde millî bir şuurdur. Millî şuur ise, bir milleti ayakta tutan, geçmişini hatırlatan, değerlerini bugüne taşıyan, bugününü en güzel şekilde yaşatan ve bütün bunları kapsayacak şekilde geleceğe yön veren hareketlerin bütünüdür.

İleti, dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi amacıyla düzenlenerek oluşturulmuşsa dilin “göndergesel işlev“de; ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dilin “heyecana bağlı işlev“de; ileti, alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmişse dilin “alıcıyı harekete geçirme işlevi“nde; ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse “kanalı kontrol işlevi“nde; ileti, dille ilgili bilgiler vermek üzere düzenlenmişse “dil ötesi işlev“de ve iletinin iletisi kendinde ise dilin “şiirsel işlevi“nde (Poetik) kullanıldığı vurgulanır.

Edebî metinlerde, şiirsel işlevinin hakimiyetinde dilin diğer işlevlerinin de kullanıldığı belirtilir. Bazı metinlerde, birkaç işlevin birlikte kullanılabileceği sezdirilir. Dil “şiirsel işlevi“nde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisinde aranmalıdır. Bu durumda ileti kendi dışında herhangi bir şeyi, herhangi bir olguyu ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Ancak bu, iletinin insandan, hayattan ve yaşanılan dünyadan soyutlanması değildir. Burada sanata özgü gerçeklik vurgulanmalıdır.

Bu konu ile ilgili “Dilin Temel İşlevleri” adlı yazıdan da yararlanabilirsiniz.

Bir arada yaşayan insan topluluklarının “toplum” niteliğine kavuşabilmesi için gerekli en temel öğelerden biri, hiç kuşkusuz dildir. Çünkü toplumlar, aralarında birçok yönden “ortaklık” bulunan toplulukların oluşturduğu yapılardır. Kültür, tarih, soy, inanç ve dil gibi ortaklıklar, toplumları oluşturan “temel yapı taşları” olarak kabul edilebilir. Bu yapı taşlarının her biri, kendi içinde olduğu kadar, diğer yapı taşlarını etkileme açısından da çok önemlidir. Çünkü bir toplumun kültüründeki etkiler, doğal olarak diline de yansır. Aynı biçimde dildeki değişmeler de, kültüre yansır.

Diller, toplumların ihtiyaçlarından doğmaktadır. İlk dilin doğuşu ile ilgili bilimsel, felsefi, efsanevi ve dini boyutta türlü görüşler vardır. Fakat bu görüşlerin çoğu, bir “ihtiyaç” temeline dayanmaktadır. İnsanlar, yaratılışları gereği iş birliği yapmak, çevresindeki olayları ve nesneleri anlayıp ifade etmeye çalışmak ve düşüncelerini paylaşıp kendini ifade etmek için bir anlaşma aracının gerekliliğini hissetmişlerdir. Bu arayışın sonucunda, bir iletişim aracı olarak “dil” ortaya çıkmıştır.

Doğal süreci içerisinde oluşan ve Esperanto gibi “yapma” olmayan bütün doğal diller, toplum ürünüdür. Toplumu oluşturan bütün bireylerin “dil oluşturma becerileri” ölçüsünde oluşup gelişen diller, bu yönleriyle bütün toplumların ortak değerlerinin de aynası durumundadırlar. Dili oluşturan bireyler, kültürlerini, inanç yapılarını, gelenek ve göreneklerini, yaşayış biçimlerini ve bunun gibi bütün toplumsal değerlerini dillerine yansıtırlar. Arabistan çöllerinde yaşayan Araplar’ın dillerinde, “deve” hayvanı için yüzden fazla sözcük bulunmasına rağmen, Grönland’da yaşayan insanların dillerinde ancak resimlerde veya televizyonlarda gördükleri bir deve görüntüsünü karşılamak için kullandıkları bir veya iki sözcük bulunmaktadır. Aynı biçimde, binlerce yıldır söylencelerimizde işlenerek Türklerde kutsallık kazanan “kurtları” karşılamak için, Türkçede onlarca sözcük bulunmaktadır. Kuşkusuz bunlar, toplumların yaşayış biçimlerinin dildeki yansımalarıdır.
[ad1]

Toplumları oluşturan bireyleri ortak paydada toplayıp, büyük bir birleştirici etkiye sahip olan diller, insanlardaki ulusal bilincin de temelinde bulunmaktadır. Dillerin birleştirici etkisi, önemle üzerinde durulması gereken bir konudur. Sovyetler döneminde Ruslar’ın Türk dünyası üzerinde oynadığı oyunlar, bu birleştirici etkiyi kırma yönündeki çalışmalar üzerine kurulmuştur. Önce Kırgız, Kazak, Özbek, Azeri Türkleri kandaşlarımız için farklı “yazı dilleri” oluşturulmuş, sonrasında ise soydaşlarımızın bilinçlerine “Sen Türk değilsin; Kazaksın, Azerisin, Özbeksin, Kırgızsın…” diye “yabancılaştırma” tohumları ekmek istemişlerdir. Bu çalışmalar, ne yazık ki etkili olmuştur ve bugün Türk dünyasındaki kopukluğun belki de temel nedeni, “ortak bir iletişim dilinin” olmayışıdır. Buradan hareketle, dillerin toplumların benlik bilincini ve dünya görüşünü nasıl etkilediğini görmek mümkündür.

Toplumların anlaşılabilmesinde, dillerin büyük önemi bulunmaktadır. Dillerin söz varlıkları içerisindeki deyimler, atasözleri, kalıplaşmış sözler, terimler… gibi bütün öğeler, o dili oluşturan toplumların özelliklerini belirlemede bize yardımcı olabilirler. Örneğin İngilizce, Fransızca ve Almanca gibi birçok Batı dilinde akrabalık adları pek zengin değildir. Bu dillerde “hala” ve “teyze“; “amca” ve “dayı“, aynı adla karşılanmaktadır. Bunun yanında Türkçe, akrabalık adları bakımından çok zengindir. Bu, Türk dünyasında akrabalık ilişkilerinin daha sıkı olduğunu ortaya koymamızda bize yardımcı olmaktadır.

Diller, toplumların ortak değerlerinin aynası niteliğinde olduğu için, dildeki değişmeler toplumu, toplumdaki değişmeler de dili etkilemektedir. Söz gelimi yabancı dillerin etkisiyle her gün yabancılaşan, özünden uzaklaşan dilleri oluşturan toplumlar da, zamanla kültürel, sosyal, toplumsal… anlamda bozulmalar yaşayacaklardır. Bunun bilincinde olan sömürgeci devletler, kültürlerini bütün dünyaya yayabilmek amacıyla öncelikle yayılma alanlarındaki ulusların dillerini kendi dillerine yakınlaştırmakla işe başlamışlardır. Çünkü Ulu Önder‘in de belirttiği biçimde: “Dillerini kaybeden toplumlar, benliklerini de kaybederler.” İşte sömürgeci devletler, bu düşünceyle kültürlerini yaymak istedikleri yerlerdeki toplumların, önce dillerini etkiliyorlar ki böylece benliklerini kaybeden insan topluluklarını istedikleri gibi yönetebilsinler.

[ad2]

Dillerin en büyük işlevlerinden biri, “kültür taşıyıcılığı” yapmalarıdır. Yaklaşık on bin yıldır işlenerek günümüze kadar gelen Türkçemiz, bundan binlerce yıl öncesinde yaşayan atalarımızın kültür miraslarının da günümüze ulaşmasını sağlamıştır. Töre, inanç, kültür, toplumsal değerler, yaşayış biçimi ve benzer öğelerin tümü, dilimiz aracılığıyla geçmişten geleceğe taşınmaktadır. “Adı sanı yok olmak” gibi bir deyimi, binlerce yıldır taşıyan dilimiz, aynı zamanda Bilge Kağan‘ın kutlu sözlerini bugün okuyabilmemizi sağlayan güçlü bir araçtır. Atalarımızın binlerce yıl öncesinde, giysilerindeki kırışıklıkları gidermek için “ütü” benzeri bir alet kullandıklarını Kaşgarlı Mahmud‘un Divan‘ından bugüne aktaran yine dildir. Biz bugün Dedem Korkut‘ta görüyorsak töremizi ve destanlarımız yaşatıyorsa bize Altaylar’ın efsanesini, bunlar kutlu dilimiz sayesindedir.

Toplumların düşünme güçlerini, evreni anlamlandırışlarını ve dünya görüşlerini de belli ölçüde diller etkilemektedir. Bilişsel çabalarıyla küreselleşen dünyada adını duyurmaya çalışan toplumların, dillerine sahip çıktıklarını ve onu etkili kullandıklarını görebiliriz. Ulu Önder Atatürk‘ün de sözlerinde önemle vurguladığı “kültür ordularının” güçlendirilmesi açısından, dilin önemi çok büyüktür. Değerlerimizin taşıyıcısı, varlığımızın garantisi, kültürümüzün aynası olan dilimizin gücü, ulusumuzun gücünün belirleyicilerindendir. Bunun için, onu oluşturan ve onu koruyup yüceltmekle sorumlu olan yüce ulusumuzun, varlığını devam ettirebilmesinde dilin önemini anlaması gerekmektedir.

Yavuz TANYERİ

Dilin işlevlerinin ne olduğu, başka bir anlatımla dilin gördüğü iş, uzun yıllar dil felsefecilerinin, dille uğraşan insanbilimcilerin ve dilbilimcilerin ilgisini çekmiştir; günümüzde de bu ilginin yoğun bir biçimde sürdüğünü görmekteyiz. Dilsel işlev konusu elbette, en başta, dilin niteliğiyle ilgili bir sorundur. Dilin ne olduğu, neyi içerdiği, neyi simgelediği bilinmeden ne iş gördüğü anlaşılamaz. Antik çağda dilin kökenine ilişkin düşüncelerin kaynağında da bu arayış vardır, ama bu arayışta dilin niteliği daha çok felsefe açısından irdelendiğinden, işlev konusu bir ölçüde gölgede kalmış, daha doğrusu örtülü bir biçimde ele alınmıştır.

Port-Royal dilbilgisi uzmanlarına göre dil ‘insanlara düşüncelerini başkalarına iletme olanağı vermek için’ yaratılmıştır. Bu iletişimi sağlamak için ‘söz düşüncenin bir imgesini oluşturmak durumundadır’, bu bakımdan dilbilgisel yapılar düşünce yapılarını örnek alır (Ducrot/Todorov). Hum-boldt ise dilin yalnız bir iletişim aracı değil, dili kullananların ‘anlığının ve dünya görüşlerinin’ bir anlatımı olduğunu öne sürer. Humboldt’a göre toplumsal yaşam dilin gelişmesi için çok önemlidir ama tek etken ve dilin tek ereği değildir. Bu bakımdan Humboldt ta dilin, özde ‘düşüncenin simgelenmesi’ olduğunu kabul eder.

Dilin işlevlerine ilişkin ilk dizgesel düşünceyi Bühler’de (1934) buluyoruz. Bühler’in sınıflaması söz ediminin içerdiği üç temel bileşenin çözümlenmesine dayanmaktadır: konuşucu, dinleyen ve sözcenin kullanıldığı durum (ya da bağlam). Sözcenin bu üç bileşenden birine ya da ötekine ağırlık vermesine göre, sözcenin temel işlevi anlatımsal (expressive), seslenrneli (vocative) ya da betimseldir. Ancak Lyons’un belirttiği gibi Bükler ve onu izleyenler konu ile ilgili iki nokta üzerinde durmuşlardır. Önce yapı ile işlev arasında birebir bir örtüşme yoktur. Başka bir deyişle, anlatımsal işlev yalnızca birinci kişi özne bulunan sözcelere özgü bir işlev değildir; bunun gibi, seslenme işlevi yalnızca ikinci kişi öznelerle yerine getirilmez. Bundan da önemlisi tek işlevi olan sözceler çok azdır; sözcelerin çoğu birden çok işlevi yerine getirir. (Sözgelimi, ‘Biraz sonra geliyorum’ sözcesi konuşana ilişkin bilgi verdiğinden anlatımsal olduğu ölçüde, dinleyene seslendiği için de seslenme işlevini de içermektedir. Ancak birincil olarak anlatımsaldır.)

Bühler’in ardından Prag dilbilim okulunun işlevselciliğe yeni boyutlar getirdiği kabul edilmektedir. Burada işlevselcilik daha çok sesbilgisine ve dizisel öğelere dayanmakla birlikte, bu okulun üyelerinden Roman Jakobson’un dilsel işlev konusundaki görüşleri günümüzde aşılabilmiş değildir. Biz de bu yazı da Jakobson‘un modeline bağlı kalarak dilsel işlev konusuna Türkçeden örneklerle açıklık getirmek ve daha sonra bu modelden ayrılan görüşleri kısaca sunmak istiyoruz.

Jakobson, Bühler’in modelini değiştirip geliştirirken ‘herhangi bir dil olayındaki dilsel bildirim ediminde bulunan kurucu öğeleri’ gözden geçirerek işe başlar. Jakobson’a göre dilsel bildirişimde altı temel öğe vardır : konuşucu, dinleyici, bağlam, bildiri, bağlantı ve düzgü. İşte sözcenin bu altı öğeden birini odak noktası yapmasına göre dilsel bildirişimde altı işlevden söz edilebilir; bunlar sırasıyla duyusal, çağrısal, göndergesel, şiirsel, ilişkisel ve üstdilsel işlevlerdir. Şöyle bir tablo çıkıyor ortaya :

Jakobson’un düzeninde de bildirişim öğeleriyle işlevler arasında birebir örtüşme yoktur. Dilsel işlev yine ağırlıklı olan öğeye dayanır. Konuşucuda odaklanan ‘duyusal’ ya da ‘anlatımsa’ işlev, konuşucunun konu ya da durumla ilgili tavrını ortaya koyar. Bu tavır en başta birinci kişi özne kullanılarak anlatılabilir. Sözgelimi, ‘gidiyorum’ yerine ‘ben gidiyorum’; ‘yapacağız’ yerine ‘biz yapacağız’ sözceleri konuşucuya ağırlık veren anlatımsal işlev görünümleridir. Jakobson’un değindiği gibi bu işlev dolaysız biçimde ünlemlerle anlatılır. Yazık!, eyvah!, olmaz! gibi ünlemler konuşucunun konu ile ilgili üzüntülerini dile getirirken; aferin!, aşkolsun!, ne güzel!, bravo! vb. ünlemler övgü dolu bir tavrı ortaya koyar-lar. Kipleyici denilebilecek öğeler de konuşucunun durumunu açığa çıkarabilir. Sözgelimi, bu kitabı okumalısınız sözcesi ile bu kitabı okusanız iyi olur sözcesi arasındaki ayrım birincisinin gereklilik kipi, ikincisinin ise bir salık verme kipini dile getirmiş olmasıdır; başka bir anlatımla konuşucu birinci sözcede bir zorunluluğu, kaçınılmaz durumu anlatırken, dinleyene bir ödevi anımsatmış olmakta, ikincisinde ise yalnızca bir dileğini açıklamakta, kesin bir tavn- ortaya koymaktan kaçınmaktadır. Bunun gibi, çeşitli ezgileme, vurgu düzenleri, dilötesi (paralinguistic) davranışlar, sözcük seçimi, değişik dizisel ve dizimsel düzenlemeler duyusal (anlatımsal) işlevi belirle-mede etken olabilir.

Dinleyiciye ağırlık veren çağrı işlevi daha çok Ahmet!, küçük!, oğlum!, gazeteci! gibi seslenme durumuyla ve dinle, koş, bakar mısınız?, çabuk gel gibi buyrum kipinde sözcelerle dile getirilir.

Bühler’in de üzerinde durduğu üçüncü işlev simgesel (Jakobson’un deyişiyle gönderimsel) işlevdir. Bu işlev bağlama, konuya, düzanlama ağırlık verir. Her sözcenin temelde bir bilgi iletme, duygu, düşünce iletme amacına yönelik olduğu düşünüldüğünde bu işlevin temel olduğu kabul edilebilir. Kişilerden çok olguların değer taşıdığı bilim söyleminde, haber dilinde bu işlevin ağırlıklı olduğu söylenebilir. Bu söylemlerde düz tümce ve edilgen yapıların yoğunluğu, bu işlevle dilbilgisi yapıları arasındaki bağlantıyı da gösterebilir,

Jakobson’un Bühler modeline yaptığı katkılardan birisi, konuşucu ile dinleyici arasındaki iletişim kanalı üzerinde durarak ortaya attığı bağlantı ya da Malinowski’nin deyişiyle ilişki işlevidir (phatic communion). Gerçekten gündelik konuşmalarımızın çoğu kişiler arasında iletişim kana-limn açık olup olmadığını araştırmaya yöneliktir. Her gün kullandığımız basmakalıp sözcelerin çoğu bu türdendir : Nasılsınız? Ne var ne yok? selam, günaydın gibi açış sözceleri ya da görüşmek üzere, görüşürüz, hoşça kal türünden kapanış sözceleri içeriği nerdeyse tümüyle boş, ilişkiyi sürdürmeyi amaçlayan sözcelerdir. (Bu nedenle toplumumuzda ve ldmi Batı toplumlarında suskunluk bir tür iletişim kopukluğu ya da iletişimde eksiklik olarak yorumlanır.-) Bu ilişki işlevini kurmada ingilizlerin hava durumundan söz etmeyi alışkanlık haline getirdikleri herkesçe bilinen bir olgudur. Türkçede ee anlat bakalım ya da daha teklifsiz kimi dil değişkelerinde ee daha daha ne var? gibi anlatanlar bu işlevin tipik görünümleridir. Bu işleve bir bakıma dilin toplumsal işlevi de denilebilir. Kuşkusuz dil ötesi öğeler de (bedensel devinimler, kaş göz devinimleri vb.) bu işlevin sağlanmasında önemli yer tutarlar.

Öte yandan iletişim salt bildiri üzerinde odaklanırsa, daha başka bir anlatımla, dilin sanatsal kullanımı ağırlık taşırsa, dil şiirsel işlevi yerine getiriyor demektir. Önce şiirsel işlevin salt şiire özgü bir şey olmadığını belirlemek gerekir. Kimi düzyazılarda da buluruz bu şiirsel niteliği. Örneğin Atatürk’ün söylevinde “Türk Gençliğine Seslenmesi” gönderimsel gücü yanında bu tür şiirsel işlevin arasu-a ağır bastığı bir metindir. Y. Kadri‘nin, N. Ataç’m, S. Faik’in düzyazıları çoğu zaman bu tür şiirselliklerle doludur. Örn. Sait Faik’in “Hişt Hişt” öyküsündeki şu dizeler düzyazıda şiirselliğin yetkin örneklerindendir :

“Nereden gelirse gelsin, dağlardan, kuşlardan, denizden, insandan, hayvandan, ottan, böcekten, çiçekten. Gelsin de nereden gelirse gelsin…

Bir hişt! hişt! sesi gelmedi mi fena. Geldikten sonra yaşasın çiçekler, böcekler, insanlar…” (75. s.)

Y. Kemal‘in, S. Birsel’in ve daha birçok çağdaş Türk yazarının düz-yazılarında bu tür özellikler buluyoruz. Moliere’in Mösyö Jourdain’inin bilincinde olmadan düzyazı kullanması gibi, birçoklarımız zaman zaman ‘şiir gibi konuşan’ kimselerden söz ederiz ; üstelik bilerek ya da bilmeyerek hepimiz bu kurala boyun eğeriz : Ahmet’le Mehmet ya da Ali ile Veli deriz ama bunların tersini pek seyrek kullanırız; dilbilgisine aykırılık söz konusu olmadığı halde gidiş geliş bileti alırız, geliş gidiş bileti almayız; çantaya ‘defter kitaplarımızı yerleştirmekten’ söz ederiz de ‘kitap defterleri yerleştirmeyiz’. Öte yandan ‘çeşitli şiir türlerinin özellikleri ana şiirsel işlev yanında öteki dilsel işlevlerin de değişik düzeylerde işin içine katıldığı anlamına gelir. Üçüncü kişiye ağırlık veren destan türü şiir, geniş ölçüde dilin gönderimsel işlevini içerir; birinci kişiye yönelimli lirik şiir duyusal işlevle yakından bağıntılıdır; ikinci kişinin şiiri çağrı işlevi ile yüklüdür ve birinci kişinin ikinci kişiye ya da ikinci kişinin birinciye bağımlı olmasma göre ya yakarıştır ya da öğüt.’

Jakobson’un belirlediği son dilsel işlev düzgüye, dilin kendisine dönük işlevdir; bilindiği gibi dili betimlemek için de dil kullanmak zorundayız. Başka bir anlatımla, dil dışı gerçekleri anlatan konu dil ve dilden söz eden üstdil ayrımı söz konusu. Burada önemli olan yalnızca mantıkçı ya da felsefecilerin kullandığı, tümüyle özel bir yapıda, biçimlenmiş bir dizge değildir. Gündelik dilde de sık sık üstdil işlevine başvururuz. Sözgelimi ‘üstdil işlevi deyimi ile şunu anlatmak istiyorum’ dediğimde ya da ‘sözlerimi anlıyor musunuz?’ diye sorduğumda sözcelerim üstdil işlevine ağalık vermektedir. Anadilini öğrenen çocuğa ‘keveriz değil, kereviz diyeceksin’ dediğimizde, yabancı dil öğretiminde sözcüklerin anlamlarını, dilbilgisi yapılarının kullanımlarını açıkladığımızda başvurduğumuz işlev üstdil işlevidir; eğitimle en çok gelişen işlevdir bu ve ‘konuşma yitimi çoğu kez üstdil işlevine ilişkin yetinin yitimi olarak’ tanımlanmaktadır.

Dil bir olasılıklar bütünüdür. Bu olasılıkların irdelenmesi, yeni bakış açıları dil işlevlerine değişik bir yorum getirebilir. Jakobson’dan sonra da bu olasılıldar araştırılmıştır. Bunlar arasmda Firth, Labov, E. Tripp, Hymes ve Halliday’in çalışmaları anılmaya değer. Bu yazıda bunların tümünü ele alma olanağımız yok; yalnızca Halliday’in yaklaşımından kısaca söz et-menin yararlı olacağını düşünmekteyiz.

Halliday çocuklarda dilsel işlev ve kullanım arasındaki ilişkileri araş-tırdıktan sonra, çocukluktaki yedi işlevin yetişkinlerde üç dilsel işleve indirgendiğini öne sürmektedir. Öte yandan çocuklukta dilsel işlevle dil yapısı arasında yakın bir ilişki olduğu (işlevin biçimi büyük ölçüde belirlediği) halde, yetişkinin dil dizgesi daha karmaşık ve çok yanlıdn\ Halîi-day’e göre, çocuğun büyük ölçüde birbirinden bağımsız işlevleri, çocuğun toplumsallaşması ve olgunlaşması ilerledikçe daha bütünleşmiş üç temel işleve indirgenmektedir : düşünsel, kişilerarası ve metinsel işlev. Düşünsel işlev yukarda sözü edilen gönderimsel işlevle örtüşebilir ama ondan daha geniş kapsamlıdır çünkü kişinin .tavrını, değer yargılarım, duygularını da kapsamaktadır. Kişilerarası işlev, kişinin konuşma durumundaki rolünü, kişisel yükümlülüklerini ve başkalarıyla etkileşimini anlatmaktadır. Bu yönüyle kişinin toplumsal rolünü belirlemeye yarayan bir işlevdir. Metinsel işlev ise, ‘söz eylemin yapılandırılması ile ilgilidir’, dilbilgisine ve duruma uygun (dilbilgisel ve kabul edilir) tümcelerin seçimini ve bunların tutarlı ve bağıntılı bir bütün oluşturmasını içermektedir. Bu üç işlevin bütünleşmesi kültürel bağlamla (dilin olasılıklarıyla) durum bağlamının (gerçekteki kullanımın) bütünleşmesi anlamına gelmektedir.

Halliday’in incelemelerinden çıkan sonuç, çocuk dilinin daha prag-matik, daha açık seçik işlevleri olmasına karşın bu işlevlerin yetişkin dilinde daha karmaşık, daha örtülü bir biçimde ortaya çıkmasıdır. Açıkçası yapı ile işlev arasındaki bağıntı büyük ölçüde dolaylı bir bağıntıdır; tek bir biçimin birden çok işlevi simgelemesi olanaklı olduğu gibi, değişik işlevler de tek bir biçimle anlatılabilmektedir. Daha doğrusu bir sözcede birden çok işlev iç içedir ya da bütünleşmiştir. Sözgelimi, ‘Bugün okula gidemedim’ gibi olağan bir sözce birinci kişinin okula gitme edimiyle ilgili bilgi vererek, düşünsel bir işlevi yerine getirirken, gitme işinin gerçekleş-mediğini belirtmede yeterlik kip belirtecini (-ebil) kullanarak belirli bir tavrı ortaya koymakta, böylece Halliday’in kişilerarası işlevini simgelemiş olmaktadır. (Örn. Bugün okula gitmedim sözcesini kullanan konuşucunun tutumu değişik biçimde yorumlanacaktır.) Öte yandan sözcükler arasında dilbilgisel uyumun gerçekleşmiş olması metinsel işlevin de yerine getiril-diğini göstermektedir.

Halliday’in belirttiği gibi (48. s.) 1970’li yıllarda toplumsal bir varlık olarak insana duyulan ilgi artmıştır. Toplumsal insanın incelenmesi dilin incelenmesini varsayar. Son yıllarda toplum dilbilimcilerin dilin işlevlerine ağırlık vermeleri bu eğilimi yansıtmaktadır. Böylece biçimsel dil tipolojisi (yalmlayan, bükümlü, bitişken) yanında işlevsel bir dil tipolojisinden söz edilmeye başlanmıştır. Bunun sonucu ölçüt dil, klasik dil, anadil, lehçe, uluslararası dil gibi dil tipleri toplumdaki işlevsel niteliklerine göre belirlenebilmektedirler. (Bell, 151. s.) Örneğin ölçüt dil işlevsel yönden toplumun benimsediği normlara uyan, canlılık, tarihsellik ve belli ölçüde özerkliği bulunan, büyük ölçüde türdeş bir dil türü olarak tanımlanmaktadır.

Searle’in belirttiği gibi, ‘bir dili kullanmak belli bir sözeylemi gerçek-leştirmektir’. Sözeylemin gerçekleşmesi bir başka anlamda bir dilsel işlevin gerçekleşmesidir. İnsanın gereksinimleri çeşitlendikçe, bilinci derinleştikçe, dilden beklentileri de artacaktır. İnsan dilinin ilk evrelerinde seslenme işleviyle gönderimsel işlevin ağırlıkta olduğu düşünülebilir. Yazının gelişmesi ile metinsel işlevin önem kazanması ya da iletişim oluğunun çeşitlenmesiyle bildirinin değişik düzlemlerde sunulma olanaklarının ortaya çıkması dilsel işleve yeni boyutlar eklemiştir. Bağlam bileşenlerinin daha açıkça belirlenmesi, insanlar arasındaki ilişki biçimlerinin değişmesi, tümce üstü birimlerin niteliklerinin anlaşılması, dilin işlevlerinin çeşitlenmesine ya da daha karmaşıklaşmasına yol açabilir.

Kişi toplumda çeşitli roller üstlenir. Bu rollerde iletişimde bulunurken seçtiği iletişim kanalları (dil/dil ötesi), söylem türü (diyalog, monolog), amaç, ortam, konuşmaya katılanlar, konuşmanın içeriği, biçimi vb. kişiyi değişik anlatım biçimleri seçmeye götürür. Bu nedenle hiç kimse tek dilli kabul edilmemektedir. Değişik toplumsal roller değişik işlevler yükler dile. İnsanın çok boyutluluğu sürdükçe insan dilinin çok boyutluluğu, dilsel işlevin çeşitliliği de sürecektir. Bu işlevlerin ayırdında olduğumuz sürece toplumda oynadığımız rollerin daha iyi bilincine varabilir, dili daha etkili bir biçimde kullanabiliriz.

Bu konu ile ilgili daha fazla bilgi edinmek için “Dilin İşlevleri Nelerdir?” sayfasına bakabilirsiniz.

İnsanlar genellikle sorumlu oldukları bazı davranışlardan kaçmak için topu başkalarına atma eğilimi içerisine girerler. Toplum içerisinde bunun örneklerine bolca rastlayabilirsiniz. Bir sokaktaki kanalizasyon borularından birisi patlar, herkes “Ya birileri mutlaka söylemiştir / söyler.” diyerek kendisini sorumlu hissettiği bazı davranışlardan kaçınır. Veya bir sokak lambası patlar; ama kimse arayıp görevlilere durumu bildirmez. Herkes o görevi başkasının üstüne atmaya çalışır. Bu böyle olunca, bütün sokak pislik kokusunu günlerce solumak zorunda kalır veya karanlıkta kalır. Elbette bunları genelleme yaparak söylüyorum. Kuşkusuz böylesi davranışlardan kaçınmayan çok insan var, onların da örneklerini görüyoruz. İşte böylesi durumların bir örneği de dilimizde yaşanıyor.

Dilimize karşı sorumluluklarımızı sıralamadan önce, şunu belirtmek gerektiğini düşünüyorum: Dil, bir toplumun ürünüdür. Onu oluşturan da geliştiren de öldüren de toplumdur. Yani dil, tek tek kişilerin çalışmalarıyla oluşan veya gelişen bir şey değildir. Dilin değişmesinde toplumun bir kesimi değil, bütünü rol oynar. Örneğin bir varlığı veya kavramı karşılayan sözcükleri, bir kişi bir biçimde kullandı diye toplum da o şekilde kullanmak zorunda değildir. Toplum, nasıl hoşuna gidiyorsa veya nasıl kullanmak istiyorsa öyle kullanır. Buradan da anlaşılacağı üzere dil, bir toplumun oluşturup geliştirdiği canlı bir varlıktır. Dili oluşturan bir kişi değil de bir toplumsa, onu koruyup geliştirmeye çalışması gereken de yine toplum olmalıdır.

Şimdi dilimize karşı olan sorumluluklarımıza kısaca değinebiliriz:

1. Her şeyden önce dilimizi sevmemiz, onun bizim ürünümüz olduğunu düşünerek ona değer vermemiz ve onu koruma bilincine sahip olmamız gerekir. Çünkü dilimiz, bu toplumun çocuğu gibidir ve bizim yaptıklarımız karşısında birçok zaman savunmasız durumdadır. Onun için onun durumunu düşünmeye ve onu incitmemeye çalışmalıyız.

2. Ulu Önder Atatürk‘ün de dediği gibi: “Türk demek, Türkçe demektir.” sözünü kulağımıza küpe etmeli, Türkçenin bu ulusun en temel öğelerinden / taşlarından biri olduğunu hiçbir zaman unutmamalıyız.

3. Yukarıda bahsettiğimiz gibi dilimizi toplumca oluşturduğumuz bilincine ulaşmalı ve bu toplumu oluşturan bireyler olarak hepimize görevler düştüğünü bilmeliyiz. “Dilimizi ben mi kurtaracağım?” demek gibi bir yanlışa düşmek yerine, “Bir tek ben bile kalsam, bu uğurda savaşacağım.” diyebilmeyi başarabilmeliyiz.

4. Türkçemizin en aşağı 8500 yıllık bir dil olduğunu bilmeli, diğer ulusların köksüz ve güçsüz dillerine nasıl bağlı olduklarını görerek güçlü dilimize sıkı sıkıya bağlı olmalı, onu her durumda korumaya ve yüceltmeye çalışmalıyız.

5. Türkçemizi korumayı sadece bilim adamlarına, üniversite öğretmenlerine veya bu işin uzmanlarına bırakmamalıyız. En azından yazışma ortamlarında Türkçenin yazım, anlatım ve noktalama bakımından doğru kullanılması; bir iş yeri sahibinin iş yerine Türkçe ad vermesi; kişilerin dilimize zarar verebilecek özentilerden kurtularak Türkçemize verdikleri değerle dikkat çekmeye çalışmaları, Türkçemize ve dolayısıyla bize çok şey kazandıracaktır.

6. Daha önceden yazdığım “Türkçedeki Kişi Ad ve Soyadları Üzerine Bir Değerlendirme” adlı yazımda da değindiğim gibi, asılsız ve saçma düşüncelerle çocuklarımıza Türkçe olmayan adlar vermemeliyiz. Çocuklarımızı, bir Türk’e yakışacak biçimde adlandırmalı ve onlara Türkçe adlar vermeliyiz.

7. Bu işte hepimize görev düştüğü gibi, en önemli çalışmaları ilgili devlet kurumlarının ve uzmanların yapması gerekmektedir. Bugün hâlâ birçok üniversitemizde anlamsızca yürütülmeye çalışılan “yabancı dille öğretim“den vazgeçme; Türkçenin bilim ve kültür dili olabilmesi için yararlı eserler oluşturma ve etkinlikler düzenleme; dilimizin köklülüğünü ve güçlülüğünü vurgulayarak ona bağlı bir toplum oluşturma; Türkçemizle ilgili oluşumları destekleme… gibi görevleri devlet kurumlarının (Milli Eğitim Bakanlığı, Yüksek Öğretim Kurumu, Türk Dil Kurumu, Talim ve Terbiye Kurulu…) ve bu kurumlara bağlı uzmanların (öğretim elemanlarının, dil uzmanlarının, bilim adamlarının, eğitim bilimcilerin…) yerine getirmesi gerekmektedir.

8. Türkçenin özleşme ve arılaşma (sadeleşme) çalışmalarına destek vermeli, gereksiz yabancı sözcükleri kullanmamaya özen göstermeliyiz. Örneğin bir garson olarak görev yapıyorsak, “Günün spesiyali etli ekmektir.” demek yerine “Bugünün özel yemeği etli ekmektir.” diyebiliriz. Veya bir arkadaşınıza bir şey anlatırken, “Arkadaşım bunlar realitedir.” demekten kaçınıp, “Arkadaşım bunlar gerçekliktir.” diyebiliriz. Burada sizin söylemlerinizle, karşınızdaki insanın sözcük dağarcığını etkileyeceğinizi düşünmeniz gerekmektedir.

Toplum içerisinde hepimiz Türkçeyi korumak ve geliştirmek için çabalarsak; kendimizi bu kutlu dili bugüne kadar koruyarak getiren şerefli insanlardan sayarsak; toplumda kendimizi bu çalışmaların bir “kaynağı” olarak görür ve duruşumuzun halka halka yayıldığını görmeye çalışırsak… inanın Türkçenin bir dünya dili olmasına kimse engel olamaz. Her şeyden önce bir ulusun dil ile düşündüğünü aklımıza kazımalı ve dilimizin yıprandığı ölçüde düşüncelerimizin de yıpranacağını anlamalı, sağlam bir geleceğe sahip olabilmek için Türkçeyi geliştirme ve koruma yolunda hepimizin bir “nefer” olduğunu unutmamalı, gençlere de bu bilinci aşılamalıyız.

Yavuz Tanyeri