Hücreler;

I. çekirdeğin büyüyen hücrenin yöneteminde yetersiz kalması,

II. hücre yüzeyinin hücre için gerekli madde alışverişine yeterli olmaması,

III. çok hücreli canlılarda çeşitli hormonların etkisi,

verilenlerinden hangilerinin etkisiyle bölünme geçirir?

Doğada bir arada yaşayan birçok populasyon vardır. Bu populasyonlar arasında rekabet vardır. Bu nedenle bir türün bireyleri diğer türü besin olarak kullanabilir.

ÖRNEK: Aşağıdaki grafikte, bir gölde, ışık, sıcaklık, besin tuzları miktarı ve fitoplankton yoğunluğunda mevsimlere göre gerçekleşen değişmeler gösterilmektedir.

Bu grafikteki bilgilere dayanarak aşağıdaki yargılardan hangisine varılamaz?
(Grafikte verilenler dışındaki etkenler dikkate alınmayacaktır.)
A) Fitoplankton yoğunluğunun L– R arasındaki değişimi,besin tuzlarının miktarıyla ilişkilidir.
B) Fitoplankton yoğunluğunun S – V arasındaki azalması,sıcaklıkla ilişkilidir.
C) Işık ve sıcaklık, fitoplankton yoğunluğu için her mevsimde sınırlayıcı olmuştur.
D) İlkbaharda besin rekabeti, fitoplankton yoğunluğunda L– M arasındaki azalmaya neden olmuştur.
E) Sonbaharda besin tuzlarının miktarının artması, fitoplankton yoğunluğunun R–S arasındaki artışında etkili olmuştur.
2004 ÖSS

ÇÖZÜM: Sadece sonbahar ve kış aylarındaki değişim fitoplankton yoğunluğunu etkilemiştir.
Yanıt C

Hayvan Grupları

Hayvanların besin bulma, üreme, yuva kurma, yavru bakımı, tabiat şartlarından korunma, düşmanlardan korunma, avlanma, göç etme gibi amaçlar için bir araya gelerek
oluşturduğu birlikteliğe sosyal grup denir. Sosyal grupta bireyler arasında işbirliği vardır.
Sosyal gruplarda her topluluğun bir lideri vardır, hiyerarşi bellidir.
Sosyal grubu oluşturan bireyler arasında iletişimi sağlayan haberleşme sistemleri vardır

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Populasyondaki yaş dağılımı populasyonun geleceğinin belirlenmesini sağlar.
• Populasyonda üreme özelliklerine göre üç farklı yaş grubuvardır.

Genç Bireyler

• Üreme olgunluğuna erişmemiş bireyler grubundadır.

Ergin Bireyler

• Üreme yeteneğindeki bireylerdir.

Yaşlı Bireyler

• Üreme yeteneğini kaybetmiş bireyler.

[biyoloji_1_ygs_lys]

Belirli şartlar altında bir bölgede yaşayan herhangi bir türe ait bulunabilecek maksimum birey sayısına populasyonun taşıma kapasitesi denir.Bir populasyonda birey sayısının hızla artmasını engelleyen biyolojik fiziksel faktörlere çevre direnci denir. Açlık, hastalık, rekabet, yoğunluk, iklim vb. faktörler çevre direncini oluşturur.

ÖRNEK: Bir ekosistemdeki bir populasyonun,
I. kullandığı besin miktarının ortamda artması,
II. kullandığı besin çeşidinin ortamda azalması,
III. rekabete girdiği türlerin ortamda azalması
etkenlerinden hangileri, ekosistemin bu populasyonla ilgili taşıma kapasitesini artırır?
A) YalnızI B)Yalnız III C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
2002 ÖSS
ÇÖZÜM: Bir populasyonda bulunabilecek en fazla birey sayısı populasyonun taşıma kapasitesidir. Besin miktarının artması, rekabetin azalması populasyonda birey sayısının artmasına neden olur.
Yanıt D

[biyoloji_1_ygs_lys]

1. S Gelişme Tipi

S gelişme tipinde büyüme eğrisinin biçimi bütün populasyonlarda aynıdır. Ancak zaman ve populasyondaki birey sayısı türlere göre değişir.

Pozitif artış evresi: Az sayıda birey daha önce bulunmadıkları bir bölgeye yerleştiğinde birey sayısı az olduğu için artış hızı düşük olur. Barınacak yer, çevreye uyum gibi sebeplerle az sayıda yeni birey oluşur.
Logaritmik artış evresi: Artış hızı yüksek değerdedir.
Birey sayısı geometrik olarak artar.
Negatif artış evresi: Çevre direnci (parazitler, predatörler
(avcılar), hastalıklar, rekabet) bu evrede etkisini gösterir.
Gelişme hızı yavaşlar.
Denge evresi: Populasyon taşıma kapasitesine ulaşmıştır.

2. J gelişme Tipi

Populasyonun kısa bir kuruluş fazından sonra, populasyon yoğunluğunun hızlı bir biçimde arttığı logaritmik faz gelir. Fakat çevre direncinin kendini göstermesi ile populasyonda
hızlı bir düşüş gözlenir. Bu gelişme tipinde denge düzeyi yoktur. Bazı böceklerde görülür.

[biyoloji_1_ygs_lys]

Sınırlı bir çevrede yaşayan aynı tür bireylerden oluşan topluluğa populasyon denir.
Örneğin
İstanbul’daki insanlar, Karadeniz’deki hamsiler. Populasyon yaşama birliklerinin en küçüğüdür. Doğal şartların populasyonu düzenlemesiyle ilgili olarak iki hipotez ileri sürülmüştür.

1. Malthus Hipotezi

Besin kıtlığı, hastalık, savaş, doğal afetler gibi dış kuvvetlerpopulasyonun birey sayısındaki artışı dengeler.
Malthus’ a göre populasyondaki birey sayısı artışı geometrik dizi şeklinde (2, 4, 8, 16, 32 … ), besin ise aritmetik dizi şeklinde (2, 4, 6, 8, … ) artar. Besin artışı birey sayısı artışından daha az olduğu için besin kıtlığı ortaya çıkar. Bunun sonucu olarak dış göç artar ve populasyon dengelenir.

2. Wayn – Edward Hipotezi

• Bu hipoteze göre populasyonun birey sayısındaki artış,yavru bakımının azalması, doğum kontrolü gibi içi kuvvetlerle dengelenir.
• Populasyonun dengelenmesi ile ilgili yapılan deneyde şu sonuçlara ulaşılmıştır.

1. Deney

• Dış göçlerin engellenmediği açık bir ortamda bulunan fare populasyonuna her gün sabit miktarda besin verildiğinde fare sayısı hızla artmıştır. Ancak daha sonra besin sıkıntısı çeken fareler dışarıya göç etmiş ve pupulasyon dengelenmiştir.

2. Deney

• Göçlerin engellendiği kapalı bir ortamda fare populasyonuna sabit miktarda besin verilmiştir. Başlangıçta besin miktarı yeterli olduğu için birey sayısı artmıştır. Ancak daha sonra besinin az geldiği gözlenmiştir. Aç olan farelerin üremek istemediği ve iç güdüsel olarak doğum oranının düştüğü görülmüştür. Doğum oranının düşmesiyle populasyon dengelenmiştir.

3. Deney

Göçlerin engellendiği kapalı bir ortamda fare populasyonuna sürekli artan miktarda besin verilmiştir. Ancak bu kez yiyecek sıkıntısı çekilmiş, artan populasyon yoğunluğu nedeniyle fert başına düşen alan miktarı azalmıştır.
Yer darlığı nedeniyle fareler arasında kavgalar ve rekabet ortaya çıkmış ve ölüm oranının artmasıyla populasyon dengeye ulaşmıştır.

Populasyonun Büyüklüğü

• Populasyonda bulunan birey sayısı populasyonun büyüklüğünü gösterir. Bir populasyondaki birey sayısı ortamın da uygunluğu derecesinde artabilir ya da azalabilir.
• Populasyondaki doğum, ölüm, iç göç ve dış göç oranları populasyonun büyüklüğü ve geleceği hakkında bilgi verir.

ÖRNEK: Populasyonların büyüme hızı,
I. Birey sayısı
II. Bireylerin vücut ağırlığı
III. Bireylerin boy uzunluğu
IV. Zaman
değişkenlerinden hangileri arasındaki ilişkiyle belirlenir?
A) I veII B)I veIV C)II ve III D) II ve IV E) III ve IV
1993 ÖSS

ÇÖZÜM: Populasyondaki birey sayısı arttığında populasyon büyür. Buna göre birey sayısının zamana bağlı değişimi populasyonun büyüme hızını verir.
Yanıt B

[biyoloji_1_ygs_lys]

Normal değerler üzerindeki bazı ses dalgaları görültü kirliliğine neden olur. Elektronik aletlerden çıkan sesler, fren sesi, motor ve egzoz sesi, korna sesi, müzik sesi gibi faktörler gürültüye neden olur. Gürültü kirliliği insanlarda stres, dikkat eksikliği, uyku ritminin bozulması, sinirlilik, geçici veya kalıcı duyma kaybı, solunum ve dolaşım bozukluğu gibi etkilere neden
olur.

Gürültü kirliliğinin önlenmesi için,

• 
  Toplu taşımacılığa geçilmeli
• 
  Taşıtlara susturucu takılmalı
• 
  Sanayi tesisleri yerleşim yerlerinin dışına kurulmalı
• 
  Ses ölçümleri yapılmalı

Radyasyon ve Etkileri

• Belli bir kaynaktan bazı radyoaktif maddelerin yaydığı yüksek enerji, zararlı ışın ve parçacıklara radyasyon denir.
• Radyasyon duyu organlarımızla algılanamaz.
• Güneşten gelen mor ötesi ışınlar, yer kürede bazı kayalar içinde bulunan uranyum, toryum, sitrontiyum gibi radyoaktif  izotoplar doğal radyasyon kaynaklarıdır.
• Nükleer santraller, uranyum ve bazı silahlar doğadaki radyasyon miktarını arttırmaktadır.

• Radyasyonun en büyük etkisi mutasyona neden olarak canlının genetik yapısını değiştirmesidir.
• Nükleer deneme ve patlama sonucu radyoaktif maddeler çevreye yayılmaktadır. Bunun sonucu meydana gelen toz ve duman ışığın yeryüzüne ulaşmasını engeller.
• Toprakta ve havada bulunan radyasyon ekosistemin dengesini bozar.

Radyasyondan korunmanın yolları

• 
  Ozon tababakası radyasyondan korunmalı
• 
  Radyasyon çıkaran makinelerin kullanımı standartlarla uygun hale getirilmeli
• 
  Nükleer atıklar rastgele atılmamalı.

ÖRNEK: Belirli bir bölgedeki orman örtüsü kısa bir süre içinde tamamen yok olmuştur.
Bu yok oluştan sonra, bu bölgede aşağıdakilerden hangisinin azalması beklenmez?
A) Birincil tüketici sayısının
B) İkincil tüketici sayısının
C) Birim zamanda, birim alandan aşınan toprak miktarının
D) Üretilen serbest oksijen miktarının
E) Toprakta tutulan su miktarının
2002 ÖSS

ÇÖZÜM: Üretici canlılar inorganik maddeleri kullanarak besin ve O2 üretirler. Besin, beslenme zinciriyle tüketicilere aktarılır. O2 ise atmosfere verilir. Orman örtüsünün azalması
sonucu A, B, D ve E seçeneklerinde verilenlerde azalma gerçekleşir. Ancak orman örtüsünün azalması erozyonun artmasına, birim zamanda birim alanda aşınan toprak miktarının artmasına neden olur.
Yanıt C

ÖRNEK: 1950 li yıllarda bir bölgede, DDT gibi tarım ilaçlarının kullanılmaya başlamasından hemen sonra, tarım ürünlerinden yüksek verim alınmış ve ayrıca, bölgede yaygın olan sıtma hastalığı hemen hemen ortadan kalkmıştır. Ancak sonraki 20 yıl içinde bölgede tarım ilaçları giderek daha fazla kullanıldığı halde, tarım zararlıları ve sıtma hastalığı artmaya başlamıştır.

Kullanılan tarım ilaçları,
I. Tarım zararlılarının direnç kazanması
II. Yararlı böceklerin yok olması
III. Tatlısu balıklarının ve kurbağalarının azalması
değişikliklerinden hangilerine neden olduğu için 20 yıl sonraki bu durum ortaya çıkmıştır?
A) YalnızI B)Yalnız III C) I ve II D) II ve III E) I, II ve III
1993 ÖSS

ÇÖZÜM: Tarım ilaçları daha fazla kullanıldığı halde tarım zararlılarının artması, bu canlıların direnç kazandığını gösterir. Yararlı böceklerin, tatlısu balıklarının ve kurbağaların azalması, sıtma hastalığına neden olan sivrisineklerin artmasına ve hastalığın daha geniş bir alana hızlı bir şekilde yayılmasına neden olmuştur.
Yanıt E

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Atmosferde % 78 azot, % 21 oksijen, % 1 argon, % 0, 3 karbondioksit ve çok az oranda diğer gazlar bulunur.
• Fosil yakıtların kullanılması, termik santral ve sanayi kuruluşlarından çıkan gazlar, egzoz gazları, kükürtlü gazlar,toz, duman havada bulunan gaz oranının bozulmasına neden olmaktadır.
• Hem bu değişim hem de atmosfere farklı maddelerin karışması sonucu hava kirliliği ortaya çıkmaktadır.
• Yeryüzüne yansıyan güneş ışınlarının bir kısmı su buharı bir kısmı da CO2 tarafından tutulur.
• Ekosistemde fosil yakıtların kullanımının artması, ototrof canlıların azalması atmosferde CO2 birikmesine neden olur.
• CO2 oranı çok arttığında daha fazla ısı tutulduğundan,
• CO2 tabakası dünya üzerinde sera etkisi yapar. Sera etkisi küresel ısınmaya neden olmaktadır.

• Bunun sonucunda da buzullar eriyecek, deniz seviyesi artacak, bazı karalar su altında kalacak ve mevsimsel değişiklikler ortaya çıkacaktır.

• Fosil yakıtların çok kullanılması sonucu atmosferdeki CO2 oranı artar. Ayrıca fosil yakıtların yapısında bulunan kükürt atmosfere verilir.
• Kükürt oksijen ile birleşerek kükürt dioksiti oluşturur. Kükürt dioksit ve nitrojen oksitlerin yağmur suyu içerisinde çözünmesi sonucu asit yağmurları oluşur.

• Asit yağmurları toprağın kuraklaşmasına, canlıların yaşama ortamlarının değişmesine ve canlıların yok olmasına neden olmaktadır.

• Atmosferin dışını örten ve güneşten gelen zararlı ışınları (mor ötesi) filtre eden tabakaya ozon denir.

• Oksijen atomları, atmosferin yüksek bölgelerinde oksijen molekülleri ile reaksiyona girerek ozon tabakasını oluşturur.

• Aerosoller, buzdolapları ve klimalarda kullanılan soğutucular (CFC), binaların ve buzdolapların termik izolasyonunda kullanılan plaka şeklindeki katı poliüreten maddesi,elektronik alanda kullanılan eriticiler ve brom içeren atomlardan oluşan yangın söndürücüleri ozon tabakasının tahrip olmasına neden olur.
• Hava kirliliği baş ağrısı, halsizlik, kalp ve damar hastalıkları, solunum yolu, cilt ve akciğer hastalıklarına neden olur.

Hava kirliliğini önlemek için,

• 
  Mevcut yeşil alanlar koruma altına alınmalı, yeni yeşil alanlar oluşturulmalı.
• 
  Fosil yakıtlar yerine doğal gaz kullanılmalı.
• 
  Sanayi tesislerindeki zararlı gazların atmosfere karışmasını engellemek için arıtma tesisleri kurulmalı.
• 
  Arabaların egzozuna filtre takılmalı
• 
  Çöplükler dezenfekte edilmeli

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Asit yağmurları, tarım ilaçları, sanayi atıkları toprak kirliliğine neden olur. İnsektisitler (böcek öldürücüler) toprakta uzun süre kaldıklarından besinlere geçerler.
• Canlıların özellikle yağ dokularında biriken bu maddeler vücuttan uzaklaştırılamamaktadır.
• Beslenme yoluyla bir canlıdan diğerine geçen bu maddelerkanser, zehirlenme, üreme fonksiyonu bozukluğu gibi hastalıklara neden olmaktadır.
• Tarımda yaygın olarak kullanılan herbisitlerin (bitki öldürücü ilaçlar) yapısında bulunan dioksin maddesinin genetik bozukluklara neden olduğu tespit edilmiştir. Bundan dolayı dioksin içeren herbisitlerin kullanımı yasaklanmıştır.
• Toprak kirliliği sonucu toprakta yaşayan canlıların hayatı tehlikeye girmekte, bitki örtüsü bozulmaktadır.

[biyoloji_1_ygs_lys]

• Fiziksel, kimyasal ve biyolojik faktörlerin etkisi ile ortaya çıkan çevre kirliliği ekosistemlerin devamlılığını sağlayan dengenin bozulmasına neden olur.
• Çevre kirliliği ekosistemde görev yapan türlerin yok olmasına neden olmaktadır.
• Çevre kirliliği geçici ve kalıcı olmak üzere iki çeşittir.

a. Geçici kirlenme

• Canlıların boşaltım artıkları ya da ölü organizmaların neden olduğu kirliliktir. Ekosistemde birikmeden saprofitler tarafından ayrıştırılır.

b. Kalıcı kirlenme

• Çevrede uzun süre bozulmadan kalan plastikler, böcek öldürücü ilaçlar, civa, kurşun gibi maddelerin neden olduğu kirliliktir.
• İnsanların neden oldukları çevre kirliliği beş grupta toplanır.

Su Kirliliği ve Etkileri

• Su bütün canlıların metabolizmaları için gerekli olan yaşam kaynağıdır. İçme suyunun bozulması canlı yaşamını tehlikeye atar.
• Evsel ve endüstriyel atıkların arıtılmadan suya boşaltılması, tarım ilaçlarının suya karışması suları kirletmektedir.
• Bunun sonucu olarak da bulaşıcı hastalıklar ortaya çıkmakta, canlıların ölmesi sonucu canlı çeşitliliği azalmaktadır.
• Akaryakıt, yağ ve petrol gibi maddelerin suya karışması su ve atmosfer arasındaki oksijen döngüsünün bozulması na neden olmaktadır. Çünkü bu maddeler oksijenin suya karışmasını önlemektedir. Bunun sonucu olarak da oksijen bulamayan canlılar ölmektedir.

• Tarımda gübre kullanımı bilinçli olarak yapılmazsa, gübre içinde bulunan nitratlar suda çözünür ve yağmurlarla birlikte nehirlere dolar. Bu maddeler alglerin doğal büyüme dengesini bozar ve alg sayısının aşırı artmasına neden olur.
• Alglerin su yüzeyini kaplaması sonucu güneş ışığı derinde yaşayan bitkilere ulaşamaz. Bu durum bitkilerin ölmesine neden olur. Ölü organizmaları besin olarak kullanan bakterilerin sayısı artar. Bakterilerin aşırı artışı sudaki oksijen oranının azalmasına neden olur. Oksijen yetersizliği sonucunda da oksijenli solunum yapan canlılar ölür. Bu olaya ötrofikasyon denir.

Su kirlilğini önlemek için,

• 
  Sanayi tesisleri yerleşim yerlerinden uzak bölgelere kurulmalı
• 
  İçme suyu kaynaklarının yakınlarına yerleşim yeri kurulmamalı
• 
  Endüstriyel atıkların arıtılması için tesisler kurulmalı
• 
  Doğada parçalanması zor olan plastik, deterjan gibi maddeler kullanılmamalı

[biyoloji_1_ygs_lys]