Türkoloji Makaleleri (Eski Türk Edebiyatı) | Bilgicik.Com

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 4

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:55:59 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

On a disputed question in a story by Mawlana Jalaladdin alRumi
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Hamdi ve Naatları
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Mutasavvıf Şairlerde ‘Zindan’ Kavramı
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Gelibolulu Musluhiddin Sürûrî, Hayatı, Kişiliği, Eserleri ve Bahrü’lMa’ârif İsimli Eseri
(Yard. Doç. Dr. İsmail Güleç)

Yetîmî ve Şiir Dünyası
(Dr. Zehra Göre)

Divan Edebiyatı Kimin
(Orhan Şaik Gökyay)

Divan Şairlerinin Gözüyle Mevlevi Mekanları
(Araş. Gör. Haluk Gökalp)

Ali Fuat Bilkan, Osmanlı Şiirine Modern Yaklaşımlar
(Senem Gezeroğlu)

XVI. Yüzyıl Şerh Edebiyatı İçinde Şerhi Şebistânı Hayâl’in Önemi
(Bilal Elbir)

Mevlevî Şeyhi Ağazâde Mehmed Dede ve Mesnevî�nin İlk Onsekiz Beytini Şerhi
(Yard. Doç. Dr. Necip Fazıl Duru)

Şâir Muhayyilesinde Mevlevî Kisvesi
(Yard. Doç. Dr. Necip Fazıl Duru)

Seyyid Vehbî Divanı’nda Çevre, Kültür Unsurları ve Toplum Hayatı
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Hz. Peygamber’de Hoşgörü ve İnsan Sevgisi
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Seyyid Vehbî Divanı’nın Şekil ve İfade Özellikleri Yönünden Analizi
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Seyyid Vehbî’nin Hayatı, Eserleri ve Sanatçı Kişiliği
(Yard. Doç. Dr. Hamit Dikmen)

Musa Bigiyef ve Tatar Türkçesiyle Yazılmış Hâfız Divanı Şerhi
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Mesihi’nin Bir FetihNamesi
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Füzûnî ve Güli SadBerg’i
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Dede Korkut Hikayelerindeki Olağanüstü Motifler ve Kaynakaları
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Fatih Devri Şairlerinden Cemali’nin Divan’ında Yer Alan İki Tarih
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

XVI. Yüzyıl Şairlerinden Azizi’nin Nigarnamesi’nin Yeni Bir Nüshası
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

Ahmed Da’i’nin Teressül’ü
(Prof. Dr. İ. Çetin Derdiyok)

| « İlk Sayfaya Dön « |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 4 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 3

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:54:15 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

| » Sonraki Sayfa » |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 3 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 2

Yayın Dünyası — Sat, 16 Aug 2008 18:37:22 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

| » Sonraki Sayfa » |

The post Türkoloji Makaleleri – (Eski Türk Edebiyatı) / 2 first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri (Dilbilim)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:38:51 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Dilbilim)

Ağız Araştırmalarında Yöntem Sorunları
(Doç. Dr. Ali Akar )
Diplomatik Dil ve Özellikleri
(Zeynep Akıncı)

Kültür Odaklı Çeviri ve Çevirmen
(Doç. Dr. Berrin Aksoy )
Sosyal Bilimler Metinleri Çevirisi
(Doç. Dr. Berrin Aksoy )

Ömer Seyfettin’in ‘Bahar ve Kelebekler’ Hikayesine Kelime Alanları Açısından Bir Bakış
(Öğr. Gör. Soner Akşehirli )

Türkçe İçin Verimli Bir Cümle Sonu Belirleme Yöntemi
(Özlem Aktaş)

Yabancı Dil Öğretiminde İletişimsel Yeti
(Prof. Dr. Tahsin Aktaş)

Bilişsel Bilim Bağlamında Dilbilim ve Bilgisayar Bilimlerindeki Önemi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep Altan )

Dil Modellemede Belirsizlik Probleminin Etmenlenmiş Dilbilgisi ile Giderilmesi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep Altan )

Anlam Belirsizliği İçeren Türkçe Sözcüklerin Hesaplamalı Dilbilim Uygulamalarıyla Belirginleştirilmesi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep AltanZeynep Orhan)

Türk Atasözleri Üzerine Sentaktik Bir İnceleme
(Yard. Doç. Dr. Mustafa Altun )

Türkçede Ünlülerin Formant Analizi
(Oytun TürkÖmer ŞayliA. Sumru ÖzsoyLevent M. Arslan )

Türkçede Sloganlaştırılan Dil Birliklerinin Toplum Dilbilimsel İşlev Çözümlemesi Üzerine Bir deneme
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Türk Halk Türküleri İçerisinde Denizli Türkülerinin Dilbilimsel Özellikleri
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Türkçe’de Tümce Üzerine Dil Felsefesi Bağlamlı Bir Nitel Değerlendirme
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Anadili Eğitimi, Yabancı Dil Öğretimi ve Evrensel Dilbilgisi
(Özgür Aydın)

Türkçe Zarf Tümceciklerinde Özne Konumu
(Özgür Aydın)

Dil Felsefesinin Geleceğine Bir Bakış
(Doç. Dr. R. Levent Aysever)

Kratylos: Adların Doğruluğu ve Bilgi
(Doç. Dr. R. Levent Aysever)

Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme
(Yard. Doç. Dr. Hülya Aşkın Balcı )

Türkçede Üçüncü Grup (Ara) Ekler
(Yard. Doç. Dr. Cahit Başdaş )

Dil Kullanımında “Verimlilik” Açısından “Tikel Sözlükçe”
(Prof. Dr. Özcan Başkan )
SosyoKültürel Faktörlerin Çevirideki Rolü
(Araş. Gör. Ali Baykan )

Sözlük ve Sözlükçülük Üzerine Bir Araştırma
(Zekeriya Bingöl )

İki Dilli Ortamda Kavram Karışması
(Hendrik Boeschoten )
Türkçe ve Almancada Bağlaçların Özne Yüklem Uygunluğuna Etkileri
(Hasan Bolat )

Türkçe Doğal Dil İşleme
(Prof. Dr. Kemal OflazerDr. Cem Bozşahin)
Dilbilgisi, Bilişim ve Bilişsel Bilim
(Cem BozşahinDeniz Zeyrek )

Bilgisayar ve Sözlükçülük Yöntemleri
(Hendrik BoeschotenHansje Braam )

Çeviri, Çevirmen, Dilbilim İlişkisi, Çeviride Eşdeğerlik ve Kayıplar
(Prof. Dr. İsmail Boztaş )

Türkçe Sözlük (TDK) ile Örnekleriyle Türkçe Sözlük’ü (MEB) Karşılaştırma Denemesi
(Tuncay Böler )

Dil İlişkileri ve Kavram Tercümeleri Üzerine Bir Değerlendirme
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Karma Diller ve İki Örnek
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Gakgo/Gakgoş Kelimesinin Kökeni ve Anlamı
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Türkçe Sözcük Biçimlenmesinde Düzlemler ve Türetmeler
(Yard. Doç. Dr. Nalan Büyükkantarcıoğlu )

An Analysis of Turkish Interjections in the Context of Reactive Idea Framing
(Yard. Doç. Dr. Nalan Büyükkantarcıoğlu )

Çeviri Yöntemleri
(Yard. Doç. Dr. Abdülkadir Çakır )

Anlamın Bağlam Açısından İncelenmesi: Kökanlambilim ve Artanlambilim
(Cemal Çakır )

Bilgisayar Destekli Sözdizimi Çalışması ve PROLOG
(Mustafa Çakır )

Türkiye’de Anadili Eğitimi ve Yabancı Dil Öğretimi
(Okt. Dr. Mustafa Durmuş Çelebi )

Dili Dillendiren İnsan
(Meltem Çeliktaş)

Türkçe ve Kırım Tatarcası Arasında Bir Çeviri Sistemi
(İlyas Çiçekli )

Okul Sözlükleri Üzerine
(Yusuf Çotuksöken )
Dilbilim Tanıtma Yazıları:Türkçe Üzerine Yapılmış Çalışmalar
(Doç. Dr. Ayşen Cem Değer )

Saussure Dilbilimi: Kaynakları ve Yöntem Sorunu
(Savaş Kılıç)

Türkiye’de İlk Stilistik Çalışmaları: Leo Spitzer ve İzleyicileri
(Savaş Kılıç)
Saussure’ü Yeniden Okumak
(Savaş Kılıç)

Dilbilim ve Temel İlkeleri
(Prof. Dr. Zeynel Kıran )

Dizgeden (Sistem) Yapıya
(Prof. Dr. Zeynel Kıran )

Semiyoloji ve Semiyotik
(Prof. Dr. Ayşe Eziler Kıran )

Şiir Çözümlemesi Dilbilimsel Yöntemler ve Araçlar
(Prof. Dr. Ayşe Eziler Kıran )

Türkçede Kip Olgusu Üzerine Görüşler Yabancı Dil Öğretiminde Yeni Yönelimler
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Dilbilim, Sözlük, Sözlükçülük
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Uygulamalı Dilbilim
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Söylem Çalışmaları ve Türkçe Öğretimi
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Argo ve Toplumsal Cinsiyet
(Sibel Kocaer )

İletişim Aracı Olarak Yabancı Dil Öğretiminde ve Öğreniminde “Beden Dili”nin Yeri ve Önemi
(Dr. Gülnaz Kurt )

Kadın Hakları Konusuna Toplumdilbilim Açısından Bir Yaklaşım
(Oya Külebi)

Türkçe Metinlerde Bağdaşıklık ve Tutarlılık
(Öğr. Gör. Dr. İrem Onursal )

Ağız Araştırmalarında Bilişim Teknolojilerinin Kullanılması ve Ağız Tezleri İçin Yenilik Önerileri
(Yard. Doç. Dr. Muharrem Öçalan )

“Yerelleştirme”nin Tanımı
(Prof. Dr. Işın Bengi Öner )

Bilişimde Özenli Türkçenin Önemi
(Prof. Dr. Tuncer Ören )

‘İhtiyar Çilingir’ Hikâyesinin Metin Merkezli Dilbilimsel Eleştirisi
(Dr. Çimen Özçam )

Türkiye Türkçesi Atasözlerindeki Değişkenlerin Eşdeğerliliği
(Yard. Doç. Dr. Muna Yüceol Özezen )

Türkçede Dilbilgisel Terim Olarak “Olumlama” ve “Olumsuzlama”
(Bülent Özkan )

Kıbrıs Ağzında Dönüşlülük
(Yard. Doç. Dr. Rıdvan Öztürk)

Kıbrıs Rumcasındaki Türkçe ve Türkçe Yolu ile Girmiş Alıntı Kelimeler
(Yard. Doç. Dr. Rıdvan Öztürk)

Functional Notions of Turkish Verbal Adjectives in Adjective Constructions
(Prof. Dr. Ünsal Özünlü )

Hukuk Diline Bir Örnek: Sözleşmeler
(Doç. Dr. Işıl Özyıldırım)

Türk Yasa Dili
(Doç. Dr. Işıl Özyıldırım)

Türkçe’nin Sözcük Dağarcığı Kirlendi mi?
(Necdet Osam )

İlköğretim Okullarında Dil Bilgisi Öğretimi
(Mukim Sağır)
Atasözleri ve Deyimlerde İmgelem
(Prof. Dr. Musa Yaşar Sağlam )
Göstergebilimsel Yaklaşım Yazınsal Alanda Ne Denli İşlevselleşebilir?
(Prof. Dr. Onur Bilge KulaYard. Doç. Dr. Cemal Sakallı)

Sanal Dünyada Dillerin Kullanım Oranları
(Yard. Doç. Dr. Ahmet Tarcan )

Sanal Dünyada Çok Dillilik ve Türkçenin Konumu
(Yard. Doç. Dr. Ahmet Tarcan )

Bir İletişim Dili Olarak İnternet
(Doç. Dr. Hamza ÇakırHakan Topçu )
Bilişim Türkçesi
(Gülşen TaşkınSevda Üsküplü )

Türkçede Tümce Yapısına Sahip Tümleç Yantümceleri
(Prof. Dr. Eser Erguvanlı Taylan )

Dilbilimi İlke ve Yöntemleri Işığında Türkiye’de Türk Dilbilimi
(Prof. Dr. Talat Tekin )

Türk Dilleri Ailesi
(Prof. Dr. Talat Tekin )

Yabancı Dil Öğretim ve Öğreniminde Eski ve Yeni Yöntemlere Yeni Bir Bakış
(Prof. Dr. Cengiz Tosun )

Dilbilimin Dil Öğretimindeki Yeri
(Sabahat Sansa Tura )

Learning Morphological Disambiguation Rules for Turkish
(Deniz YuretFerhan Türe )

Türkçe Öğretiminin Neresindeyiz ?
(Mustafa Uğurlu )

Yabancı KelimelerYerlileşmiş Kelimeler ve “Uluslararası Kelimeler”
(Prof. Dr. Vural Ülkü )

Söz Varlığında Değişmeler
(Prof. Dr. Vural Ülkü )

İngilizce ve Türkçe Arasındaki Bilimsel Metinlerin Çevirisinde Terim ve Anlatım Sorunları
(Neslihan Kansu Yetkiner )

Çeviride Eşdeğerlik ve Çeviri Kuramları Bağlamında Karşılaştırmalı Bir Çalışma
(Doç. Dr. Şerife Yıldız )

Türkiye’nin Aydınlanma Sürecinde Çevirinin Rolü
(Yard. Doç. Dr. Faruk Yücel )
Çeviri Etkinliğinin Ana Dil Üzerindeki Etkisi
(Yard. Doç. Dr. Faruk Yücel )

Kavram AlanıKelime Ailesi İlişkileri ve Türk Yazı Dilinin Eskiliği Üzerine
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Dilbilim Tarihine Bir bakış
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Türkçe Araştırmalarında Yeni Yollar
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Dilin Türleri
(Prof. Dr. Doğan Aksan )
Anlambilim, İlgili Alanlar ve Türkçe
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

|» “Türkoloji Makaleleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Türkoloji Makaleleri (Dilbilim) first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri (Eski Türk Edebiyatı)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:30:24 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Eski Türk Edebiyatı)

Su Kasîdesi’nden Beş Beyit Üzerine Bir Şerh Denemesi
(Vedat Ali Tok)

Sultan V. Mehmed Reşad’ın Çanakkale Gazeli ve Bu Gazele Yazılan Tahmisler
(Dr. Enfel DoğanAraş. Gör. Fatih Tığlı)

Eski Türk Edebiyatında Tercüme Geleneği
(Araş. Gör. Nurgül Sucu)

Nef’i’de Söz ve Savaş İlgisi
(Dr. Bahir Selçuk)

Fuzûlî’de Gözyaşı
(Dr. Bahir Selçuk)

Gıbb’in Ünlü Eseri A History of Ottoman Poetry Çevirisindeki Okuma Yanlışları
(Dr. Ali İhsan Öbek)
Ölümünün 350. Yılında Nef’i
(Prof. Dr. Tulga Ocak)

Nef’i İçin Söylenmiş Bir Hiciv Beyti Üzerine
(Prof. Dr. Tulga Ocak)

Divan Şairinin Dilindeki Edebiyat Terimleri
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Sehli Mümteni
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Metin Şerhi, Tahlili ve Tenkidi Üzerine
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Divan Şiirinde Yergi Amaçlı Söz Sanatları
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Çağının İnsanı Olarak Nâbî
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Bir Osmanlı Efendisi’nin Çizdiği Çelebi Tipi
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Fuzuli’nin Şiirlerini Kalıcı Kılan Bazı Üslûp Özellikleri
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Nedimi Kadim Hayatı, Sanatı ve Eseri
(Prof. Dr. Osman Horata)

XV. Yüzyıl Şairlerinden Cemali’nin Hayatı ve Eserleri
(Prof. Dr. Osman Horata)

Mevlana ve Divan Şairleri
(Prof. Dr. Osman Horata)

Yunus Emre’nin Nurı Muhammedî Anlatımının Türk Yaratılış Destanlarıyla Benzerliği
(Yard. Doç. Dr. Zülfü Güler)

Şeyh Galib Divanında Ayna Sembolü
(Yard. Doç. Dr. Zülfü Güler)

Leylâ ve Mecnûn’da Evlilik ve Aile Teması
(Yard. Doç. Dr. Zülfü Güler)

Ahdî ve Gülşeni Şu’arâ Bibliyografyası ve Yayınlanmamış Şiirleri
(Yard. Doç. Dr. Zülfü Güler)

| » Sonraki Sayfa » |

The post Türkoloji Makaleleri (Eski Türk Edebiyatı) first appeared on Bilgicik.Com.

Divan Şairinin Dilindeki Edebiyat Terimleri (Prof.Dr. Mine Mengi)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:19:32 +0000

Divan Şairinin Dilindeki Edebiyat Terimleri
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Söze bir sözlüğün ön sözünden alıntı yaparak girelim: Mustafa Nihat Özön , Edebiyat ve Tenkid Sözlüğü adlı, zamanımızdan takriben yarım yüzyıl önce yayımlanmış olan eserinin ön sözünde, edebiyat terminolojimizin tarihiyle ilgili şu bilgiye yer verir: “Edebiyat-ı Cedide Batı anlamındaki tenkid üzerinde epey çalışmıştır. Tenkid tarihi çalışanlar, üsluplar üzerine bazı önemli yazılar çevirdikleri gibi tenkid örnekleri denecek şekilde bazı çevirmeler de yaptılar. Fakat bu işin tekniğinden söz edilmiyor, terim diye bir şey düşünülmüyordu. Bu temel kurulmadıkça da tenkid denen şey, temelsiz, köksüz bir söz kalabalığı sınırını aşamıyordu.”[1] Mustafa N. Özön , bu söyledikleriyle bize öncelikle edebiyat çalışmaları açısından terimlerin önemini vurgulamaktadır. Bunun yanı sıra, terimler üzerindeki çalışmaların, edebiyat inceleme, araştırma ve eleştiri çalışmalarıyla birlikte başladığı ve terim konusundaki çalışmaların geçmişinin pek eskilere gitmediği bilgisini verir.

Bugün dilimizde kullandığımız edebiyat terimleri, üç ayrı kaynaktan gelmektedir. Söz konusu terimlerin bir kısmı, ıstılahat-ı edebiyye olarak bilinen geçmişten günümüze yaşayabilmiş; -çoğu Arapça-Osmanlıca terimlerdir. Eski dilden gelme terimlerle birlikte, günümüz edebiyat terimleri arasında, Batı dillerinden dilimize geçmiş terimler vardır. Ayrıca, dilimizde çoğu Osmanlıca terimlere karşılık olarak türetilmiş Türkçe terimler bulunmaktadır. Kısacası bugün edebiyat incelemelerinde kullanılan bir hayli terim vardır. Cumhuriyet dönemi terim çalışmalarının, yukarıda değinildiği gibi, çok eskilere gitmeyen bir geçmişinin olmasına karşın, terimlerde belli bir sayısal çoğunluğa ulaşılmış olması, aslında olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Ancak günümüzde, terimlerin kullanımındaki artışla birlikte, başka alanlarda olduğu gibi edebiyat alanında da terimlerle ilgili bazı sorunların yaşandığı görülmektedir.

Günümüzde kullandığımız edebiyat terimlerinin, Türkçe olanlarının yanı sıra önce Doğu (Arapça), sonra Batı kaynaklı değişik dillerden geldiğini söyledik. Çoğu Fransızca olan Batı kaynaklı terimlerin bir kısmı, dilimize girdikten sonra Osmanlıca terimlere karşılık olarak, onların yerine kullanılmaya başlanmış; böylece, eski terimlerin bir kısmı zaman içinde kullanımdaki önemini yitirmiştir. Örneğin, Batı’dan belâgat karşılığı retorik (Fr. rhetorique); bedi’yat ya da hikmet-i bedayi’ karşılığı estetik (Fr. esthetic); şiir sanatı karşılığı poetika; hayal karşılığı imaj (Fr. image); muaheze ve tenkit karşılığı krıtik (Fr. ciritique) vb. girmiş ve kullanılmaya başlanmış; bunlardan bazıları da daha sonra, Türkçe terimlerle karşılanmıştır. Hayal, imaj ve imge ya da tenkit, krıtik ve eleştiri örneklerinde olduğu gibi… Bununla birlikte, sözünü ettiğimiz Batı kaynaklı bu terimlerin, divan edebiyatı çalışmalarında, Osmanlıca terimler aleyhine kullanıma girdiğini de söyleyemeyiz. Batı dillerinden alınmış karşılıkları olan belâgat, hayal, tenkit, şiir sanatı gibi eski dilden gelme terimler hâlâ ağırlıklı olarak kullanımdadır.

Cumhuriyet döneminde, Arapçadan dilimize geçmiş olan edebiyat terimlerinin -özellikle konumuz gereği sözü edilen divan edebiyatı terimlerinin- yerlerini Batı kaynaklı terimlere bırakması, bilindiği gibi Batı’ya açılmanın doğal sonucu olarak karşımıza çıkar. Öte yandan, kültür değişimiyle birlikte gelen yeni çalışma, araştırma ve inceleme konuları, yeni ihtiyaçlar, Batı dillerinden özellikle Fransızcadan dilimize terim girmesine neden olmuştur. Örneğin, günümüzde eski edebiyat çalışmalarının önemli bir kolu olan metin neşri, Arap kökenli Türk alfabesiyle yazılmış eski metinlerin, Lâtin kökenli Türk alfabesine aktarılma işiyle ortaya çıkmış; bir alfabeden ötekine aktarma, çevriyazı konusuyla birlikte, terim konusunu da gündeme getirmiştir. Böylece dilimize, metin neşriyle bağlantılı olarak transliterasyon, transkrıpsiyon, edisyon kritik (Fr. edition critique), faksimile, varyant (Fr.variante), arkatip (Fr. archetype), aparat (İtl. aparatta) gibi Batı kökenli terimler girmiştir. Tenkitli metin neşriyle ilgili olarak örnek verdiğimiz söz konusu Batı kaynaklı terimlerin bir kısmı hâlâ, Batı’dan geldikleri biçimleriyle kullanımlarını sürdürürken, bir kısmı da günümüzde yerlerini sonradan türetilmiş Türkçe terimlere bırakmışlardır. Örneğin, bugün transkripsiyon yerine daha çok çevriyazı, faksimile yerine ise tıpkıbasım terimlerini kullanıyoruz.

Metin neşrinin yanı sıra, edebî tahlil ve tenkit ağırlıklı vb. edebiyat çalışmalarında da bugün Batı kaynaklı terimler yer almaktadır… Tema ya da tem (Fr. theme), motif, leit motif, form, figür, tip, karakter, sembol, alegori bu terimlerden hemen aklımıza gelen bazıları… Ancak burada hemen parantez açalım ve genel olarak divan edebiyatı çalışmalarında, Batı kaynaklı terim kullanımının henüz sorun teşkil edecek boyutlarda olmadığını belirtelim. Ayrıca, transkripsiyon yerine çevriyazı, faksimile yerine tıpkıbasım örneklerinde olduğu gibi bazı Batı kökenli terimlerin, yerlerini Türkçelerine bırakmaları da sevindiricidir. Ancak ileride, edebiyat terminolojimiz içerisinde bulunan Batı kökenli terimlerin artışı hâlinde, yabancı terimlerle ilgili bazı sorunların yaşanabileceğini tahmin etmek zor değildir.

Gelecekte yaşanacak söz konusu sorunlardan biri; Batı kökenli terimlerin Türkçe terim türetimini yavaşlatması, Türkçe terim kullanımını azaltması ihtimalidir. Batı kaynaklı terim kullanımına ilişkin bugün yüz yüze olduğumuz önemli sorun ise, anlamı açıkça bilinmeksizin, çağrıştırdıkları esas kavramlar öğrenilip anlaşılmaksızın yabancı terimlerin kullanıma girmiş olmasıdır. Bu durumda, söz konusu yabancı terimlerin kullanımı, kullananları, klişe, ezber söz kullanımına götürmekte, terimler yerli yersiz, gerçek anlamları bilinmeksizin kullanılmaktadır. Gerçek anlamlarının tam ve kesin olarak bilinememesi sonucu da yabancı terimler gerektiği yer ve anlamda kullanılamamakta; terimlerin tanımları üzerinde birlik sağlanamamakta; sözlüklerde biri ötekinden farklı, bazen biri diğeriyle çelişen tanımlara rastlanmaktadır. Bu durum özellikle, benzer anlamlı ya da aralarında anlam ilişkisi bulunan terimlerde görülmekte ve karışıklığa neden olmaktadır.

Örneğin, edebiyat çalışmalarında çok kullanılan konu, tema, tem terimlerine bakalım: Konu, bir edebiyat terimi olarak, eski dildeki Arapça mevzu karşılığı kullanıma girmiştir. Anılan terim kullanıma girdikten sonra, yanına Batı’dan gelen tema ya da tem eklenmiş; her iki terim de dilimizde kullanılmaya başlanmıştır. Ancak, biri Türkçe öteki Fransızca olan ve anlamca birbiriyle bağlantılı bu iki terimin kullanımında bugün hâlâ tereddüt ve tutarsızlıklar vardır. Sözlükler, her iki terimin tanımında yeterli açıklayıcı bilgi vermedikleri gibi, birlik içerisinde de değildirler. Edebiyat terimleri sözlüklerinden birinde tema için; “Söz konusu, ama asıl konu değil de onun bir ayrıntısı; açıklanan, belirtilen, anlatılan olay, bir tasvirin tek bir yönü ve bölümü; özel anlamda, bir yazının konusunu belli eden adı, başlığı”[2] tanımı yapılmış ve konu bütün, tema ise konunun parçası ya da konu daha genel, tema ise daha özel olarak verilmiştir. Başka bir sözlüğün tema tanımı ise şöyledir: “Sözde ve yazıda işlenip geliştirilen bir düşünce veya görüş. Özellikle manzume ve şiirlerde hakim olan ve karşısındakine aşılanmak için işlenen, geliştirilen duygu. Temanın yapısını meydana çıkaran buluş, görüş, düşünüş ve duygu bir eserin en belli başlı motifidir.”[3] Bu tanımda ise konudan hiç söz edilmemekte ancak, bizim üzerinde durduğumuz konu ve tema ilişkisine bir de motif ilişkisi eklenmektedir. Daha önce sözünü ettiğimiz Mustafa Nihat Özön ‘ün Sözlüğü‘nde ise tema için; “Bir eserin veya açıklanan bir şeyin başlıca motifi. Yazıda işlenen, geliştirilen bir buluş, bir görüş veya düşünüştür.”[4] denilerek gene konuya hiç değinilmeksizin terimin motifle hatta ana fikirle bağlantısına işaret edilmiştir. Başka bir kaynak da tema için; “Bir söylemde, bir yapıtta işlenen ana konu, geliştirilen düşünce, bir yapıtta işlenen konu, izlek”[5] tanımını yaparak konu ile temayı hatta ana fikir ve temayı bir tutmuştur. Kısacası, zamanımızın edebiyat terminolojisi içinde metin inceleme çalışmalarının vazgeçilmez terimleri; konu, tem ya da tema ve hatta motifin aklımızı karıştırmaktan öteye kesin olarak ne anlama geldiklerini, aralarındaki farkı, sözlükler bize açıkça bildirememektedir. Son söylediklerimizi toparlayacak olursak; bugün kullanımda olan Batı kökenli terimlerin, hiç değilse bazılarının, esas ifade ettikleri anlamın ne olduğu bilinmeksizin kullanıldıkları bir gerçektir.

Öte yandan, edebiyat çalışması yapan araştırmacıların, özellikle akademisyenlerin, çoğunlukla kendi bildikleri yabancı dilin terimlerini kullanarak, Batı kökenli terim kullanımında karışıklığa neden oldukları görülmektedir. Böylece yukarıda belirtilen sorunlara bir başkası daha eklenmektedir. Bugün kullandığımız edebiyat terimleri içinde yer alan Batı kökenli terimler başta Fransızca olmak üzere Almanca, İngilizce vb. Batı dillerinden dilimize girmiştir; girmektedir… İlişkiler paralelinde Batı’dan terim alınması ve kullanımı sürecektir. Kaçınılmaz olan bu sürecin olumsuz etkisini azaltmak için alınanlara karşılık Türkçe terim türetilmesi dileğimizdir. Batı kaynaklı terimlerden sonra, şimdi de sözü eski terimlere ya da daha doğrusu Arapça terimlere getirelim. Esasen, divan edebiyatı çalışmalarında, kullanım yoğunluğu açısından çoğunlukta olmaları nedeniyle, bizi en çok ilgilendiren terimler de söz konusu Arapça terimlerdir.

Öncelikle, eski edebiyat terminolojisinin önemli bir kısmının, ait olduğu edebî kültürle birlikte unutularak geçmişte kaldığını belirtelim. Şüphesiz bugün, eskiye göre daha sınırlı sayıda Osmanlıca terim kullanmaktayız. Yaşayan eski terimlerin bir kısmı ise, kendi dönemlerindeki anlamlarını ya da kullanım amaçlarını yitirmişlerdir. Günümüzün Osmanlıca edebiyat terimleri arasında bugün kendi dönemindeki anlamından daha farklı anlamda kullandığımız ve günümüzdeki terim anlamını ne zaman kazandığını bilmediğimiz terimler bulunmaktadır. Günümüz dilindeki eski terimlerin, kendi dönemlerindeki kullanımlarından daha farklı anlamda kullanışlarına hemen birkaç örnek verelim: Latîfî Tezkiresi ‘nden aldığımız; “Nazm-ı bedi’i ve nesr-i belîğ üzre Tazarrû’-nâme- nâm bir risâlesi ve tezkîretü’l-evliyâ tesmiye olınur mensûr bir makâlesi vardur.” [6] cümlesinde risale ve makale terimleri geçmektedir. Burada geçen risale ve makale terimlerini Latîfî ; kitap, edebî eser anlamlarında kullanmış; ancak makale, zaman içinde değişik anlamlar kazanmış; kitap, edebî eser, anlamını kaybederek daha çok düşünce yazısı anlamında kullanılır olmuştur. Ayrıca makalenin eskilerce muhtemelen kısa mesnevi karşılığı küçük hikâye anlamında kullanımı da vardır.[7] Bugün, edebiyat terminolojisi içindeki nükte kelimesini, mizahla ilgili olarak, şaka yollu mizahi söz anlamında kullanmaktayız. Oysa aşağıdaki örnek beyitlerde, nüktenin daha başka anlamlarda kullanıldığını görüyoruz. Önce, 15. yy. divan şairi Necâtî ‘nin bir beytine bakalım:

Seni ‘ibâret-i levlâk nükte-i kudsi

Güneşden eyledi rûşen ne hâcet istidlâl [8]

Burada “nükte-i kudsi” terkibindeki nükte doğrudan söz anlamında kullanılmıştır. Sünbülzade Vehbi ise, aşağıdaki beytinde “ilm-i me’ani”yle bağlantısına işaret ederek nükteyi daha değişik anlamda kullanır.

Evvelâ ‘ilm-i me’ânîde maharet lâzım

Bilmeye nükte-i ser-beste-i ma’nâ-yı suhen[9]

Burada geçen “nükte-i ser-beste-i ma’nâ-yı suhen” terkibini, sözün ya da şiirin anlamının gizli inceliği diye çevirdiğimizde, nükte; divan şiirinde yaygın kullanılan anlamıyla karşımıza çıkar. Nüktenin eskilerce bilinen ve kullanılan söz konusu anlamı ise, herkesin kavrayamayacağı cinsten olan ince anlam, kolay anlaşılamayan ancak erbabının anlayabileceği ustaca, zekice söylenmiş sözdür. Nüktede az bulunurluk, zekice söylenme, kolay anlaşılamama, güzel buluş, incelik esastır. Nef’î ‘nin şu beytinde de nüktenin başka bir eski terimle, mazmunla olan bağlantısına işaret edilmektedir. Söz konusu beyti verelim:

Çeke mazmûnunı fehm itmede bir nükte-şinâs

Ne kadar dikkat ederse o kadar renc-i elîm[10]

Beyit, mazmunun ve nüktenin, yani her iki terimin de anlamla, şairin, şiire ustaca yerleştirdiği, kolayca bilinemeyen anlaşılamayan anlamla bağlantılı olduğunu bize ima etmektedir. Ne var ki eski şairlerimizin, ma’na, mazmun ve nükte terimlerini sık kullanmalarına ve terim olarak aralarındaki anlam benzerliğine işaret etmelerine karşın aralarındaki belirleyici kesin anlam farklarının ne olduğunu bilmenin artık bugün için kolay olmadığını da söyleyelim.

Üslûp, bugün olduğu gibi eski dilde de kullanılan bir edebiyat terimi… Gene Latîfî Tezkiresi ‘ne giderek kelimenin eskiler tarafından nasıl kullanıldığına bir örnek verelim: Tezkirede Şair Şeyhî’ nin tanıtımında geçen; “Üslûb-ı kasîde ve mesnevîde mümtâz ve fâ’ikdür. Amma vâdî-i şi’r ve tarz-ı gazelde tavr-ı kudemâ ve üslûb-ı sâbıkdur.”[11] cümlelerinde üslûpla birlikte, tarz ve tavr geçmektedir. İbarede geçen, üslub-ı kaside ve mesnevi ile tarz-ı gazel terkiplerindeki üslûp ve tarz kelimeleri ile; tavr-ı kudema ve üslub-ı sabık terkiplerindeki tavr ve üslûp buradaki kullanımları itibariyle eşanlamlı oldukları izlenimini vermektedir. Öte yandan burada geçmemekle birlikte üslûpla ilişkisinin olduğunu bildiğimiz eda hatta beyanı da aynı grup içerisine almamız gerekir. Ancak, aralarında anlam ilişkisi olduğunu bilmemize rağmen, bunların aralarındaki nüansı bilmek; aynı, benzer ya da farklı anlamlar içerdiklerini anlamak hiç de kolay değildir. Eski metinlere giderek, sabırla yapılacak bir çalışma bizce sorunun giderilmesinde yarar sağlayabilir.

Günümüzde, aralarında anlam ilişkisi olduğunu belirttiğimiz bu kelimelerden edebiyat çalışmalarında terim olarak daha çok üslûp kullanılıyor. Batı’da başlı başına bir araştırma ve uzmanlık alanı olan üslûp bilimi Batı’dan geldiği adıyla stilistik ise, günümüz edebiyat çalışmaları açısından ayrı önem arz etmektedir. Bugün de terim olarak kullandığımız üslûbu; bir edebî eser ya da metinde, anlamla anlatım bütünlüğü içinde yazanın, başta dil olmak üzere estetik malzemeyi kendince kullanımı olarak tanımlamak mümkün… Üslûp incelemesinin yer aldığı tesadüfen baktığımız muhtelif divan edebiyatı çalışmalarında ise üslûp incelemesi “Dil ve Üslûp” başlığı altında veriliyor. Ayrıca, “İfade ve Eda”, “Dil ve İfade”, “İfade, Dil ve Üslûp”, “Eda ve Söylem” başlıklarının da kullanıldığını görmekteyiz Söz konusu değişik başlıklar altında söylenenlerde ise kullanım birliği olmadığı gibi verilenler de daha çok dil kullanımıyla ilgili bulunmaktadır. Kısacası eski gelenekten günümüze gelen üslûbun henüz ne olduğu, ne anlama geldiği tam olarak bilinememekte, üslûp incelemesinde ne yapılması gerektiği kesinlik kazanamamaktadır. Muhtemelen, eski dönemde de terim olarak üslûptan ne anlaşıldığı kesinlik kazanamamıştı. Klişe, kalıp söz olarak, eda, tarz, tavr vb. birlikte ya da biri ötekinin yerine kullanılmaktaydı. Buradan,günümüzdeki bilgi eksikliğinin nedenini gelenekteki eksiklikle bağlantılı olarak düşünmek zorundayız görüşüne ulaşıyoruz. Ancak bu konuda da eski metinlere başvurmanın gereğini tekrarlamakta yarar var.

Buraya kadar söylediklerimizi toparlayacak olursak; Batı kökenli ve Türkçe terimlerle birlikte ağırlıklı olarak kullandığımız eski terimler edebiyat -özellikle divan edebiyatı- çalışmaları açısından doğru ve yararlı kullanımdan uzaktır. Bunun önemli nedenlerinden biri birçok terimin geçmişten günümüze anlam ya da kullanım değişikliğine uğramış olmasıdır. Anlam ve kullanım değişikliğine uğradığını söylediğimiz terimlerin, şüphesiz bizi öncelikle terim olarak kazandıkları anlamlar ilgilendirmektedir. Bu durumda da terim anlamının dışında kelimenin tarih içerisindeki farklı anlam ve kullanımları önemli olmaz diye düşünebiliriz. Çünkü, dilin akışı içinde kelimelerin değişime uğramaları kaçınılmazdır. Ayrıca, terimler, özel anlamlı ya da tek anlamlı kelimelerdir. Yan anlamları yoktur ya da yan anlamlarına itibar edilmez. Ancak, eskiye yönelik çalışmalarda, kullanılan terimlerin geçmişteki anlamını, anlamlarını bilmek, metin tahlili çalışmalarıyla birlikte metne dayalı üslûp çalışmalarında da esastır. Üslûp incelemesi için dönemin standart dilini, kelimelerin kendi dönemlerindeki anlamlarını bilmek gerekir. Eski edebiyatımızla ilgilenenlerin eski terimlerle ilgili olarak başvurdukları terimlerin çoğu ise, bu konuda tatmin edici bilgi vermekten uzaktır. Bugün var olan hacimleri sınırlı birkaç divan edebiyatı terimleri sözlüğünde daha çok ansiklopedik bilgi verilmektedir. Oysa söylediklerimiz doğrultusunda, terimlerin semantik açıdan değerlendirilerek verilmeleri daha yararlı olacaktır.

Son olarak buraya kadar söylediklerimize, divan şiirinde bugün bizim aynı, benzer ya da yakın anlamlı olarak düşündüğümüz ve yukarıda örneklerini verdiğimiz terimlerin yarattığı sorunu ekleyelim… Bunların eski metinlerde bazen birlikte, yan yana kullanıldığı da vakidir. Benzer terimlerin birlikte kullanılma amaçlarının, aradaki nüansı ifade etmek mi yoksa anlamı pekiştirmek mi olduğunu kestirmek güçtür. Kısacası, bugün divan edebiyatı çalışmalarında kullandığımız terimlerin çoğunun, eskiyle bağlantısından kaynaklanan sorunları bulunmaktadır. Elimizdeki edebiyat terimleri sözlükleri ise söz konusu sorunları çözmekte yetersizdir. Yeni hazırlanacak divan edebiyatı terimleri sözlüklerinin, önceki sözlüklerden aktarma bilgiler vermekten çok, eski metinlerden yararlanılarak semantik temel üzerine oturtulmaları halinde daha yararlı olacakları görüşündeyiz. Ayrıca eski terimlerin Türkçeleştirilmesi çalışmaları da sürdürülmelidir. Türkçeleştirilen terimlerin tutulup tutulmayacağını zaman gösterecektir. Edebî sanatlarla örneğin benzetme sanatlarıyla ilgili türetilen; benzetme yönü, benzetme edatı, benzeyen, benzetilen gibi bazı Türkçe terimler tutulmuştur ve bugün yaygın olarak kullanılmaktadır. Artık edebî sanatlarla ilgili terim kullanımında, pek azımız benzetme yönü yerine vech-i şebeh diyoruz. Buna karşın istiare karşılığı türetilen iğretileme pek tutulmuş görünmüyor… Hüsn-i ta’lil karşılığı güzel nedenleme, leff ü neşr karşılığı olarak yayma ve toplama, tecahül-i arifane karşılığı bilmezden gelme gibi kullanımlar ise bugün için şahsi tercih ya da kullanım olmanın ötesinde bir anlam ifade etmemektedir. Ancak çaba olarak dikkate şayandır. Hem Doğu hem de Batı kaynaklı terimlerin Türkçeleştirilmesi çaba ve çalışmalarının, terim türetme kuralları doğrultusunda sürdürülmesi dileğimizi tekrarlayarak sözümüzü noktalıyoruz.

I.Balıkesir Kültür Araştırmaları Sempozyumu, Haziran 1998

[1] Mustafa Nihat Özön , Edebiyat ve Tenkid Sözlüğü, İst. 1954, s.IX

[2] L.Sami Akalın , Edebiyat Terimleri Sözlüğü, İst.1984, s.280

[3] Seyit Kemal Karaalioğlu, Türkçe ve Edebiyat Sözlüğü , İst.1967, s.165

[4] Mustafa N.Özön . age., s.267

[5] Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi , XXII, İst.1986, s.11394

[6] Latîfî , Tezkire-i Latîfî , Der Saadet 1314, s.193

[7] Nâbî Dîvânı , haz. Ali Fuat Bilkan , Makale der Şân-ı Hakîm Senâyî vb., MEB Yay., I, Ank. 1997, s.434,443

[8] Necâtî Beg Dîvânı , haz. A.N.Tarlan , Akçağ Yay., Ank.1992,s. 45

[9] Cem Dilçin , Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, TDK Yay., Ank. 1993, s. 145

[10] Nef’î Dîvânı, haz.Metin Akkuş , Akçağ Yay., Ank. 1993, s. 66

[11] Latîfî , age.,s.216 Kaynak: Divan Şiiri Yazıları, 1.Baskı, Akçağ Yay., Ankara 2000, s.13-21

|» “Türkoloji Mak. – Es. Türk Ed.” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Divan Şairinin Dilindeki Edebiyat Terimleri (Prof.Dr. Mine Mengi) first appeared on Bilgicik.Com.

Sehl-i Mümteni (Prof.Dr. Mine Mengi)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:16:04 +0000

Sehl-i Mümteni
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Anlatımındaki kısalık ve yoğunlukla şiir, diğer edebî türlerden ayrılır. Şiirde, dilin kullanımı söz konusu edildiğinde de öteden beri kısa ve özlü anlatım, şiiri güçlü ve kalıcı kılan unsurlar arasında sayılagelmiştir. Elbette, anlam ve ses özellikleri başta olmak üzere şiiri şiir yapan başka unsurlar da vardır. Şiir, dili, anlamı, sesi, biçimiyle bir sentezdir; bir bütündür. Ancak, diğer unsurları kullanmanın yanı sıra, elden geldiğince az sözle özlü ve sade dil kullanımı, şairin başarısında önemli yer tutar. Biz bu yazımızda, kısa, sade, yoğun ve özlü şiir denildiğinde aklımıza geliveren bir edebiyat teriminden, “sehl-i mümteni”den söz açacağız. Sehl-i mümteni hakkında neler yazıldığını öğrenebilmek için başvurduğumuz kaynak eserlerde, genellikle biri ötekinden aktarma olduğu anlaşılan bilgilere yer verildiğini görüyoruz. Kaynakların görüş birliği içinde verdikleri sehl-i mümteniyi tanıtıcı ortak bilgilerden bazıları şunlardır: “Hem kolay, hem güç anlamındaki bir tabir. Kolay göründüğü halde taklidine kalkışınca güçlüğü anlaşılan eserlere vasf olunur.”[1] “Söylenmesi kolay göründüğü halde, pek güç olan sözdür. Sehl-i mümteninin en büyük özelliği külfetsizliktir.”[2] “Kolay ve sade görüldüğü halde, bulunup söylenmesi, benzeri yapılması güç olan.”[3] “Çok sade olduğu için kolay görünen, fakat benzerinin yapımı çok güç olan yazı, ya da eser.”[4] “Kolayca söylenmiş ya da yazılmış gibi görünen, ama benzeri yaratılmaya kalkıldığında güçlüğü anlaşılan söz, deyiş ya da yapıt. Söyleyişin yalın ve süssüz, özün ise yoğun olması sehl-i mümteninin başlıca özelliğidir.”[5] Süleyman Çelebi ’nin Mevlîd ’ini sehl-i mümteni örneği olarak veren Ziya Paşa ise Harâbât’ında bir yandan Mevlîd’i överken, öte yandan da sehl-i mümteninin yukarıda söylenenlere benzer özelliklerine işaret eder.

………….

Sûretde egerçi sâde, düzdür

‘Aşk u sühan anda müctemi’dir

Başdan başa sehl-i mümteni’dir

Dört yüz seneden beri efâzıl

Bir söz demedi ana mümâsil

Tanzîrine çok çalışdı yârân

Kaldı yine bikr, misl-i Kur’an [6]

Söz konusu ettiğimiz kaynakların sehl-i mümteni hakkında bilgi verirken birleştikleri ana noktaları şöyle sıralayabiliriz: Sehl-i mümteni kolayla zorun bir sentezidir. O, sade ve düz anlatıma dayanması nedeniyle ortaya çıkarılması kolay gibi görünür. Ancak, kolay sanıldığı için taklit edilmeye kalkıldığında yoğun ve özgün anlatımdan, dilin usta kullanımından dolayı taklit edilemez., benzeri söylenemez.

Tanzimat’tan önce, dilde sadeleşmenin gereği olarak halk edebiyatına değer vermenin ve ona yönelmenin önemine değinen 19.yüzyıl Osmanlı aydınlarından Es’ad Efendi ise, Mustatraf Tercümesi ’nde dolaylı olarak sehl-i mümteniyle ilgili şu görüşlere yer vermektedir. “…..sözümüze birçok yardımı olan Arabî ve Farsî’yi aradan çıkarıp, lisânımız olup lâkin çoğunun Türkçe’si metrûk olmağla bulamadığımız elfâzı getirerek, lafzı az ve manası çok lakırdıları güzelce meydana koymak ve belâgat ve fesâhati bu yola sokmak ve bu kalıba yerleştirmek, doğrusu bir büyük iş ve bütün halkın beğendikleri ve anladıkları kolaylığa gidiştir ki, sehl-i mümteni’ denmekle senâ olunsa sezâdır.”[7] Bu satırlardan anlaşıldığı gibi Es’ad Ef .de dilde sadeleşmeyi savunurken, Arapça ve Farsça kelimelerden arındırılmış, daha doğru bir ifadeyle Arapça, Farsça kelimelerin yerini arkaik Türkçe kelimelerin aldığı, yoğun ve özlü anlatıma yer veren, dolayısıyla halka inebilen eserlere sehl-i mümteni denilmesinin uygun olacağını söylüyor. Böylece, buraya kadar konuyla ilgili söylenenlere ek olarak yukarıdaki satırların yazarı da bir eserin sehl-i mümteni niteliğini kazanabilmesi için dilin anlaşılır olmasını istiyor ve bu özelliğiyle de o eserin herkes tarafından okunup anlaşılabileceği görüşüne yer veriyor. Bu bilgiyle birlikte, sehl-i mümteni tanımı içerisine buraya kadar söylenenlerin yanı sıra, çoğunluğun anlayabildiği için okuyabildiği ve böylece herkesin beğenisini kazanan eser olma özelliği de girmiş bulunuyor. Şüphesiz burada da sehl-i mümteni için hareket noktası, öteki kaynaklarda dendiği gibi, dilin sade, açık seçik, yani anlaşılır olması özelliğidir. Ayrıca, burada işaret edilmesi gereken önemli bir husus da – özellikle Es’ad Ef . nin sözlerinden yola çıkarak – sehl-i mümteninin dildeki sadeleşme ve edebiyattaki mahallileşme akımının bir uzantısı olarak düşünülebileceğidir. Nitekim biraz aşağıda verilecek örnekler dolayısıyla sözü geçecek olan Bahrü’l-Ma’ârif yazarı Sürûrî ’nin, Türkî-i Basit akımının önde gelen temsilcisi Tatavlalı Mahremî ’nin beytini sehl-i mümteniye örnek verişi de bu görüşümüzü desteklemektedir.

Kaynaklarda verilen örneklere gelince: Bilindiği gibi öteden beri Yunus Emre ’nin şiirlerinin bir kısmı -özellikle onun Türkçeyi kullanışından, anlatım tekniğinden söz edildiğinde- sehl-i mümteni örneği olarak gösterilir. Yunus ’un, Mevlânâ ’nın Mesnevi ’sini gördükten sonra onu uzun bularak söylediği rivayet edilen,

Ete kemiğe büründüm; Yunus diye göründüm

sözü bunların en yaygın bilinenidir.

Söz ola kese savaşı söz ola bitüre başı

Söz ola ağulı aşı bal ile yağ ide bir söz

. …………..

Karlu tagların başında salkum salkum olan bulut

Saçun çözüp benüm için yaşın yaşın ağlarmısın

beyitleri, ya da

Bu dünyada bir nesneye yanar içüm göynür özüm

Yigit iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi

beyti de Yunus ’un sehl-i mümteni örneği olan beyitlerindendir.

S.K.Karaalioğlu , Edebiyat Terimleri Sözlüğü ’nde bir halk şairinden, Sümmani ’den sehl-i mümteni örneği verir.[8]

Kınamayın bizi hakkı sevenler

Yağmur yağmayınca sel uyanır mı

Gönül boş değildir aşka düşeli

Rüzgar esmeyince dal uyanır mı

F. Köprülü de, Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeş- şirleri’nde daha erken döneme ait bir eserden, Sürûrî ’nin Bahrü’l-Ma’arif ’inden alınmış bir sehl-i mümteni örneğine yer verir. Köprülü ’de geçen ve Sürûrî’nin verdiğini söylediği sehl-i mümteni örneği, “Türkî-i Basit” akımının temsilcisi Tatavlalı Mahremî ’nin,

Gördüm segirdir ol ala gözlü geyik gibi

Düştüm saçı tuzağına bön üveyik gibi

beytidir.[9]

Sehl-i mümteni için dilin sade ve anlaşılır kullanımına önem veren yukarıdaki ifadelerden sonra, verdiğimiz bu örneklerin hemen hepsinin ortak özelliklerinden birisinin dillerindeki açık seçiklik, kolay anlaşılırlık olduğunu söyleyebiliriz. Dolayısıyla, verilen bu beyitler kolay söylenmiş izlenimini veren beyitlerdir. Ancak, bazı kaynaklarda verilmiş sehl-i mümteni örneklerine baktığımızda verilen örneklerden dilin sadeliğinin, yani Arapça, Farsça kelime ve tamlamalardan arındırılmış olmasının, bir sözün, bir beytin ya da bir eserin sehl-i mümteni sayılmasında pek de önemli olmadığı izlenimini ediniyoruz. Örneğin Muallim Naci ’nin Istılahat-ı Edebiyye ’de kullandığı şu ifadeye ve ifadenin ardından verdiği örneklere bakalım:[10] Osmanlı şairleri arasında sehl-i mümteniyi söyleyebilecek kabiliyyette bulunanlardan biri, meşhur Nâbî ’dir. Şu beyitleri buna örnek sayılmaktadır:

……….

Şöhreti mâl iledir ma’bed-i İslâmın da

Câmi’-i köhne-i bî-vakfa cema’ât gelmez

………

Yûsuf gibi envâ’-ı mihen çekmeğe mevkûf

Âsân değil ihvâna veliyyü’n-ni’âm olmak

………

Evliyâ-yı ni’âmın âdet-i dîrînesidir

Kendi evzâ’ını etbâ’ına isnâd etmek

Muallim Naci , bu bilgilere ek olarak sehl-i mümteninin, şiirin yanı sıra nesir için de geçerli olduğu konusunda ise şunları söylemektedir: “Sehl-i mümteni’, yalnız nazımda aranmamalıdır. Nesirde daha iyileri bulunur. Acem’de Şeyh Sadi ’nin eserlerinin çoğu, sehl-i mümteni’ olarak düşünülür. Hakîkat! Bir Osmanlı bile kuvvetlice Farsça tahsil edince, “Bir Gülistan da yazsam mı gibi vehimlere düşebilir. Halbuki o Gülistan , şimdiye kadar İran şairleri tarafından da tanzir edilmemiştir.”

Muallim Naci ’den sonra, onun etkisinde kaldığı, hatta daha doğrusu Naci’den alıntı yaptığı anlaşılan Hüseyin Kâzım Kadri de Büyük Türk Lugatı ’nda sehl-i mümteniyi açıklarken gene Nâbî ’den örnekler vererek Naci’nin yolunu izler. H. Kâzım ’ın da Nâbî’nin şiirlerinden örnek verdiği sehl-i mümteni beyitler şunlardır:[11]

Oldu sermâye-i hayret bana bîm ü ümmîd

Bilemem eyliyecek girye midir hande midir

…………

Yok bî-garaz mu’âmele ehl-i zamânede

Kimse ‘ibâdet etmez idi cennet olmasa[12]

Gerek sehl-i mümteni örnekleri olarak Nâbî ’den verdiği beyitlerden, gerekse nazmın yanı sıra nesirde de sehl-i mümteninin varlığına değinişi sırasında söylediklerinden, Muallim Naci ’nin anılan edebiyat ustalığında, veciz söyleyişin, anlamın özlü verilişinin, düşündürücü, ders verici olmasının esas alınması gerektiği görüşünde olduğunu anlıyoruz. Aynı şekilde H. Kâzım da –nispeten daha sade beyitleri seçmiş olmakla birlikte- ister üzerinde hiç düşünmeksizin M. Naci’den konuyla ilgili bilgiyle örneklerden birini olduğu gibi aktarmış; ya da isterse, Naci yolunda yürümeyi kendi anlayış ve zevkine uygun görmüş olsun, o da sehl-i mümteni konusunda dilin öneminden çok, anlamın önemine yer verdiği izlenimini yaratmaktadır. Öte yandan Naci, daha önce de belirtildiği gibi sehl-i mümteninin en büyük özelliğinin külfetsizlik olduğunu söyler. Ancak, verdiği örneklere bakılırsa ona göre külfetsizliğin, dilde Türkçe kelime kullanımı ve söz sanatlarına fazla yer vermemekle pek ilgisi olmamalıdır. Edebiyatın, özellikle şiirin, kelimelerle kurulan bir sanat olduğu dikkate alınırsa, her halde Naci ’ye göre külfetsizlik, eskilerin haşv dedikleri fazla ve gereksiz kelime kullanımından sakınma, kelimelerin seçimi, yerli yerince düzenlenmesidir! Böylece külfetsizlikle Naci, kelimelerin hangi dilden olduklarına bakılmaksızın nasıl ve nerede kullanıldıklarını, yani kelime istifini kastediyor olmalıdır!… Ancak dilin sade olmaksızın doğal ve sürükleyici olması tartışma götürür bir konudur.

Edebiyatımızın, özellikle eski edebiyatımızın, teorik yanını ilgilendiren birçok terim gibi sehl-i mümteniden de eskilerin tam olarak ne anladıklarını kestirmek güç. Araya giren zaman, hızla değişen kültür değerleri ve bu arada dil, eskilerin dünyasından bizleri her geçen gün biraz daha uzaklaştırmakta, o dünyaya yabancı kılmakta. Eskilerin, edebiyat sanatını tanıtıcı eserler, daha doğrusu başlı başına teoriyi ve bu arada terminolojiyi tanıtan müstakil eserler veremedikleri ya da bu eserlerin bize ulaşamadığı bir gerçek. Tanzimat’tan günümüze gelinceye kadar edebiyat teorisi, özellikle edebiyat terminolojisi konusunda yapılmış çalışmalar ise sayıca çok sınırlı. Ayrıca, sözlük, ansiklopedi vb. kaynak eserlerden, yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi çoğu zaman biri ötekinden aktarma, göreceli, hatta bazen de birbiriyle çelişen ve sınırlı bilgilere yer verdikleri için, yeterince yararlanamıyoruz. Bütün bu olumsuzluklar, çoğu zaman eskiyi yeterince ve gerektiği gibi tanıyamayışımızın dolayısıyla da tanıtamayışımızın önemli nedenleri olarak çıkıyor karşımıza… Sözün kısası, başta üniversite çevreleri olmak üzere, biz konunun ilgililerine çok iş düşüyor…

Tekrar esas konumuza, sehl-i mümteninin ne olduğu konusuna dönelim ve edebiyat terimi olarak sehl-i mümteni içinde, gene kolay anlamına gelen sehl kelimesiyle, zor olduğu için mümkün olmayan anlamını kazanan mümteni kelimesinden yola çıkalım. Böylece anlam bakımından biri ötekine zıt düşen iki kelimeden meydana gelen sehl-i mümteninin, edebî söyleyiş içerisinde kolay olanla zor olanı bünyesinde bulunduran anlamına geldiğini görürüz. Ancak gerek şiirde gerekse nesirde kolay olan nedir? Bir edebî eserin kolay olması, okuyucu tarafından rahat okunup anlaşılması demektir. Bu da o eserin anlatım tekniğinin, yani üslûbunun sade, dolaylı anlatımdan olabildiğince uzak, doğal ve dilinin anlaşılır olmasıyla ilgilidir. Nitekim, kaynaklar da sehl-i mümteninin tanımını yaparken ilk önce bu niteliklerden söz ediyorlar. Ancak, M. Naci , bir edebî ifadenin ya da eserin kolay olmasından dilin sade kullanımını değil de doğallığını, doğallık derken de üslûbun girift ve yapmacıksız olmasını hatta her kelimesi yerli yerinde kullanılmış anlatımı, kelimeler arası uyumu, düzeni anlıyor! Kim bilir belki de başka nitelikleri!…

Sehl-i mümteninin zorluğuna gelince… Zorluk besbelli kolay sanılıp taklit etme güçlüğüyle ilgilidir. Yani bir eserin kolay sanılarak beğenilmesi ve ona benzer olan bir başkasının yaratılması söz konusu olduğunda sehl-i mümteni ifadenin ve eserin benzerini ortaya koymak mümkün olmuyor. Kaynakların sehl-i mümteni tanımı içerisinde görüş birliği ettikleri güçlük de işte budur. Ancak kaynaklar, kolaylığından dolayı taklidi zor olan eserden, söz ya da ifadeden ne anlaşılacağı hususunda hiçbir açıklama yapmıyorlar. Örneklerden çıkarabildiğimiz ipuçları ile edebiyat sanatının, özellikle eski şiirimizin bazı değer ölçülerini de dikkate alarak taklidi güç eserden ne anlaşılabileceğini kendimizce belirtmeye çalışalım.

Sehl-i mümteniye göre taklidi güç eserin temelinde elden geldiğince sade dil, kısa ve açık seçik anlatım bulunmalıdır. Bu nitelikler, özellikle şiir söz konusu olduğunda okuyucunun eserle çabuk ve kolay iletişim kurmasını sağlarlar. Dildeki kısa anlatım ise, yerli yerince ve az sayıda kelime kullanımıyla gerçekleşir. Fazla ve gereksiz kelime kullanımından kaçınmak ise hemen her dönemde ve coğrafyada şiirin başarısını etkileyen nitelikler arasında sayıldığı gibi eski şiirimizin de aranan özelliklerindendi… Divan şairlerimiz buna münakkahiyyet diyorlardı. Eskilere göre münakkahiyyet, dilde kelime tasarrufuyla birlikte veciz anlatımı da gerektirmekteydi. Yani yoğun ve dolgun, özlü anlatım, münakkah şiirin vazgeçilmez özellikleriydi. Daha açıkçası, eskiler az sözle çok anlam ifade etme peşindeydiler. Buna da îcâz hatta tam karşılığı, aranan, beklenen üslûp ustalığı olarak “îcâz-ı makbûl” demişlerdi. İcâz-ı makbûl, yani yoğun söyleyiş, az kelimeyle okuyanı ya da duyanı şaşırtan, değişik, güzel,dolayısıyla etkileyici anlamı ya da anlamları verebilmektir. Yukarıdan beri sehl-i mümteniyle ilgili söylenenlere bakıldığında da sehl-i mümteni olan sözün, şiirin ya da eserin muhtasar ve mucez yani kısa, özlü ve bu özelliklerinden dolayı da münakkah olması aranır, istenir. Yalnızca bu özellikleri bile bizce, sehl-i mümteni eserin taklidini güçleştirmekte yeterli olmalıdır!

Son söz olarak sehl-i mümteni, amacı güzeli yakalamak olan eski sanatçının, güzeli arayışta, kısa, sade, doğal yoldan giderek, olgun olana, yoğun ve özlü olana ulaşma becerisidir. Tıpkı mısra-ı bercesteleri, şah ya da tac beyitleri, beytü’l-gazelleri ve beytü’l-kasidleri yaratırken eski şairlerimizin gösterdikleri güzeli yakalama çabaları gibi, sehl-i mümteni söz ya da eserde sanatçı, dili kullanışta ve anlamı verişte güzelin peşindedir. Öte yandan, yukarıdan beri sözünü ettiğimiz edebî ustalığın unutulmaması gereken önemli başka bir özelliği de taklit ve tanzir edilemez oluşudur. Kısacası, eski sanatçılarımız sehl-i mümteni ile güzel olanla birlikte, tek olanı, yani orijinal olanı, kendinden önce söylenmiş ve kendinden sonra söylenecek örneği bulunmayanı yaratma isteği ve arayışı içindedirler. Sözü, sehl-i mümteni örneği olabileceğini sandığımız, kolay söyleyişte anlatım ve anlam inceliğini yakalamış birkaç beyit vererek bitirelim.

Hoş geldi bana mey-gedenin âb u hevâsı

Va’llâhi güzel yerde yapılmış yıkılası [13]

. ………

Dil verdiğimiz yâre nigâh-ı gazabından

Tasrihe mecâl olmadı îmâyile geçdik [14]

. ………

Gül mevsiminde tevbe-i meyden benim gibi

Zannım budur ki sen de peşimânsın ey gönül [15]

. ………

Afveyleyelim ki belki bilmez

Bir sürçen atın başı kesilmez

. ………

Firkat gibi mevt ömre sürmez

Allah ne verir de kul götürmez [16]

Atatürk Üniv.Sosyal Bilimler Ens. Dergisi, 1993

[1] Tâhir-ül Mevlevî , Edebiyat Lügatı , neşre haz. K. Edib Kürkçüoğlu, İst.1973, s.133

[2] Muallim Naci , Istılahat-ı Edebiyye , haz.Alemdar Yalçın -Abdülkadir Hayber , Ank., s.118

[3] Mustafa N.Özön , Osmanlıca-Türkçe Sözlük , İst.1987, s.742

[4] L.Sami Akalın , Edebiyat Terimleri Sözlüğü, İst.1984. s.237

[5] Atilla Özkırımlı , Türk Edebiyatı Ansiklopedisi , IV, İst.1982, s.1021

[6] Tâhir-ül Mevlevî , age., s.133

[7] M.Fuad Köprülü , “Milli Edebiyat Cereyanının İlk Mübeşşirleri ”, Edebiyat Araştırmaları 1, İst.1989, s.298

[8] S. K. Karaalioğlu , Edebiyat Terimleri Sözlüğü, İst.1970, s.330

[9] M.F. Köprülü , age., s.282

[10] Muallim Naci , age., s.118 vd.

[11] Hüseyin Kâzım Kadri , Büyük Türk Lugatı , III, İst.1943, s.160

[12] age., s.160

[13] Bâkî Dîvânı , haz. Sabahattin Küçük, Ank.1994, s.416

[14] Nâ’ilî Dîvânı, haz.Halûk İpekten, Ank.1990, s.242

[15] Nedîm Dîvânı , haz.A.Gölpınarlı , İst. 1972, s.293

[16] Şeyh Gâlîb Dîvânı’ından Seçmeler , haz. A.Gölpınarlı , İst. 1971, s.114

Kaynak: Divan Şiiri Yazıları, 1.Baskı, Akçağ Yay., Ankara 2000, s.62-71

|» “Türkoloji Mak. – Es. Türk Ed.” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Sehl-i Mümteni (Prof.Dr. Mine Mengi) first appeared on Bilgicik.Com.

Metin Şerhi, Tahlili ve Tenkidi Üzerine (Prof.Dr. Mine Mengi)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:13:20 +0000

Metin Şerhi, Tahlili ve Tenkidi Üzerine
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Metin incelemesi Eski Türk edebiyatı çalışmalarının önemli bir koludur. Önemi nedeniyle burada metin incelemesine ilişkin bazı konular tartışılacaktır. Sözü biraz daha açacak olursak, eski metinlerin anlaşılması, açıklanması, değerlendirilmesi amacıyla yapılan metin çalışmalarında kullanılan terminoloji kullanımının kısa geçmişi, bazı terimlerin anlamları, anlam ve uygulama bakımından benzeşen ve ayrılan yanlarıyla, metin inceleme yöntemleri vb. konular üzerinde durulacaktır.

Ali Nihat Tarlan , “Metinler Şerhine Dair” başlıklı makalesini, “Hulasa bir metin; onu meydana getiren sanatkârın iç benliğini ve o devrin hususi karakterini bize vuzuh ile gösteren değerli bir vesikadır. Ondan mümkün olduğu kadar istifade etmeğe uğraşmalıyız.”[1] şeklinde bitirir. Burada Tarlan, metin incelemesinin hem edebî şahsiyetlerin hem de dönemlerin tanınmasındaki yerine işaret ederek, edebî metinlerin edebiyat tarihçiliğindeki önemini vurgulamaktadır. Öte yandan Tarlan , anılan makalenin başlarında da; “Edebî eseri kendi dışındaki ilimlere yarasın diye değil kendi için tedkik gerektir.” diyerek, günümüzde de özellikle yapısalcı akımın etkisiyle önem kazanmış olan edebî metni edebiyat tarihinden ayrı, müstakil olarak incelemenin yararına değinir. İster edebiyat tarihiyle olan ilişkisi açısından, ister metni doğrudan kendi yapısına bağlı kalarak inceleme açısından olsun; metin incelemesi, edebiyat çalışmalarının vazgeçilmez bir koludur.

Edebî metni, yani estetik değeri olan yazılı edebiyat ürününü, anlama, açıklama, tanıtma ve değerlendirme amacıyla yapılan çalışmaların geçmişinin eskilere gittiği bilinmektedir. Eskilerin “şerh-i mütun” yani metinler şerhi dedikleri edebî metni/metinleri açıklama ve böylece metnin anlaşılmasını kolaylaştırma çalışmaları, divan edebiyatının kendi döneminden başlayarak, günümüze kadar gelmiş; günümüzdeyse geçmişin tanıtılması, dolayısıyla yaşatılması, geçmişle günümüz arasında bağlantı kurulması açısından büyük önem kazanmıştır. Metin çalışmalarının divan edebiyatı döneminde başladığını söyledik. Ancak, edebiyat teorisi içinde, metin açıklama, inceleme, değerlendirme çalışmalarının esas itibariyle yüzyılımızda önem ve yoğunluk kazandığını da vurgulamak gerekir.

Bununla birlikte, eski edebiyat metin çalışmalarında geçmişten günümüze; metin tespiti, metin tetkiki, metin şerhi, metin izahı, metin tahlili, metin tenkidi, metin çözümlemesi, metin açıklaması, metin eleştirisi vb. terimlerle ifade edilen metin incelemesine ilişkin kavramların, hâlâ tam olarak ne anlama geldikleri, metin incelemesi içindeki yerleri, farklı, benzer ve aynı olan yanları net olarak açıklık kazanamamıştır. Sorun; herhalde, metin incelemesine ilişkin temel kavramlar üzerinde henüz gerekli çalışmaların yapılmamış olmasından ve söz konusu terimlerin bir kısmı arasında metin incelemesindeki işlevleri bakımından önemli fark bulunmamasından ya da benzerliklerden kaynaklanmaktadır. Böylece bazı terimlerin arasına sınır koymak zorlaşmaktadır. Gene de şerh, tahlil, tenkit vb. terimleri birbirlerinden ayırt edici farkların olması gerektiğine inanıyoruz. Dolayısıyla, konuyu biraz daha açarak bunların ne anlama geldikleri üzerinde duralım. Metin şerhi, tahlili ve tenkidi terimleri üzerinde dururken kullanımı ve örnekleri divan edebiyatı döneminde yoğun şekilde görülen metin şerhi konusuna öncelik vereceğiz.

Ancak, gerek metin tetkiki gerekse metin incelemesinin her şeyden önce metin tespitiyle yani üzerinde çalışılacak metnin seçilip özelliklerinin tanınarak elden geldiğince doğru ve tam metin ortaya konmasıyla mümkün olduğunu belirtelim. Özellikle yazma metinler üzerinde yapılan çalışmalarda şerh öncesi sağlıklı metin ortaya konması için, incelenecek metnin eksik ya da tam oluşunun, doğruluk derecesinin, müellif hattıyla yazılıp yazılmadığının, müellif hattıyla yazılmamışsa aslına uygun olup olmadığının, istinsah tarihinin, müstensihinin, istinsah yerinin vb. metnin tanınmasına ilişkin ön bilgilerin elde edilmesi gerekir. Böylece, metin incelemesinin ilk basamağı olarak metin tespiti önem arz eder. Söz konusu metin tespitiyle ilgili özellikler; şüphesiz yazma metin incelemesi düşünülerek belirtilmiş olmakla birlikte, matbu metin üzerinde yapılacak çalışmada da doğru ve elden geldiğince tam metin tespitine çalışılmalıdır.

Yukarıda, divan edebiyatının kendi döneminde metin şerhinin varlığına değindik. Eski metinlerde örneklerinin sık görüldüğü derkenarlardan, yani asıl metinle birlikte, metnin sayfa kenarlarında yer alan şerhlerden; tek mısraın, beytin, cümlenin, bir şiirin mısra ve beyitlerinin metin içindeki şerhlerine; ya da müstakil kitap şerhlerine kadar birçok çeşidinin görüldüğü şerhler, divan edebiyatında önemli yer tutarlar. Hâşiye, hâmiş, telhis, ta’likat gibi çeşitlerinin de bulunduğu şerhlerin genelde ortak yanları, açıklama gerektiren kelimeyi, mısraı, beyti, ibareyi, cümleyi ya da metni anlaşılır kılmak amacıyla, açıklamayı esas almalarıdır. Nitekim şerh kelimesinin Kamus Tercümesi ’ndeki tanımı da; “müşkül, mübhem ve mahfi ma’kulesini keşf ve izhar eylemek, fehm eylemek, kesmek, açmak ma’nâsınadır.”[2] şeklindedir. Bu tanımla bağlantılı olarak düşünebileceğimiz edebî metin şerhleri de öteden beri, söz konusu metinde geçen bazı kelimelerin gerçek ve mecaz anlamlarının açıklanması, mazmunların çözümlenmesi, ibare, deyim ve terimlerin çeşitli bilim dallarıyla olan ilişkilerinin belirtilmesi şeklinde yapılagelmiştir. Eski edebiyatımızda metin şerh edilirken konunun niteliğine göre, Kur’an, tefsir, hadis, tasavvuf vb. dini bilimler, mitoloji, peygamber kıssaları, tarihi ve efsanevi kişilerle, din, tarikat ve tasavvuf büyüklerinin menkabeleri, çağın gelenek ve görenekleriyle inançları göz önünde tutulmuş; şerhler bunlara dayandırılarak yapılmıştır. Manzum metin şerhlerinde ayrıca, vezin, nazım şekli, edebî tür ve özellikle söz sanatlarının gösterilmesi yoluna da gidilmiştir. Bu arada yeri gelmişken, A. N. Tarlan , H. İpekten gibi metin şerhi çalışmaları olan bazı Cumhuriyet dönemi divan edebiyatı araştırmacılarının da söz konusu şerh yöntemiyle eski şerh geleneğini sürdürdüklerini söylemeliyiz.

Ancak günümüzde, başta Cem Dilçin ile Tunca Kortantamer’in metin şerhine yönelik çalışmalarıyla başarılı bazı başka metin çalışmalarında, klasik metin şerhi yöntemiyle birlikte metnin yapısal açıdan incelenmesi yönünde eğilim olduğu görülmektedir. Nitekim Cem Dilçin , “Fuzûlî ’nin Bir Gazelinin Şerhi ve Yapısal Yönden İncelenmesi” başlıklı makalesinde kendisinin bu eğilimini, metin çalışmalarında izlenecek yöntemle ilgili bir temenni olarak şöyle dile getirir: “Divan şiirinin sadece eski ve alışılagelmiş yöntemle açıklanması yani şerh edilmesi, o ürünlerin yapısal açıdan taşıdıkları pek çok özelliğin görülmemesine neden olmaktadır. Bence, divan şiiri açıklanılırken yapısal yöntemin olanaklarından da yararlanılmalıdır.”[3] Biz de metinleri yapısalcı açıdan incelemenin divan edebiyatının tanınmasında yararlı olacağı görüşünü C. Dilçin ’le paylaştığımızı belirterek bu yolda başlatılmış çalışmaların devamını dileyelim.

Buraya kadar anlatılanları toplayarak, eski edebiyatımızdaki şerh metoduyla ilgili kısa bir değerlendirme yapacak olursak şunları söyleyebiliriz: Klasik metin şerhi esas itibariyle kelime açıklamasına dayanır; yani klasik metin şerhi daha çok kelime açıklaması şeklinde yapıla gelmiştir. Özellikle; manzum metin şerhlerinde tek tek beyitlere bağlı kalınarak kelime, terkip ya da ibarelerin açıklanması yoluna gidilmiş; kısacası metin parça parça ele alınmıştır. Buna karşın metnin bir bütün olarak ele alınıp; genel plan, kompozisyon vb. yönlerden incelenmesi gelenekten değildir. Şerhte, şârihe göre okuyucunun anlayamayacağı farz edilen yani anlaşılmasında güçlük görülen metnin ya da bölümlerinin açıklanması esastır. Amaç okuyanı bilgilendirerek metni tanıtmaktır. Bilgilendirme açıklama ve ek bilgi verme şeklinde yapılır. Açıklama ve ek bilgi verme esnasında konunun genişletilmesine gidilir. Konunun açılıp genişletilmesi, şârihin, bilgi ve anlayışı doğrultusunda, yorumunu da beraberinde getirir.

Metin incelemesinin, edebiyatımızdaki önemli bir alanı belki de daha doğru bir ifadeyle bir safhası, aşaması olan edebî metin şerhinin gelenek içinde ana hatlarıyla nasıl yapıldığını, başka bir ifadeyle şerhten ne anlaşıldığını belirttikten sonra şimdi de yukarıda verilen metin şerhi, metin izah ve şerhi, metin şerh ve izahı, metin izahı gibi farklı kullanımlara geçelim ve hemen bu farklı kullanımların, bizce aslında birbirleriyle örtüştüklerine, daha doğrusu aynı anlama geldiklerine dikkat çekelim. Çünkü gerek tek başına kullanılan metin izahı gerekse şerhle birlikte kullanılan metin şerhi ve izahı ya da metin izah ve şerhi ile kastedilen anlam bir ve aynıdır. Metin incelemesiyle bağlantılı olarak şerh de izah da esasları itibariyle, konuyu açıklama, açma işidir. O halde geçmişteki rastgele kelime ve terim kullanma alışkanlığının devamı olarak günümüzdeki çalışmalarda da hâlâ geçen metin şerhi ve izahı ya da metin izah ve şerhi gibi kullanımlar doğru olmadığı gibi gereksizdir de. Bize göre yalnızca metin şerhi demek yeterlidir.

Metin tahlili konusuna gelince;kavram olarak halletmek, cüz cüz eylemek, parçalarına ayırmak vb. anlamlarla sözlüklerin tanımladıkları tahlilin, metin incelemesine ilişkin olarak edebiyat terminolojisi içerisinde yer alışı şüphesiz şerhe göre daha yenidir. Ancak şerhle benzeşen yanları vardır. Tahlilde de şerhte olduğu gibi bilgilendirme esastır. Bilgi vermek için açıklamaya yer verilir. Tahlil adı altında yapılan metin incelemesi çalışmalarında, bir metnin şeklinden, ölçüsünden, kafiyesinden, dilinden, edebî sanatlarından, konusundan, sanatçının metin içerisinde oluşturduğu, hayal, duygu ve düşünce dünyasından, metnin sanatçının iç dünyası, toplum ve dönemle olan ilişkisinden vb. özelliklerden söz edildiği görülür. Bu kapsamıyla tahlil, şerhe göre daha etraflı, daha bütüne yöneliktir. Tahlil edenin yorumu, işin içine daha çok girer. Dolayısıyla tahlil şerhten ayrı, müstakil metin incelemesi çalışması olarak düşünülebileceği gibi, kapsamlı bir metin incelemesi içerisinde incelemenin şerhten sonraki basamağı, devamı olarak da düşünülebilir. Hatta yukarda özelliklerini belirtirken sözünü ettiğimiz, şerhin kelime bağlamında yani parçada kalan kelime inceleme tekniğinin, metnin bütününü ele alışıyla tamamlayıcısıdır. Ayrıca, metin şerhi ve izahı, metin şerhi ve açıklaması gibi kullanımlarla bağlantılı olarak belki de tahlilin, bir bakıma izah ve açıklamanın yerine onun karşılığı olarak şerhin devamı ve bütünleyicisi sayılabileceğini düşünebiliriz.

Geçmişini çok gerilere götüremediğimiz tahlil çalışmalarına gelince: Gerek tek manzume üzerinde gerekse edebî eser boyutunda yapılan tahlil çalışmalarının günümüzde önem kazandığını burada sevinerek belirtelim. Cumhuriyet döneminde yapılan metin tahlili çalışmalarının ilk örneklerinden ve daha çok bir şerh görünümünde olan A.N. Tarlan ’ın “Şeyhi Divanı’nı Tedkik” adlı çalışmasından bu yana H.Tolasa ’nın Ahmet Paşa’nın Şiir Dünyası , C. Kurnaz ’ın “Hayali Bey Divanı’nın Tahlili ” ile bu çalışmaları örnek ve model alarak hazırlanan başka çalışmaların yapıldığını görüyoruz. Divanlar üzerinde yapılan söz konusu tahlil çalışmalarının yanı sıra Osman F.Sertkaya , Metin Akar , Semih Tezcan gibi araştırmacıların metni tarihi perspektif içerisinde dönemle ilgili olarak inceledikleri tahlil çalışmalarını da önemlerine binaen burada zikretmemiz gerekir. Bu araştırmacıların Çarhnâme ve Şeyyad Hamza’nın Manzumeleri üzerinde yaptıkları tahlil çalışmaları, eski edebiyatımızın kuruluş dönemiyle ilgili orijinal ve önemli bilgiler vermeleri bakımından dikkate ve takdire şayandır.

İlk örneklerine edebiyatımızın şuara tezkirelerinde yer verildiği görüşünün kaynaklarda belirtildiği metin tenkidiyse; gerek şerh ve tahlille olan ilişkisi, gerekse metni, onlardan farklı yönlerden ele alışıyla önem arz eder. Metin incelemesi içinde yer alan metin tenkidinin geçmişinin tezkirecilik geleneğine bağlandığını söyledik. Bundan amacımız, tenkit konusunun edebiyatın ilgi alanı içerisindeki yerinin eskiliğine değinmek… Ancak hemen, tezkirelerde söz konusu edilen tenkidin esas olarak şahsa, sanatçıya yönelik yapıldığını, esere ilişkin tenkidinse sınırlı sayıda ve basmakalıp bir takım ifadeleri geçmediğini belirtelim. Ayrıca, genel çizgileriyle sanatçıya yönelik değerlendirmeler de dahil tezkirelerdeki tenkidin, değerlendirmeden çok bir tutum, tavır olarak kabul gördüğüne de işaret etmekte yarar var. Başka bir deyişle, tezkireciliğin tenkidle ilişkisi, geleneğin başlangıcı olması açısından önemlidir.

Tenkit, bilindiği gibi nakd kökünden gelen bir kelimedir. Nakd mal satın alınırken verilen para anlamına gelir. Eski edebiyat terminolojisi içinde kaynakların varlığından söz ettikleri ilm-i nakd, şiirin, iyisini kötüsünden ayırma ilmi olarak tanıtılır. Eskilerin nakd kelimesiyle bağlantılı olarak kullandıkları intikad ise paranın sahtesini gerçeğinden ayırmak demektir ve edebiyatta da tenkidle ilişkili olarak kullanıldığını kaynaklar belirtmektedir.[4] Böylece divan edebiyatı döneminde, seçmek, iyisini kötüsünden ya da sahtesini aslından ayırmak anlamlarındaki intikad kelimesinin kullanıldığını ve muhtemelen, bugün eleştirinin belirleyici özelliklerinden olduğu kabul edilen değerlendirme, ayırma, seçme anlamı üzerinde daha o zaman durulduğunu farz edebiliriz. Edebiyat terminolojisi içerisindeki yerini Tanzimat döneminde alan tenkit, eser ya da metne ilişkin önemini ise Servet-i Fünûn döneminde kazanmaya başlamış; bu dönemde tenkide, açıklamayla birlikte, yorumlama ve değerlendirme işlevi verilerek, belirli bir yönteme dayandırılma tartışmaları başlatılmıştır. Ancak, esas itibariyle Cumhuriyet döneminde –özellikle 1940lı yıllardan itibaren (Nurullah Ataç, S. Kemal Yetkin vb.)– önem kazanan esere, metne yönelik edebiyat eleştirisi, Batı’dan gelen çeşitli eleştirel bakış açılarının da etkisiyle bir süreden beri edebiyatımızın ilgilendiği konulardan biri olmuştur. Yukarıda tenkidin kelime anlamı üzerinde durmuş; kelimenin ayıklamak anlamına, seçme kavramlarıyla olan bağlantısına işaret etmiştik.

Özellikle metin incelemesiyle ilgili olarak tenkitte metni her yönüyle gözler önüne serme, bu yolla değerlendirme ve değerlendirerek seçme işinin ön planda olduğu görüşü yaygındır. Tenkidin, metni gözler önüne serme yani tanıtma işlevi dikkate alındığında onun şerh ve tahlille amaçta benzeştiği görülür. Ancak tanıtma tenkidin yalnızca işlevlerinden biridir. Tenkide, metni tanıtma işiyle başlanır ama; tenkitte edebî metni/eseri tanıtma amacı ikinci plandadır. Çünkü ilk planda, metnin estetik yönden değerlendirilmesi, yani metinde başarılıyla başarılı olmayanın, farklıyla sıradan olanın seçilmesi, ayrılması amacı yer almaktadır. Metin tenkidinin bu görevi, bu işlevi göz önüne alınınca onu şerh ve tahlilden ayırmak gerekir. Nitekim, A. N. Tarlan , “Metin şerhi edebî bir tenkid değildir” diyerek metin şerhini, metin tenkidinden ayırmakta; şerhin metni anlama ve anlatma, tenkidin ise, metni duyma, ona estetik yönden değer biçme, güzel, çirkin niteliklerini verme işi olduğunu belirtmektedir.[5] “Metin Şerhine Dair” başlıklı daha önce sözünü ettiğimiz makalesinde Tarlan ayrıca, metin şerhinin objektif, tenkidin ise subjektif nitelikli olduğunu belirttikten sonra metin şarihinin yansız kalarak eseri teşrih ve tahlil ettiğini, tenkitte ise muhayyele ve edebî zevke ihtiyaç duyulduğunu söyler. Bu bakış açısı bilindiği gibi eleştirmenin sanatçı kişiliğinin olup olmaması ve edebî tenkidin bir edebî tür sayılıp sayılamayacağı konularını, tartışmalarını da beraberinde getirmiştir. Öte yandan Tarlan’ın, metin şarihinin objektif olması gerektiği görüşüne büsbütün katılmak mümkün değildir. Çünkü şerhi yapılan bir metne şarihin yorumunun da katılması kaçınılmazdır. Burada objektiflikten maksat, herhalde şarihin metni beğenme ya da beğenmeme yönünde tavır almamasıdır.

Yukarıda değindiğimiz gibi, geçmişini çok eskilere götüremediğimiz eski metinlere yönelik –özellikle Cumhuriyet dönemi- tenkit çalışmalarına gelince; bunları başlıca iki grupta toplayabiliriz. 1. Eski metinlerin kendilerine yönelik tenkitler; 2. Yapılmış eski metin yayın ve çalışmalarına yönelik tenkitler. Tanzimat’tan bu yana önceleri ve öncelikle divan edebiyatı geleneğinin yıkılması amacına yönelik dönem eleştirisi ile birlikte yer verilen metin, eser eleştirileri birinci grubu oluşturur. Tabii burada esas olarak eleştirilerin divan edebiyatının özelliklerine yöneltildiğini metin ya da eser eleştirilerinin ise geri planda ve örnekleme amacıyla yapıldığını belirtelim. Ayrıca Köprülü ’yle başlatılan edebiyat tarihçiliği çalışmalarına bağlı olarak, eski metinleri ortaya çıkarma çalışmaları da bir dereceye kadar eski metin tenkidi içerisinde, kısmen de olsa onunla bağlantılı düşünülebilir. İkinci grupta ise günümüzde de rağbette olan yapılmış eski metin yayınlarıyla, söz konusu eserlere ilişkin sadeleştirme ya da günümüz diline çevirme ve inceleme çalışmalarına yöneltilen tenkitler yer almaktadır. Eski eserin neşrine yönelik söz konusu her iki grup metin/eser çalışması açısından da tenkit, metin okunması üzerinde yoğunlaşır.

Daha çok yanlış okunan kelimelerin yanlış okunma nedenleri gösterilerek düzeltilmeleri şeklinde tenkitler yapılır. Bu tür çalışmalarda tenkit, çoğunlukla metni yayınlayana yöneliktir. Sonuç olarak, tenkitlerin büyük bir bölümünün yukarıda sözü edilen değerlendirme, başarılı ve takdire lâyık olanla olmayanın seçilmesi, ayıklanması yani metin/eser karşısında estetik tavır takınılması şeklinde olmadığı bir gerçektir.

Orhan Okay , “Eski Şiirimize Yaklaşmak”[6] başlıklı yazısında üniversitelerimizde divan edebiyatı eserleri üzerinde yapılan çalışmalarda öteden beri bilinen bir şablona bağlı kalındığını ve bu çalışmaların genelde, edisyon kritik/transkripsiyon/inceleme olmak üzere “üç safhalı bir kanava” görünüşünde olduğunu söylemektedir. Burada üzerinde durduğumuz metin incelemesi hakkında da; O.Okay , “İncelemeye gelince, bu bahisten edebî kritik beklenirse de bu, mazmunlar sisteminin, her defasında az çok birbirine benzeyen bir usulle ortaya konulmasından ibarettir.” ifadesiyle inceleme çalışmalarındaki kısırlığı dile getirerek, eski şiirimize çağdaş şiirler için yapıldığı gibi, modern usullerle yaklaşılması temennisinde bulunur. Sözümüzü bitirirken O. Okay ’ın bu düşüncelerini kısmen paylaştığımızı belirtelim. Kısmen paylaşıyoruz çünkü; söz konusu edilen yazının yazılış tarihinden bu yana yukarıda da değindiğimiz gibi metin incelemesine yönelik başarılı çalışmalar yapılmıştır ve daha da başarılılarının yapılacağına inanıyoruz. Henüz terminolojisi bile tam yerine oturamamış olan metin çalışmalarına daha yoğun şekilde, ciddi, yüzeyde kalmayan ve modern usullerle yaklaşımın bizim de dileğimiz olduğunu belirterek sözü bağlayalım.

Dergâh , Kasım 1997

[1] A. N. Tarlan , “Metinler Şerhine Dair”, Edebiyat Meseleleri , İst. 1981, s.191-204

[2] Mütercim Âsım , Kamus Tercümesi , I, İst. 1305, s.484

[3] Cem Dilçin , “Fuzûlî ’nin Bir Gazelinin Şerhi ve Yapısal Yönden incelenmesi”, Türkoloji Dergisi , C.9, Ank. 1991, s.43-98

[4] Atilla Özkırımlı , Eleştiri mad., Türk Edebiyatı Ans ., II, İstanbul 1987, s.428-436

[5] A. N. Tarlan , age., s. 192

[6] Orhan Okay , “Eski Şiirimize Yaklaşmak”, Sanat ve Edebiyat Yazıları , İst. 1990, s.82-87.

Kaynak: Divan Şiiri Yazıları, 1.Baskı, Akçağ Yay., Ankara 2000, s.72-80

|» “Türkoloji Mak. – Es. Türk Ed.” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Metin Şerhi, Tahlili ve Tenkidi Üzerine (Prof.Dr. Mine Mengi) first appeared on Bilgicik.Com.

Divan Şiirinde Yergi Amaçlı Söz Sanatları (Prof.Dr. Mine Mengi)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:02:03 +0000

Divan Şiirinde Yergi Amaçlı Söz Sanatları
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Yergi, divan şiirinin üzerinde pek az durulmuş araştırma konularından biri olmasına karşın, eski şairlerimiz, şiir aracılığı ile yergiye oldukça sık başvurmuşlardır. Yergi, hasım görülen kişiye, kıskançlık beslenene, âşığın rakiplerine (ağyara), sevgiliye, ham sofuya (zahide), insanın alınyazısına ya da daha doğrusu feleğe, dünya düzenine, topluma vb. yönelik olmak üzere, şaka, sitem, hafifçe dokundurma, iğneleme, alay ederek küçük düşürme, kınama, taşlama ve kaba sövgü biçimlerinde yapılmış; edebiyatta da latife, mizah, mutayebe, mülatafa, hezl, ta’riz, hecv, zemm, şetm ve kadh gibi az ya da çok yergi anlamı ifade eden kelimelerle karşılanmıştır.

Çoğunlukla, latife, mutayebe ve mülatafa, şaka, şakalaşma; mizah gülmece; hezl, nükteyle karışık alay, şaka arasında kınama anlamlarına gelmesine ve birini ötekinden ayıran özellikler bulunmasına rağmen, biz hafifçe dokundurma biçiminde de olsa, hemen hepsinin yergiyle bağlantılı olduğunu düşündüğümüz için, işleyeceğimiz konu içerisinde yergiyi genel bir terim olarak kullanmayı tercih ettik. Ancak, eski edebiyatımızda, yergi karşılığı yalnızca hiciv, sataşma ve taşlama karşılığı ta’riz, alay ederek küçük düşürme karşılığı tehzil, kınama karşılığı zemm ve sövme karşılığı olarak da şetm ve kadhın kullanılmış olduğu görüşünün [1] yanı sıra, günümüzde hiciv karşılığı kullanılan yerginin hiciv kavramını tam olarak karşılamadığı görüşü[2] de vardır. Geçmişten günümüze, bazen ayrı, bazen benzer, hatta bazen de aynı anlamda kullanılmış olan yukarıda sözlerini ettiğimiz bazı terimlerin üzerinde ayrıca durularak edebiyat terminolojisi içerisindeki yerlerine oturtulmaları gerektiği görüşündeyiz. Ancak, biz, bu yazının sınırları içerisinde terminoloji konusuna girmeksizin, yalnızca “Divan Şiirinde Yergi” konusunun bazı anlatım teknikleri üzerinde duracağız.

Dilimize Arapçadan girmiş ve aslı “hecv” ve “hica” olan hiciv, sözlüklerde beğenmemek, hor görmek, kötülemek vb. kelimelerle karşılanmıştır. “Bir ademi şi’r ile zemm ve şetm eylemek.”[3] Hiciv, daha çok, kişisel düşmanlık ya da kıskançlık nedeniyle kişiye yönelik olup söz konusu kişiyi kötüleme, küçük düşürme hatta saldırı amacıyla ve çoğu zaman ağır ya da mübalağalı bir dil kullanılarak yapıldığından daha doğru bir ifadeyle insan onurunu incitmeye yönelik olduğu için İslamiyet’te hoş karşılanmamış; ayrıca, kırgınlığa neden olduğu ve şairine düşman kazandırdığı vb. düşüncelerle eski edebiyatımızda da fazla itibar görmemiştir. Ancak, başka nedenlerin yanı sıra daha çok kişisel yaratılışı ve seçimi nedeniyle hiciv amaçlı şiir yazan, hatta Nef’î gibi hicvi sanatının belirgin özelliklerinden yapan eski şairlerimiz de bulunmaktadır. Nef’î’nin bazı şiirleri de dahil, ağır yergi üslubu kullanılarak söylenmiş hicivlerin edebî değeri üzerinde –özellikle dillerinin müstehcenliği yüzünden- günümüze kadar hemen hemen hiç durulmamış; araştırma, inceleme konusu edilmemiştir.[4]

Buna karşın, eskilerin hezliyyat dedikleri, daha çok şakalaşmak, latife söylemek, nükte yapmak, nükte yaparken de zekice, zarifçe dokundurmak ya da güzel bir mazmunla iğnelemek amacına yönelik şiirlere eski şairlerimizin çoğunun divanlarında rastlanır. Divanların dışında, mizahi eserler içinde dağınık olarak latifeler yer aldığı gibi, hezliyyat mecmualarının yanı sıra başlı başına bir edebî tür olan letaifnamelerin de hezliyyat bölümleri vardır. Eskiler, ister müstakil, ister bir eserin bölümü olarak yazdıkları söz konusu şiirlerde belli anlatım teknikleri kullanmışlar, bazı söz sanatlarından yararlanmışlardır. Biz bu yazıda, eskilerin zarifçe dokundurmak, iğnelemek, hafifçe yermek, zekice taşlamak amacıyla kullandıkları söz sanatlarını, baktığımız bazı divanlarda rastladığımız örnekler aracılığıyla tanıtmaya çalışacağız. Bu sanatların en bilinenleri istihza, istidrak, ta’riz ve kinayedir. Öncelikle, söz konusu sanatların çoğunun görünenle kastedilenin çelişkisine dayanan dolaylı anlatım tekniğinden yararlandıklarını belirtelim. Söylenenle söylenmek istenenin çelişkisine dayalı daha çok dokundurma, üstü kapalı ya da hafifçe yergi amacıyla yapılan söz sanatları arasında yerme amacına yönelik zekice söylenmiş, kimi zaman da nükteyle karışık yapılan bu söz sanatları aslında kesin çizgilerle ayrılması her zaman kolay olmayan sanatlardır. Gene de birini ötekinden ayıran bazı özelliklere rastlamak mümkündür. Sözünü ettiğimiz söz sanatlarının örneklerine geçmeden önce, bir bakıma yerginin ilk basamağını oluşturan, ancak doğrudan yergi amacı taşımayan, sadece sitem ederek, serzenişte bulunarak bir davranışı bir durumu kınama amacının güdüldüğü örneklere bakalım:

Mihr salmazsın bana rahm eylemezsin bunca kim

Sâye tek sevdâ-yı zülfün pây-mâl eyler beni[5]

Zülfi gibi ayagın koymaz öpem nigârum

Yokdur anun yanında bir kılca i’tibârum[6]

Her ikisi de Fuzûlî ’ye ait olan yukarıdaki beyitlerde divan şiirinin bilinen dünyası içinde açıkça sevgilinin ilgisizliğinden yakınılmakta, âşığa ilgi göstermemesi kınanmaktadır. Rumelili Za’îfî’ye ait aşağıdaki beyitte de gene sevgilinin hercai yaradılışına sitem edilmektedir.

Gül gibi pâk-dâmen ola idi güzeller

Her hâra gonce gibi olmayalardı mâyil[7]

Aşağıdaki beyitte de öz eleştiriye yönelik sitem olduğu görülmektedir:

Zülf-i dilberde yilersin delü dil vây seni

Pîr oldun dahı gitmedi hevâ vü hevesün[8]

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, bazen dolaylı bazen de açıkça sitem etme amacının güdüldüğü beyitlere hemen her divan şairinin divanında oldukça sık rastlanır. Ancak, bizim burada esas, üzerinde durmak istediğimiz, daha çok üstü kapalı ya da dolaylı yoldan söylenenle söylenmek istenenin çelişkisine dayalı kınama ve yerme amacına yönelik söz ustalıklarıdır. Bu sanatlardan ilki istihzadır.

Sözlüklerde, alay, alay ederek küçük düşürme, birini “hezl idüp masharalığa alma”[9], ironi, nükte olarak tanımlanan istihzada kelimenin sözlük anlamlarından da anlaşılacağı gibi temelde alay etme amacının yattığı nükteli söyleyiş esastır. Örneğin;

Yigit mi oldun a cânım nedir bu kırmızı şal

Başında dün dahi baglıydı kırmızı çenber[10]

Nedir bu surhi-i rû bezme varmadan çünkim

Ya Ka’beden mi gelirsin bu şekl ile kâfir [11]

beyitlerinde Nedîm; delikanlı görünmeye, yaşı küçük olmasına rağmen yaşından büyük, yetişkin gibi davranmaya çalışan güzele alaycı bir dille takılmakta, aynı şekilde bir başka yerde de sevdiğinin gizli kapaklı ve toplumca hoş karşılanmayan davranış biçimini, büyük olasılıkla çapkınlığını nükte perdesi altında yermektedir. Bir de aşağıdaki beyitlere bakalım:

Behey yârân bu çarhun bizüm ile yog ise cengi

Niçün vâdî-i mihnetde urur her gûşeden sengi

Varur her cins hidmetkâr kulluk itmege ammâ

Kimi bozgun kimi azgun kiminün hiç yok rengi

Degül bir yumuş oglanı kapudan eksik ammâ kim

Kimi kûr kimisi aksak kimi sangı kimi bengî

Deve kannışlu vü ney-zen bakışlu şîvelü olur

Bir iki gün gelüp bizüm kapuda dursa bir zengî

Güneşe sâye vü aya tonuk dir serve gâyet pest

Yüzi vü başı uyuz kel şu bir oglanlarun lengi[12]

Bu gazelde de gene sitemle karışık nükteli bir üslûpla feleğe çatılmakta, insanın karşısına isteğine uygun kişiler çıkarmadığı, yani devran gönlünce dönmediği için felek kınanmakta, hatta yergi yalnızca feleğe olmayıp sosyal yergiyle iç içe verilmekte ve insan karakterinin yozlaşmaya, değişmeye dönük yanı eleştirilmektedir. Divan şairinin çeşitli vesilelerle kınadığı zahit, ham sofu tipinin de divanlarda oldukça sık yergi konusu yapıldığı görülmektedir.

Fakîh-i medrese ma’zûr tut inkâr-ı ‘ışk itse

Yok özge ‘ilmine inkârumuz bu ‘ilme câhildür[13]

Aynı şekilde Rûhî de parayla güzellerin ilgilerinin çekilebileceğinden yani parayla satın alınabileceklerinden şöyle yakınır:

Vaslına olup tâlib gül-çehrelerün Rûhî

Bî-hûde figân itme çün sîm ü zerün yokdur[14]

Alayla karışık nüktenin ağır bastığı yukarıdaki örneklerin kiminde üstü kapalı, birkaçında da açıktan açığa dokundurma ya da kınama yoluna gidilmiştir. Ancak, hepsinde de takılma, alaya alma, şaka yollu yerme amacı ortak özellik olarak dikkat çekmektedir. İstihzadan sonra söz konusu edeceğimiz, dokundurma, taşlama, kınama amacıyla kullanılmış bazı söz sanatlarına yer veren aşağıdaki örneklerde ise, dolaylı anlatımın daha ağır bastığı görülmektedir. Bu örneklerde dolaylı anlatım daha çok üstü kapalı anlatım ve üstü kapalı anlatıma bağlı olarak da söylenmek istenenin tersini söyleme yani tezatlı anlatım ve çift anlama yer verme biçimlerinde ortaya konmuştur.

Söylenenle, asıl söylenmek istenenin çelişkisine dayalı üstü kapalı ya da dolaylı olarak yapılan yergi amaçlı söz sanatlarından biri istidraktır. İstidrak sözlüklerde “yetişme, erişme, nail olma”[15]; “Bir nesne ile bir nesneyi idrak eylemek, kaydında olmak”[16] şeklinde tanımlanmaktadır. Edebî sanatlar arasında da över gibi görünerek yerme ya da yererek övme sanatı olarak bilinen istidrakın bu tanımıyla sözlük anlamları arasındaki bağlantı kanımızca, dolaylı yoldan amaca ulaşma yani överek yerme ya da yererek övme sanatı olmasıyla kurulmalıdır. Konumuz yergiyle ilişkili olduğu için biz burada istidrakın övgü perdesi altında yergi biçimi üzerinde duracağız. Şimdi örneklere bakalım:

Göz ucuyla ‘âşıka geh lutfeder gâhî ‘ itâb

Bir su’âle yer komaz ol gamze-i hâzır-cevâb[17]

Nef’î ’nin yukarıdaki beytinde, söz söyleme hüneri olan hazır cevaplık, sözü zamana ve zemine zekice uygun düşürme ustalığı anlamı altında, başına buyruk, ne yapacağı belli olmaz, güvenilmez anlamını kazanarak, sevgilinin yan bakışının değişkenliği, güvenilmezliği kınanmaktadır. Diğer bir ifadeyle, sevgilinin bakışının ustalığı övülürken, bakışın arzu edilmeyen amaçlı olması yerilmektedir. Aynı şekilde, Fuzûlî’nin bir gazelinin birbirlerini izleyen aşağıdaki beyitlerinde de sevgilinin aşığa çektirdiği sıkıntılar, acımasızlığı yaptığı iş övülerek yerilmektedir.

Peykânlarunla doldı tenüm âferîn sana

Bî-dâd çekmege tenümi âhen eyledün

Tahsîn sana ki gönlüm evin tîre koymadun

Her zahm-ı nâvekün ana bir revzen eyledün

Olsun ziyâde rif’atün ey âh-ı âteşîn

Mihnet-serâmuzı bu gice rûşen eyledün[18]

Yukarıdaki beyitlerde de istihzaya ve hüsn-i ta’lile dayalı övgü üslûbu içerisinde sevgilinin aşk okunun temrenleriyle âşığın bedenine adeta demirden bir zırh giydirerek onu zulmden koruması, âşığın gönül evini karanlıkta bırakmamak için yaralardan gönülde pencere açması ve âşığın ateşli ahlarının gece vakti onun mihnet evini aydınlatmak amacıyla yükselmesi övülürken aslında sevgilinin âşığa verdiği üzüntüler kınanmaktadır.

Eski şairlerimizin oldukça sık başvurdukları yerme amacına yönelik bir başka söz ustalığı ta’rizdir. Sözlüklerde, “dokundurma, dokunaklı söz söyleme, taşlama”[19]; “kelamı kinaye ve tevriye ile söylemek”[20]; “Kapalıca itiraz etmek demektir. Bunu bir tarafı gösterip diğer tarafı kast etmek diye tarif ederler…”[21]; “Ta’riz ya da arz kinaye ile yakından ilgilidir. Yanlamak, yandan çarpmak anlamlarına gelir. Edebiyatta ifadeyi zarif bir tarzda zekice medlulünden başka yöne çevirme sanatıdır. Halk arasında taş atmak, taş yuvarlamak tabiri ile karşılanır. Kabalığa düşmeden yerme fırsatı verir.”[22] vb. tanımlarına ve açıklamalara rastlanan ta’riz de dolaylı anlatıma dayalı ve anlamın tezatlı verilmesiyle yapılan bir sanattır. Kaynakların ta’rizi kinaye ile bağlantılı görmeleri her iki sanatta da üstü örtülü anlatımın esas olması ve birden çok anlamın verilmesinden dolayıdır. Ancak, kinaye ile ilgili örnekler verildiğinde de görüleceği gibi kinaye söze, ta’riz ise genel anlama dayalı olup, ta’rizde kinayeye göre daha üstü kapalı anlatıma yer verilmektedir. Yani, birden fazla anlamın varlığı kinayede de bulunmakla birlikte, kinayede çıkış noktası asıl ve mecazi anlamlarında kullanılmış bir söze dayanır. Buna karşın ta’rizde, söylenmek istenen anlam ve söylenen anlam olmak üzere iki anlamın varlığı söz konusudur. Şimdi aşağıdaki örneklere bakalım:

Senün mihr ü vefâ gösterdigün ağyâra çok gördüm

Galatdur kim seni bî-mihr okurlar bî-vefâ dirler[23]

Hayâlinden gelür gam hâtıra cânâneden gelmez

Sitem hep âşinâlardan gelür bîgâneden gelmez[24]

Arz-ı hâlim çok efendim hâk-i pây-ı devlete

Lutfun ammâ bî-niyâz-ı arz-ı hâl eyler beni[25]

Divan şiirimizin üç ayrı ustasından aldığımız yukarıdaki üç beyitte de sevgilinin âşığa ilgisizliği, âşığın aşkına karşılık göstermeyişi, ta’riz yoluyla kınanmakta, sevgili âşık tarafından ustaca taşlanmaktadır. Her üç beyitte de iç içe yerleştirilmiş iki anlam, söylenenle söylenmek istenenin çelişkisine dayandırılarak verilmiştir. Beyitlerin ilkinde ve sonuncusunda sevgilinin vefalılığı, lutufkârlığı söylenip vefasızlığı kastedilmekte, ikinci beyitte ise “âşina” “bigâne” tezatı yapılarak, âşığa sevgilinin hayalinin âşina, kendisinin ise bigâne olduğu, yani gene sevgilinin ilgisizliği vurgulanmaktadır. Ancak, her üç beyti de ustaca söylenmiş, başarılı beyitler yapan özellik, beyitlerin kuruluşunda tezatlı anlatımdan yararlanılmış olunmasının yanı sıra nükteye de dayandırılmış olmalarıdır. Ustaca dokundurma, beğenilmeyen davranışı ya da durumu istihzalı bir dille kınama amacına yönelik kullanılan ta’rizin, daha güçlü istihzaya dayandırılan biçimine de eskiler tehekküm demişlerdir. Örneğin, Bâkî ’nin aşağıda verilen beytinde ağır bir alaya yer verildiği, dolayısıyla tehekküme gidildiğini söyleyebiliriz.

Gözlerüm yaşını sûfî istemez yem kıldugum

Görmedüm bir böyle har ‘âlemde yemden incinür[26]

Yem kelimesinin hem deniz hem de hayvan yemi anlamlarında kullanıldığı yukarıdaki beyitte şair, “Dünyada yemden incinen, yani yem istemeyen böyle bir eşek görmedim” diyerek eşek yerine koyduğu ham sofu için ağır alaycı bir dil kullanarak kanımızca tehekküme yer vermiştir.

Dolaylı anlatım tekniğinden yararlanan ve değişik amaçlı kullanımlarının yanı sıra yergi için de elverişli olan bir edebî sanat da kinayedir. Sözlükte, “… bir nesneyi tekellüm edip gayrı nesneyi irade eylemek ma’nâsınadır. Yahud bir lafzla tekellüm eylemek ma’nâsınadır ki anın hakikat ve mecaz tarafları mütecazip ola ya‘ni hakikatini ve mecazını idare mümkün ola.”[27], şeklinde tanıtılan kinaye, sözün anlam zenginliğine, daha doğrusu birden çok anlam yüklenmiş olmasına dayanan edebî sanatlardandır. Övmekten yermeye değişik amaçlarla kullanılır. Biz burada konumuzla bağlantılı olarak taşlama,sitem,kınama amacıyla yapılanı üzerinde duracak ve bu tür kinayeye örnek vereceğiz. Örneklere geçmeden, sözünü ettiğimiz yergi amaçlı öteki söz sanatlarının çoğunda olduğu gibi, kinayede de üstü kapalı ve çelişik anlatımın esas olduğunu belirtelim. Kinayede üstü kapalı anlatım bir sözün hem gerçek hem de mecazi anlamda kullanılmasıyla yapılır. Asıl amaç, ya da söylenmek istenen ise sözün mecazi anlamıdır. Şimdi örneklere bakalım:

Güzeller mihribân olmaz demek yanlışdur ey Bâkî

Olur va’llâhi bi’llâhi hemân yalvarı görsünler[28]

Kâmet-i servin nem-i eşküm ser-efrâz eyledi

N’oldı ol nâzük nihâle şimdi nemden incinür[29]

Kadrüni seng-i musallada bilüp ey Bâkî

Turup el bağlayalar karşuna yârân sâf sâf [30]

Her üç beytin de Bâkî’ye ait olduğu yukarıdaki örneklerin ilkinde kinaye, beytin sonunda yer alan “yalvarı görsünler” cümleciğindedir. Çünkü “yalvarı görsünler” hem kendine yalvarılsın, hem de para görsünler, yani kendilerine para verilsin anlamlarında kullanılmış olup güzellerin para karşılığı âşığa ilgi göstermelerinin mümkün olacağı alaycı bir dille yerilmiştir. İkinci beyite gelince, bu beyitte de “Selvi gibi olan sevgilinin boyu göz yaşlarımın suyuyla sulanarak uzamıştır; ancak, o nazlı fidana ne olduysa şimdi o sudan (ıslaklıktan) incinir.” şeklinde anlam verebileceğimiz gibi ilk dizenin anlamı değiştirilmeksizin ikinci dizeye “O nazlı fidana acaba ne oldu? O şimdi benim nem (neyim) den incinir.” şeklinde de anlam vermek mümkündür ki esas beyitte vurgulanmak istenen sitem de “nemden incinir” cümleciğinin bu ikinci anlamındadır. Çünkü bu beyitte de kınanan davranış biçimi, kendisine gösterilen bütün ilgiye karşın sevgilinin aşığa ilgisiz kalmasıdır. Üçüncü beyitte ise “turup el bağlayalar” sitem amacıyla kinayeli kullanılmıştır. Çünkü “Turup el bağlayalar”ın görünen anlamı cenaze namazı kılınırken namaz sırasında göğüs üzerinde ellerin üst üste getirilmesi hareketidir. Esas kastedilen mecazi anlamı ise Bâkî’nin hayattayken çevresindekilerden bekleyip göremediği saygıyı ancak öldükten sonra namazı kılınırken görebileceğine ilişkin serzenişte bulunmak amacıyla, beytin içine yerleştirilmiş olandır. Kinayeli anlatıma yer verilen beyti, güzel ve kalıcı kılan anlam da bu ikinci anlamdır.

Yergiyi, edep, incelik, nükte çerçevesinde ve daha sanatlı bir üslûpla yapma isteğine dayalı yukarda sözünü ettiğimiz söz sanatlarının varlığına hemen her divan şairinin divanında rastlamak mümkündür. Sözle dokundurmanın, taş atmanın, kınamanın açıktan açığa değil, üstü kapalı olarak, nükteli bir biçimde ve çoğunlukla çelişik anlamlar içinde verilmesi söz konusu sanatların ortak yanlarıdır diyebiliriz. Ayrıca, divan şiirini ince ve güzel kılan özelliklerden birisi de şüphesiz nükteye dayalı dokundurmaya yer veren bu tür edebî sanatların varlığıdır. Kısacası, divan şiirinin estetiği bu sanatlar üzerine oturtulmuştur.

Journal of Turkish Studies , 1996

[1] Agâh Sırrı Levend , “Divan Edebiyatında Gülmece ve Yergi”, TDAY Belleten 1970, TDK Yay., Ank. 1971, s. 37-45.

[2] Ferit Öngören , Cumhuriyet Dönemi Türk Mizah ve Hicvi, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., Ank. 1983, s. 138

[3] Mütercim Âsım , Kamus Tercümesi III, İst. 1305, s.954; Mustafa Apaydın, Türk Hiciv Edebiyatında Ziya Paşa, Çukurova Üniv. Sosyal Bilimler Ens. bas. dok. t., Adana 1993, s. 16 vd.

[4] Nef’î , Sihâm-ı Kazâ , haz. Metin Akkuş , Ank. 1998

[5] Külliyât-ı Dîvân-ı Fuzûlî , İst. 1286, s 82

[6] age., s. 61

[7] Rumelili Za’îfî, Hayatı, San’atı, Eserleri ve Dîvânından Seçmeler, haz. Kâmil Akarsu , MEB Yay. 2462, İst. 1993, s. 216

[8] age., s. 212

[9] Mütercim Âsım , age. I, s.68

[10] Nedîm Dîvânı , Kasideler, haz. A. Gölpınarlı, İst. 1972,s.55

[11] age. s.55

[12] Rumelili Za’îfî , s.282

[13] Fuzûlî , age., s.32

[14] Külliyât-ı Eş’âr-ı Rûhî-i Bağdâdî , İst. 1287, s.138

[15] Ferit Devellioğlu , Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ank. 1988, s.545

[16] Mütercim Âsım , age.. III, s. 85

[17] Nef’î Dîvânı , haz. Metin Akkuş, Ank. 1993, s.285

[18] Fuzûlî , age., s.52

[19] Ferit Devellioğlu , age., s.1237

[20] Mütercim Âsım , age., II, s.431

[21] Tahir-ül Mevlevî, Edebiyat Lügatı , İst. 1972, s.161

[22] Kaya Bilgegil , Edebiyat Bilgi ve Teorileri I, Belâgat, Atatürk Ünv.Yay.571, Ank. 1980, s.178

[23] Fuzûlî , age., s.27

[24] Dîvân-ı Nâbî , İst. 1292, s.91

[25] Nedîm , age., s.335

[26] Bâkî Dîvânı , haz. Sabahattin Küçük , TDK Yay., Ank. 1994, s.147

[27] Mütercim Âsım , age., III, s.916

[28] Bâkî Dîvânı , s.134

[29] age., s.147

[30] age., s.242

|» “Türkoloji Mak. – Es. Türk Ed.” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Divan Şiirinde Yergi Amaçlı Söz Sanatları (Prof.Dr. Mine Mengi) first appeared on Bilgicik.Com.

Çağının İnsanı Olarak Nâbî (Prof.Dr. Mine Mengi)

Yayın Dünyası — Mon, 01 Oct 2007 23:57:13 +0000

Çağının İnsanı Olarak Nâbî
(Prof.Dr. Mine Mengi)

Bu yazımızda, eski edebiyatımıza, düşünce ve sağduyuya ağırlık veren şiir anlayışıyla yenilik getirmiş bir usta sanatçıyı, Nâbî ’yi, toplumu ile olan ilişkileri içerisinde ele alacağız. Kısacası, 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun durumuyla Nâbî’nin yaşam anlayışı ve edebî kişiliği arasındaki ilişkiye değineceğiz. Toplum yapısıyla sanatçının yaşam anlayışı ve yazınsal kişiliği arasındaki ilişkinin özelliklerini belirlemek bir ölçüde toplumsal yapıya bakmayı gerektirir. Bu nedenle, öncelikle, 17. Yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nun durumuna değinmeyi uygun bulduk.

17. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı İmparatorluğu, tarihinde o zamana kadar görmediği biçimde ezici sorunlarla karşı karşıya kalır. Birbiri ardınca gelen iç ve dış felâketler, İmparatorluğu, bir daha kendisini toparlayıp düzene sokamayacağı bir ortamın içerisine itmiştir. Böyle bir ortamda siyasal ve ekonomik sorunların yanı sıra, kişisel ve toplumsal değerler de tehlikeye düşmüştür. Oysa, geleneksel Osmanlı toplumunun geleceği, bir bakıma, öteden beri sürdürdüğü bu değerlerin korunmasına bağlıdır. Değer değişikliği ve karışıklığı, töresel duyarlık eksikliği, kişiyi doyurmayan amaçsız ve maddeye dönük bir yaşam anlayışı ve bütün bunlara bağlı olarak ortaya çıkan, çağın bireyler tarafından anlaşılmasındaki güçlük, 17. yüzyıl Osmanlı toplumunun ana çizgileriyle dikkati çeken özellikleridir.

Kötü ve güç günlerini yaşayan bir toplumun insanı olarak Nâbî, çağının yapısal özelliklerinden önemli ölçüde etkilenir. Bu etkilenmeyi öncelikle, onun, toplumunu hemen her yönüyle şiirlerinde yansıtmasındaki, yani Osmanlı İmparatorluğu’nun o günlerdeki kötü durumunu bütün açıklığıyla gözler önüne sermesindeki başarısında görürüz. Gerçekten de Nâbî’nin şiirlerinden yüzyılın siyasal, toplumsal, ekonomik ve kültürel bakımdan genel görünümünü saptayabiliriz. Bu nedenle, Nâbî’nin şiirlerinin çoğu, yüzyılın genel durumu üzerine bilgi edinmemizi sağlayan birer belge görünümündedir.

Nâbî’nin yetiştiği toplum geleneksel İslâm toplumudur. Geleneksel İslâm toplumunun insanı, daha iyi daha güzel için değişim çabası, atılımı yerine, dünkünü ve bugünkünü koruyarak geçmişten gelen düzeni sürdürmeyi yeğler. Bu toplumsal yapının insanı olarak geleneksel değerlerin sarsılması, Nâbî üzerinde tedirginlik, kötümserlik, eleştiri ve yergi biçiminde etkisini gösterir. Sanatçı, Osmanlı toplumunun geleneksel değer ölçülerinin çiğnenmesinden dolayı tedirgindir. Bu nedenle de sık sık şiirlerinde toplumun yaşamına kötümser bir gözle bakar. Toplumdaki ahlâk düşkünlüğünü, açıkgözlülüğü, mal ve makam hırsı, açgözlülük vb kötülükleri, kısacası, çağının bozuk düzenini ve çökmeye yüz tutmuş gidişini eleştirerek, olup bitenden çağının bozuk devlet yönetimini ve yöneticilerini sorumlu tutar:

Misâl-i hâle-i bî-mâh-tâb kalmışdı

Derûn-ı mülk hazîn taht-ı saltanat mağdûr

Bu devletüñ yoğ idi bir tabîb-i gam-hârı

Mizâc-ı memleket olmışdı ‘âfiyetden dûr

Harâba tutmış idi yüz mezâri‘-i ikbâl

Riyâz-ı memleketi kaplamışdı mâr ile mûr

Pür idi sebze-i bî-gânelerle gülşen-i dehr

Oturmış idi hümâlar makâmına ‘usfûr

Netîce her ne kadar cevr ü tefrika var ise

Sipihr cümlesin icrâda itmemişdi kusûr[1]

Yaşadığı toplumda aradıklarını ve özlediklerini bulamayan, toplumsal ve kişisel güvenceden yoksun, bu nedenle de kendisini dış dünyadan kopmuş bir birey olarak görmeye başlayan Nâbî, bu durumda toplumdan kaçış yoluna başvurur. Dîvân’ının ve Hayriyye ’sinin çoğu yerinde dış dünya ile çatışma ve onun dışında yaşama isteği içerisinde görürüz onu. Sanatçı, sık sık, toplumunun gelmiş geçmiş geleneksel değerleri ve kişisel deneyimleri üzerine kurduğu fildişi kulesine çekilerek yaşamaya ve böylece gerçeğin baskısından kurtulmağa çalışır. Bu bir ölçüde de, ondaki daha kandırıcı, daha güvenilir bir yaşam özleminin doyurulmasıdır. Kısacası, toplumsal yapıya bağlı olarak, Nâbî’de güvensizlik ve yalnızlık duygularıyla gelişen bir kişilik ortaya çıkmış ve sanatçının ünlü eseri Hayriyye’den aldığımız aşağıdaki beyitlerde de göreceğimiz gibi bu durum sanatçıyı pasif yaşamın savunucusu yapmıştır.

Çıkma aylarca der-i hânenden

Taşra meyl etme kâşânenden

Al kitâbuñ ele setr eyle derüñ

Olmasuñ hâric-i derden haberüñ

Okı âyât u hikâyât u kasas

Virür insâna mezâyâ-yı hasas

Açma söz kâdı ile paşadan

Saña lâzım degül ol gûne suhan

. ………..

İtmesin ‘ömr güzer laklak ile

Halkdan kendüñ ugurla sakla

Kâni’ ol dağdağaya olma karîn

Nân-ı huşk ile geçin tek ol emîn

Âdeme lâzım olan râhatdur

Ko disinler saña bî-himmetdür[2]

Nâbî’nin dış dünyadan kopuş nedenleri arasında, onun kişiliğiyle ilgili olan bir özelliği de göz önünde bulundurmamız gerekir. Şair, bulunduğu ortamla uyum sağlayamaması yüzünden ondan yakınan, çağının yeni durumunu yeren düşüncelerinin ötesinde, dış dünyayı değiştirebilecek güçlü bir kişiliğe sahip değildir. Mücadeleci yanı yoktur. Mutluluğu; haksızlığa, kötülüğe, üzüntüye karşı koymakta, onlarla savaşmakta değil; elinden geldiğince onlardan sakınmakta, çekinmekte, kaçmakta bulur. Toplumsal yapıyla birlikte, bu suya sabuna dokunmaktan çekinen durgun kişiliğin izlerini sanatçının ahlâk anlayışında da görürüz. Nâbî’ye göre insan, iyi ve kötü yanları olan toplumda, başkalarına zarar vermeksizin, kendi kabuğuna çekilerek mutlu olabilir. Mutluluk için kişinin şan, şöhret, para, mal, mülk hırsından, süsten, gösterişten uzak durması, kötülerle bile iyi geçinmesi, güler yüzlü, tatlı sözlü olması, ikiyüzlülükten, yalancılıktan, adaletsizlikten sakınması yeterlidir. O, Hayriyye ’de oğluna, düşkünlerin ve yoksulların elinden tutmasını öğütlerken ahlâk anlayışına toplumsal renk katar. Ama, daha sonra, söz borç konusuna gelince, oğluna borçtan da alacaktan da sakınmasını salık verir. Çünkü işin sonunda kişinin üzülmesi söz konusu olabilir.[3] Kısacası, burada ahlâkın amacı bireyin yararına ve mutluluğuna yönelik olup, ahlâk da temelde toplumsal olmaktan çok, yararcı ahlâktır.

Mu’tedilce nice ‘ırz ehli de var

Ki dinür aña da a’yân-ı diyâr

Kendi hâlinde karışmaz bir işe

Salmaz âzâde başın teşvîşe

Ayda ya yılda görür hükkâmı

Zevk-i râhatla geçer eyyâmı

Hıfz ider rıfk ile ‘ırz u mâlin

Geçürür zevk ile mâh u sâlin

Ba’zıları var aña dahl eyler

Hîç işe güce yaramaz dirler

Kimi ‘âciz kimi dir himmetsüz

Kimi korkak kimi dir gayretsüz

Olsun ister ise ol bî-himmet

Geçürür ‘ömrini bârî râhat

Âlemüñ zevkini işte ol ider

Bilmeyen anı yabana söyler

Sen çalış kim olasın anlardan

Çekme a’yândan olam diyü mihen [4]

Bunalımlı bir dönemin insanı olarak Nâbî’nin sanatına yansıyan bir başka özellik de, sanatçının, yaşamında düzen ve kesinlik gereksinimi içerisinde olmasıdır. Bu nedenle sık sık şiirlerinde ölçülülüğü savunur. İnsanoğlu, yaşamı boyunca, yaşaması için gerekeni yeterince, kararınca yapmalı ve bulmalıdır. Karar ve ölçü kişiyi mutlu kılacak koşulların başında yer alır. Onun idealindeki insan da aklıyla isteklerine düzen verebilen, kafasıyla gönlü arasında denge kurabilen insandır. Kafasıyla gönlü arasında denge sağlayabilen kişi istek ve tutkularında ölçülüdür; onlara hükmetmesini bilir. Kısacası, Nâbî’nin idealindeki ahlâklı insanın amacı, dünya düzeniyle akıl düzeni arasında denge ve uyum sağlamaktır. Bu özelliğiyle, sanatçının savunduğu ve değer verdiği ahlâklı insan, “bilge” insan tipidir.

Devlet ve toplum düzeni bozulmuş bir ortamda yaşayan insanlardan çoğunun yaptığı gibi Nâbî de düzen ve huzurdan yoksun bir toplumun insanı olarak hayatın omuzlarına yüklediği bin bir güçlük, düş kırıklığı ve üzüntü sonucu dine sarılır; dinle avunur. Bu durumda dünyadan kaçıp, dine sığınmaktan başka kurtuluş yolu yoktur. İnsan mutluluğu, haksızlıklara, kötülük ve acılara karşı koymakta değil; köşesine çekilip ibadet etmede ve düşünmede aramalıdır. Bu dini çerçeve içerisinde, herhangi bir divan şairi gibi Nâbî de insan gücünü hor görme eğilimindedir. O, insanoğlunun sınırlı gücünü ve sınırlı olanaklarını olduğu gibi kabullenir; mutluluğunu Allah’ın yüce iradesi önünde kendi varlığının zayıflığını kabullenmekte bulur. Kişinin, İlahi buyruklara boyun eğdiği sürece huzur ve güven içerisinde olacağına inanan Nâbî’nin her Müslüman gibi dilediği, aradığı mutluluk da düşünen aklın mutluluğundan çok,iman eden, inanan kalbin mutluluğudur. Bu nedenle de o, dünyada daha kandırıcı bir yaşam biçiminin ancak, gönül dediğimiz kaynaktan gelen derin ilgi ve sevgi aracılığıyla Allah’a kavuşarak olacağına inanır.

Nâbî’nin kişiliğinde var olan dinsel ruhun oluşmasında çağının özelliğinin ve din anlayışının izlerinin bulunduğu bir gerçektir. Din, Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluş ve gelişme dönemlerinde halka mistisizmin içten ve coşkun ruhunu aşılayarak toplumun ihtiyaç duyduğu birlik ve beraberliğin kazanılmasında etkili olmuştur. Nâbî’nin yaşadığı dönemde ise mistik ruh yerini biçimci bir din anlayışına bırakmış, sahte dindarlar türemiştir. Hayriyye’de,

Oldı âlât-ı ma’âş-ı dünyâ

‘Âsrda hırka vü tesbîh ü ridâ

Feyzi yokdur virür insâna suda‘

Savt u taksîm-i semâ‘î vü semâ‘

Eğer itdiyse selef ehl-i tarîk

Şimdi taklîd idügin bil tahkîk

Tâcı taklîd ü ridâsı taklîd

Sözi taklîd ü edâsı taklîd

‘İlmi yok ma‘rifet ü san‘atı yok

Kesbe sermâyesi yok vüs‘ati yok

İde tahsîl-i ma‘âşa âlet

Zühd ü takvâyı o düzdî-sûret

Ne güzel bulmış o ‘ayyâr-ı ‘atîk

Halkı aldatmağa âsânca tarîk

Evliyâ diyü sakın aldanma

Sâhte san’atı gerçek sanma[5]

diyerek çağının din adamlarına çatan Nâbî, zamanındaki toplumsal çöküntünün sorumluluğunu devlet adamlarının yanı sıra din adamlarının da omuzlarına yükler. Öte yandan, toplumdaki biçimci din anlayışının etkisinde kalan sanatçının kendisi de aşağıdaki beyitlerde göreceğimiz gibi dinin biçimsel yanına sarılmaktan kurtulamaz. Bunda Nâbî’nin ruhunda mistisizmin coşkusunu duyamamasının payı da vardır. Gerçekten, eski edebiyatımızda Nâbî’yi Nâbî yapan onun düşünen sağduyu sahibi kişiliğidir. Duygu ve coşku dolu bir insan değildir o. Bu nedenle, sanatçı, dini de insanın yerine getirilmesi buyrulan ilahi emirlerden ibaret biçimsel bir görüşle görür. Dolayısıyla Hayriyye’de namaza, oruca, hacca ve zekâta ayırdığı bölümlerde, ibadetin, kişisel ve toplumsal mutlulukla yakından ilgili olduğunu belirtir. Nâbî’nin namaza verdiği önemi gösteren aşağıdaki beyitlerde, insanın namaz sırasında yaptığı hareketler, elif, dal ve mim harflerine benzetilerek, bu benzeyişten “âdem”kelimesi çıkarılır:

Ne sa’âdet varup el bağlayasın

Hak huzûrında turup ağlayasın

İdesin secde içün va’z-ı cebîn

Gör nedür saltanat-ı rûy-ı zemîn

Sen namâza idesin çünki kıyâm

Elif olursun eyâ mâh-ı tamâm

Râki’ olsañ görinür sûret-i dâl

Enbiyâ sırrıdur añla bu makâl

Sâcid olsañ görinür halka-i mîm

Âdem olursañ eyâ rûh-ı cesîm

Añla çünkim saña keşf ola bu râz

Âdem olur mı iden terk-i namâz [6]

Nâbî, eski edebiyatımızın klasik döneminin son halkasında yer alır. Divan şiiri, kuruluşunu 16. yüzyılın başlarında tamamlamış, 16. yüzyılda yetişmiş olan Fuzûlî , Bâkî , Hayâlî , Taşlıcalı Yahya ve bir sonraki yüzyılda yetişen Nef’î ve Yahya gibi sanatçılar, biçimde özene, özde duyguya yer vererek divan şiirini olgun bir düzeye ulaştırmışlardır.

Nâbî’nin yaşadığı 17. yüzyılın 2. yarısında ise, şair çokluğuyla birlikte şiir sanatında sönüklük göze çarpar. Devletin siyasal, toplumsal ve ekonomik alanlarda içine düştüğü bunalım, şiiri de etkisi altına almıştır. Nâbî’ye gelinceye kadar din ve tasavvuf, duygu ve hayal dünyalarından kaynağını almış olan divan şiiri 17. yüzyılın 2. yarısında gücünü ve değerini büyük ölçüde tüketmiştir. Başarılı örneklerin verilemediği bir edebiyat ortamında yetişen Nâbî, çağdaşlarının şiir anlayışlarını beğenmez, eski geleneği sürdürmelerini kınar ve onları şiire yenilik getirememekle suçlar:

Baksañ ekser sühan-ı şâ’ir-i hâm

Zülf ü sünbül gül ü bülbül mey ü câm

Çıkamaz dâ’ire-i dilberden

Kadd ü hadd ü leb ü çeşm-i terden

Geh bahâra tolaşur geh çemene

İlişür serv ü gül ü yâsemene

Reh-i nâ-reftede cevlân idemez

Sapa vâdîleri seyrân idemez

İdemez sayd-ı ma’ânî-i bülend

Atamaz gayrı şikârına kemend

Geçinür ma’ni-i hâyîde ile

Lafz-ı meşhûr u cihân-dîde ile[7]

Bir yandan İmparatorluğun içinde bulunduğu koşullar, öte yandan şairin yaradılışı, onu şiirde o zamana kadar söylemiş ve yazmış olanların yolunda yürümemeğe zorlar. Böylece Nâbî, mistik ya da duygusal şiir anlayışı yerine, sağduyu ve düşüncenin ağır bastığı şiir anlayışını benimser. Sanatçı, eski kaynaklardan çoğunun da görüş birliğinde bulundukları gibi, divan şiirine yeni bir deyiş, yeni bir anlayış getirmiş ve daha yaşamında ün kazanmış ustalardandır. Eski edebiyatımızdaki bu önemli yerini o, toplumsal olaylardan, siyasal ve ekonomik sorunlardan etkilenen, bu sorunlar üzerinde düşünüp onlara çözüm yolları arayan çağının aydın insanı olmasına borçludur. Şair, sanatının en verimli dönemini, şiirlerinin en özlülerini yarattığı dönemi Halep’te geçirmiştir. Olgunluk yıllarından başlayarak, ölümünden son iki yıl öncesine kadar kaldığı Halep’te Nâbî, anarşinin at oynattığı İstanbul’dan uzakta, köşesine çekilip düşünebilmiş ve çökmeğe yüz tutmuş bir toplumun insanının sorunlarına eğilebilmiştir.

Nâbî, hikemi şiir ekolünün divan şiirindeki en başarılı temsilcisi olarak bilinir. Ona göre şiir, kişisel ve toplumsal aksaklıkları gösterip okuyucuyu uyarabilmeli ve doğru yola yöneltebilmelidir. Günün birinde şiir yazmaya heveslenebileceğini düşündüğü oğluna:

Hikmet-âmîz gerekdür eş’âr

Ki me’âli ola irşâda medâr

Âb-ı hikmetle bulur neşv ü nemâ

Gülşen-i şi’r ü riyâz-ı inşâ[8]

diyerek, şiirin özünde okuyanı uyarma, ona yol gösterme amacı aradığını belirtir. Amaç eleştiri ve öğüt olunca, şiir az sözle öz söylemeyi gerektirir. Az sözle öz söylemeyi başaran şiir; dilden dile, kulaktan kulağa dolaşarak, kısacası özdeyiş niteliğini taşıyarak dinleyeni doğru yola yöneltme görevini yerine getirir.

Tîz ferâmûş olınur nesr sühan

Nazm ammâ ki ider devr-i dehen[9]

diyen şair, düz yazının uzun söz söylemeyi gerektirmesi nedeniyle, dilden dile dolaşamayıp çabuk unutulacağını, oysa şiirin hemen unutulmayıp dillerde daha uzun süre kalabileceğini belirterek şiiri düz yazıya yeğ tutar. Kısacası, Nâbî’nin şiirde yeni bir alanda yürümek istemesinin nedeni büyük ölçüde, onun, çağının sakat, düzensiz, ve bozuk yanlarından etkilenişine dayanır. Bu etkilenişe, şairin akılcı, durgun kişiliğiyle kendisine gelinceye kadar söylenmiş ve yazılmış olanlardan başka, yeni bir tarzda yazma isteğini de katacak olursak, onun eski şiirde neden hikemi yolda yürüdüğü daha iyi anlaşılır.

Buraya kadar, Nâbî’nin toplumsal yapıdan etkilenen ve bu etkilenme sonucu onun yaşam anlayışı ve edebî kişiliğinde ortaya çıkan özelliklerin bir kısmına kısaca değindik. Ancak, sanatçıyı yalnızca etkilenen bir kişi olarak düşünmememiz gerektiğini burada belirtmekte yarar görüyoruz. O, dış dünyadan etkilenen kişiliğinin yanı sıra küçümsenemeyecek ölçüde, dış dünyayı etkilemeye çalışan bir kişilikle de karşımıza çıkar. Nâbî bir yandan toplumunun siyasal, toplumsal, kültürel vb. sorunlarını iyi gözlemiş, tanımış, anlamış ve bütün çıplaklığıyla gözler önüne sermeyi başarmış, öte yandan da bu sorunlar üzerinde düşünüp onlara kendince çözüm yolları bularak, çağının insanına bunalımdan kurtulması için yardımcı olmaya çalışmıştır. Bu da Nâbî’ye büsbütün toplumdan kopmuş, dış dünyadan soyutlanmış bir sanatçı olarak bakmamamızı gerektirir. Etkilendiğince etkilemeğe çalışması onun toplumsal yanını gösterir.

Öte yandan, etkilenme ve etkileme diye tanımladıklarımız gerçekte, Nâbî’nin şiirine yansıyan dünya görüşüdür. O, şiirlerinde dünya görüşünü oluşturan, insanoğlunun varlığını, kendi çevresini, içinde yaşadığı toplumu gözler, tanımağa çalışır; sonra da gördüklerini yorumlar. Yani, “ Nasıl bir dünya, nasıl bir hayat olmalıdır?”sorusuna cevap arar.

Bu yazımızda, Nâbî’yi Osmanlı toplumunun değişen ve güçleşen koşulları içerisinde, çağının temel çatışmalarını bünyesinde toplamaktaki başarısı yönünden incelemeğe çalıştık. Sonuç olarak sanatçı, hem kişi olarak, hem de şairliğiyle bir yandan geleneksel düzene bağlı bir kişilikle karşımıza çıkmakta, öte yandan değişen bir toplumun bireyi olarak birtakım özellikler göstermektedir. Yani, Nâbî’de geleneksel Osmanlı aydınını, divan şairini, yeni koşullara tedirginlik, kötümserlik, eleştiri ve yergiyle tepki gösteren, düzene ve huzura susamış, durgun, çekingen, akılcı insanı buluruz. Bu da onun çağının yapısal özelliklerinden önemli ölçüde etkilendiğinin ve yapısal özelliklerin yanı sıra var olan çatışmaların kişiliğine ve şairliğine yansıdığının bir kanıtıdır.

TDK Ömer Asım Aksoy Armağanı 1978

[1] Dîvân- ı Nâbî , Kasîde-i Cülûs-ı Sultân Mustafa Hân İbn-i Merhûm Sultân Mehmed Hân , İst. 1292, s.23-24

[2] age., Hayriyye-i Nâbî , Nehy-i A’yânî ve Zulm-ı Fukarâ, s.32-33

[3] age., Der Beyân-ı Şeref-i Hulk-i Hasen, s.22 vd., Matlâb-ı Fazl-ı Zekât u Sadakât, s.10 vd.

[4] age., Nehy-i A’yânî ve Zulm-i Fukârâ, s. 32

[5] age., Nehy-i Âlûdegî-i Kizb ü Nifâk, s.33-35

[6] age., Matlâb-ı Mâ-Hasal-ı Fazl-ı Salavat, s. 7-8

[7] age., Matlab-ı Hüsn-i Kelâm-ı Mevzûn, s. 39

[8] agb., s 38

[9] agb., s 39

|» “Türkoloji Mak. – Es. Türk Ed.” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Çağının İnsanı Olarak Nâbî (Prof.Dr. Mine Mengi) first appeared on Bilgicik.Com.