• Vücudun herhangi bir hastalık etkenini önceden tanıyarak, ona karşı etkili savunma maddelerini (antikorları) kanında hazır bulundurmasına bağışıklık denir.
• Bağışıklık maddeleri olan antikorlar, mikroorganizmaya özgüdür. Antikorlar protein yapıdadır ve genler doğrultusunda sentezlenir.
• Antikorlar akyuvar hücreleri tarafından üretilir. Vücuda mikrop girdiğinde akyuvar ve antikor sayısı artar.
• Mikropların kana verdiği zehirli maddelere toksin denir. Toksinlere karşı üretilen maddelere ise antitoksin denir.

Vücutta bağışıklık iki şekilde olmaktadır.
1. Doğal bağışıklık
2. Sonradan kazanılan bağışıklık

1. Doğal bağışıklık

• Doğuştan genetik özelliklere bağlı gelişen bağışıklıktır.

Örneğin

Zenciler sarı humma hastalığına yakalanmazlar.

Mide asitleri ağız yoluyla alınan mikroorganizmaların yok edilmesinde etkilidir.

Deri mikroorganizmaların vücuda girmesini engeller.
Deriden salgılanan ter ve yağ mikropların tutulmasında etkilidir.

Gözyaşı içinde bulunan lizozim denilen maddeler mikroplara karşı savunmayı sağlar.

Mukoza tabakasında makrofajlar ve akyuvarlar mikropları fagosite ederek savunmayı sağlar.

Soluk borusuna geçen mikroorganizmalar, mukus tarafından tutulur. Silli silindirik epitel hücrelerince yutağa gönderilerek sindirim sistemine katılır.

2. Sonradan Kazanılan Bağışıklık

Vücudun mikroplarla karşılaşıp antikor üretmesiyle sağlanır.

I. Aktif bağışıklık

– Hastalığı geçirme
– Aşı ile
– Sağlıklıyken oluşturulan antikorlarla

II. Pasif bağışıklık

– Serum ile

I. Aktif Bağışıklık

• Etkisi uzun süren bağışıklıktır.

Hastalığı geçime:
Mikroorganizma vücuda girdiğinde birey hastalığa yakalanır ve mikroorganizmaya karşı antikor üreterek bağışıklık kazanır. Bir daha aynı mikroorganizma ile karşılaştığında hastalığa yakalanmaz, kendini korur.
Örneğin
Kabakulak olan bir bireyin bir daha aynı hastalığa yakalanmaması
Aşı ile:

• Hastalığa yakalanmadan önce hastalık etkeni mikrobun zayıflatılmış hali ya da yüzey antijeni bireyin vücuduna verilir. Böylece vücut mikrobu tanıyarak ona karşı antikor üretir.
• Hastalık etkeni mikropla vücut karşılaştığında hasta olmaz, önceden üretilen antikolar hastalıktan korur.
• Aşı hastalık öncesi, koruma amaçlı uygulanır.

Sağlıklıyken oluşturulan antikorlarla:

• Kanımızda yer alan akyuvarlar mikroplarla karşılaştıkları nda, mikropların (çoğalıp bireyi hasta etmeden) fagositozunu sağlar ya da antikor üreterek etkisiz hale gelmesini sağlar. Bu şekilde bağışıklık kazanılmış olur.

II. Pasif Bağışıklık

• Etkisi kısa sürelidir.
• Hastalık anında serumla sağlanan bağışıklıktır. Serum içinde hazır antikor bulunur. Serum tedavi amaçlı uygulanır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• 
  İnce bağırsaktan emilen yağ asitleri ve gliserolü kan dolaşımına katar.
• 
  Lenfosit üreterek vücudun savunma sisteminde etkilidir.
• 
  Doku sıvısı ile kan sıvısının dengede kalmasını sağlar.
• Kılcaldamarlara geçemeyen fazlalıkları, dolaşım sistemine katarak dengeyi sağlar.
• 
  Lenf düğümlerinde lenf sıvısını mikroplardan arındırır.

ÖRNEK: Lenf sıvısı aşağıdaki damarlardan hangisiyle kan dolaşımına katılır?
A) Karaciğer kapı toplardamarı
B) Karaciğer üstü toplardamarı
C) Üst ana toplardamar
D) Alt ana toplardamar
E) Akciğer toplardamarı

ÇÖZÜM: Lenf sıvısı üst ana toplardamarla kalbin sağ kulakçığına taşınır.
Yanıt C

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi, kan damarları dışındaki doku sıvısının sürekli olarak normal miktarının üzerinde bir seviyede kalmasına neden olmaz?
A) Vücuda fazla miktarda tuz alınması
B) Suyun fazla miktarda içilmesi
C) Doku sıvısının osmotik basıncının artması
D) Lenf kanallarının tıkanması
E) Kan proteinlerinin azalması
1990 ÖYS

ÇÖZÜM: Suyun fazla miktarda içilmesi doku sıvısının artmasına neden olmaz. Suyun fazlası böbreklerden süzülür ve idrar yapısına katılır vücuttan uzaklaştırılır.
Yanıt B

ÖRNEK: I. Kılcal kan basıncının yükselmesi
II. Yüreğin kulakçıklarının diastol durumuna geçmesi
III. Lenf akışının tek yönde olması
Yukarıdakilerden hangileri, normal bir insanda, doku sıvısının miktarının artmasından sonra yeniden düzenlenebilmesini sağlar?
A) YalnızI B)YalnızII C)Yalnız III D) I ve II E) II ve III

1996 ÖYS

ÇÖZÜM: Kan basıncının yükselmesi doku sıvısının artmasına neden olur. Kulakçıkların diastol duruma geçmesi ve lenf akışının tek yönde olması ise lenf taşınmasını sağlar.
Böylece dokuda biriken lenfin damarlarda taşınması gerçekleşir.
Yanıt E

[biyoloji_2_ygs_lys]

Lenf dolaşımı üç kısımda incelenir.
1. Lenf sıvısı
2. Lenf damarları
3. Lenf düğümleri

1. Lenf Sıvısı

• Lenf sıvısı alyuvar taşımayan, renksiz doku sıvısıdır. Bu nedenle akkan olarak da adlandırılır. Lenf sıvısında; kılcallardan doku sıvısına geçen maddeler, akyuvarlar, küçük protein molekülleri görülür.

2. Lenf Damarları

• Yapı olarak toplardamara benzerler. Atardamar bulunmaz.
• Lenf kılcalları ve lenf toplardamarları bulunur.
• Lenf damarlarının ucu kapalıdır. Lenf damarlarının kapalı ucuyla doku sıvısı alınır ve büyük lenf damarına oradan da kan damarlarına bağlanır.

I. Göğüs Kanalı

İnce bağırsaktan emilen yağ asitleri ve gliserol, kilus borusu ile vücudun alt kısımlarından, (bacaklardan) toplanan lenf damarları peke sarnıcına açılır. Peke sarnıcından göğüs kanalına, göğüs kanalından da sol köprücük altı toplardamarıyla üst ana toplardamara ve kalbin sağ kulakçığına taşınır.

II. Büyük Lenf Damarı

• Baş ve gövdenin sağ tarafından, sağ koldan toplanan lenf, büyük lenf damarına açılır.
• Buradan sağ köprücük altı toplardamarına ve üst ana toplardamara taşınarak kalbin sağ kulakçığına iletilir.

3. Lenf Düğümleri

• Bademcikler, dalak, timüs bezi lenf düğümleridir.
• Boyun,koltuk altı ve kasıklar gibi vücudun belli bölgelerinde yoğunlaşmıştır.
• Lenfosit yapımında ve mikroplara karşı vücudun korunmasında görevlidir.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Alyuvar zarlarında bulunan antijenlere göre; dört çeşit kan grubu bulunmaktadır.

• Kan nakli yapılırken kan veren kişinin antijenine, kan alan kişinin antikorlarına bakılır.
• Kan alan kişi ile kan veren kişinin antijen – antikor ilişkisi önemlidir.
• Eğer alyuvarlarında B antijeni olan bireye, alyuvarlarında A antijeni taşıyan kan verilirse; (kan veren bireyde antijen:
• A, kan alan bireyde antikor: anti – A) bu durumda kanda çökelme meydana gelir.
• Antijen ve antikorun karşılaşıp, kanda çökelme meydana getirmesine aglütinasyon denir.
• Kan verebilmek için; antijen ve antikor yapılarına göre aşağıdaki şema dikkate alınmalıdır.

ÖRNEK: Rhesus macacus maymununun kanı tavşana enjekte edildiğinde, tavşanın kanında Rhesus’un alyuvarlarında bulunan Rh antijenine karşı Rh antikoru oluşur.
Bundan sonra, insan ve Rhesus alyuvarlarında aynı Rh antikoru ile çökelen ortak bir proteinin bulunduğunu kanıtlamak için,
I. Rh+ insan kanının bu tavşana enjekte edilmesi
II. Bu tavşanın kan serumunun Rh+ insan kanı örneğine damlatılması
III. Rh+ insan kanının Rhesus maymununa verilmesi
uygulamalarının hangilerinden alınacak sonuçlar yeterlidir?
A) YalnızI B)YalnızII C)I ve II D) I ve III E) II ve III
1993 ÖYS

ÇÖZÜM: Tavşan kanında Rh antikorunun üretilmesi, tavşanda Rh antijeninin olmadığını kanıtlar. Tavşandan alınan Rh antikoru, Rh (+) insanın kanına damlatılırsa insan kanındaki
Rh antijeni ile tavşandan alınan kandaki Rh antikoru birleşerek kanın çökelmesine neden olur. Bu olay Rhesus ve insan alyuvarlarında ortak bir proteinin (Rh antijeninin)  varlığını gösterir.
Yanıt B

ÖRNEK: I. AB grubundan kan alabilme
II. Kan hücrelerinde A aglütinojeni bulundurma
III. Kanında anti –B antikoru bulundurma
IV. Rh faktörü uygunsa bütün gruplara kan verebilme
Yukarıdaki özelliklerden hangilerinin bir insanda bulunması, o insanın kan grubunun A olduğunu gösterir?
A) I veII B)II ve III C) III ve IV D) I, II ve III E) II, III ve IV
1994 ÖYS

ÇÖZÜM: Bir bireyin A kan grubundan olması, alyuvarlarında A antijeni (aglütinojen) plazmasında B antikoru bulunmasına bağlıdır. I. öncül AB kan grubuna ait bir özelliktir. IV. öncül
ise Rh özelliği ile ilgilidir.
Yanıt B

[biyoloji_2_ygs_lys]

• 
  Zedelenen kan damarının salgıladığı tromboplastin ve kan pulcuklarından salgılanan bazı maddeler etkileşerek pıhtılaşma reaksiyonlarını başlatır.
• 
  Tromboplastin ve trombositler birlikte protrombinaz enzimini oluştururlar.
• 
  Protrombinaz, protrombini – trombine dönüştürür.
• Bu olaylar için K vitamini ve Ca++ iyonları gereklidir.
• 
  Trombin, fibrinojeni – fibrine dönüştürür.
• 
  Fibrin pıhtıyı oluşturur.
• 
  Pıhtı, zedelenen bölgeyi tıkayarak kanın damar dışına çıkmasını engeller.

Kanın Görevleri

• 
  Besinlerin ve oksijenin hücre ve dokulara taşınması
• 
  Hormonların hedef bölgeye ulaşması
• 
  Bağışıklık maddelerinin üretilmesi (antikor…)
• 
  Vücut ısısının düzenlemesi
• 
  Üre gibi artık maddeleri boşaltım organlarına taşıması
• 
  Kanın pıhtılaşmasını sağlayan maddelerin üretilmesi

[biyoloji_2_ygs_lys]

Kan doku, kan plazması ve kan hücrelerinden meydana gelir. Kanın % 55 ini plazma, % 45 ini kan hücreleri oluşturur.

Kan Plazması

Plazmanın % 90 – 92 si su, % 7 – 8 i fibrinojen protrombin gibi kan proteinleri, sindirilmiş besinler, vitaminler, mineraller,oksijen, karbondioksit gibi gazlar, hormonlar, karbonhidrat ve yağlar, mikroplar, toksinler, antikorlar ve antitoksinlerden oluşur.

Kan Hücreleri

Alyuvar, akyuvar ve kan pulcukları olmak üzere üç çeşit kan hücresi vardır.

1. Alyuvar (Eritrosit)

• Kırmızı kemik iliği, dalak ve karaciğerde üretilir.
• Yaşlanmış alyuvar kendini yenileyemez.
• Yaklaşık 120 günlük ömürlerinin sonunda karaciğerdeki kupfer hücreleri tarafından parçalanırlar.

• Memelilerde olgunlaşmış alyuvarlar çekirdeklerini kaybeder. Ribozom, golgi, mitokondri, endoplazmik retikulum gibi organelleri bulunmaz.
• 
  Alyuvarlara renk veren kırmızı renkli pigment hemoglobindir.
• Hemoglobin O2 ve CO2 taşınmasında görevlidir. Bir alyuvar içinde yaklaşık 280 milyon hemoglobin bulunur.
• Bir hemoglobin dört molekül oksijen taşınmasında etkilidir. Böylece hemoglobin alyuvarın O2 taşıma kapasitesini arttırır.
  1 mm3 kanda dişilerde 4 – 4,5 milyon, erkeklerde 5, 5,5 milyon kadar bulunur.
• 
  Yükseklere çıkıldıkça her 1000 m yükseklikte 1 mm3 kandaki sayıları 1 milyon kadar artar (yükseklere çıkıldıkça O2 miktarı azalır).

Görevleri:

• O2 ve CO2 gazlarını gerekli yerlere taşır. Kana kırmızı rengi verir (hemoglobin içinde “Fe” bulunduğundan kırmızı renklidir).

2. Akyuvarlar (Lökosit)

• 
  Kemik iliğinde, lenf düğümlerinde, dalak, timüs bezinde üretilir.
• 
  Ömrünü tamamlayan akyuvarlar üretildikleri yerde parçalanır.
• 
  Çekirdekleri vardır. Renksiz hücrelerdir.
• 
  1 mm3 kada yaklaşık 7000 kadardır. Ancak vücutta mikroorganizmalar arttığında sayıları artar (lösemide de sayısı artar).
• 
  Ömürleri 2 – 4 gün kadardır.

Görevleri:

• Bağışıklık sisteminin oluşmasında etkilidir. Vücudu mikroorganizmalara karşı korur. Monositler fagositoz yoluyla, lenfositler antikor üreterek mikroplarla savaşır.
• Damar dışına çıkarak doku sıvısındaki mikroplarla da mücadele ederler.

3. Kan Pulcukları (Trombosit)

• 
  Kırmızı ilikte bulunan megakaryosit hücrelerinin parçalanmasıyla oluşurlar.
• 
  Çekirdeksiz ve renksiz hücrelerdir.
• 
  1 mm3 kanda 250 – 300 bin kadar bulunur.
• 
  Ömürleri 8 gün kadardır.

Görevleri:

• Damarlarda yaralanma durumunda kanın pıhtılaşmasında rol oynarlar.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Kalp ile vücut arasında gerçekleşen dolaşımdır. Amaç; temiz kanı tüm hücre ve dokulara taşımaktır.
• Sol karıncığın kasılmasıyla temiz kan aort atardamarına geçer. Aort ikiye dallanır.
• Üst kısımdan baş ve kollara; alt kısımdan ise bacaklara ve iç organlarımıza giden damarlara ayrılır.
• Dallara ayrılan atardamarlar, kılcaldamarlara açılır. Böylece hücre ve dokularda madde iletimi gerçekleşir.
• Hücrelerde oluşan artık maddeler ve CO2 gazı kılcallardan toplardamarlara geçer.
• Vücudumuzun alt kısımlarından (karaciğer, böbrek, bacaklar) alt ana toplardamarla, üst kısımlarından (baş, kollar) üst ana toplardamarla kalbin sağ kulakçığına dökülür.

ÖRNEK: İnsanda, böbrek toplardamarına verilen işaretli bir alyuvar, baş atardamarına gidene kadar kat ettiği dolaşım yolunda,
I. Böbrek
II. Akciğer
III. Karaciğer
IV. İnce bağırsak
organlarının hangilerinde bulunan kılcaldamarlardan geçer?
A) YalnızI B)YalnızII C)I veIII D) II, III ve IV E) I, II, III ve IV
1994 ÖYS

ÇÖZÜM: Böbrek toplardamarındaki kan alt ana toplardamara buradan da sağ kulakçığa taşınır. Sağ kulakçıktan sağ karıncığa, temizlenmek üzere akciğerlere gider. Temizlenen kan kalbin sol kulakçığına ve sol karıncığına taşınır. Sol karıncığın kasılmasıyla aorta geçer. Aort ile baş atardamarına dallanır.

Yanıt B

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Kalp ile akciğerler arasında gerçekleşir. Amaç kirli kanın temizlenmesini sağlamaktır.
• Sağ karıncığın kasılmasıyla kirli kan akciğer atardamarına oradan da akciğerlere taşınır.
• Akciğerlerde alveol kılcallarında gaz alış – verişi olur.
• Böylece kan temizlenir. Temizlenen kan akciğer toplardamarıyla kalbin sol kulakçığına taşınır.

[biyoloji_2_ygs_lys]

• Starling hipotezine göre; kılcal damarlar boyunca osmotik basınç sabittir. Oysa kan basıncı atardamarlardan toplardamarlara doğru azalmaktadır.
• Bu basınç farklılığına bağlı olarak kılcaldamarların atardamar ucunda kan basıncının osmotik basınçtan fazla olması besin ve minerallerin kılcaldamardan hücreler arası sıvıya geçmesine neden olurken; kılcaldamarların toplardamar ucunda kan basıncının osmotik basınçtan düşük olması doku sıvısından artık maddelerin, CO2 gazının toplardamar ucundan emilimini sağlar.

ÖRNEK: Memelilerde, atardamarları toplardamarlara bağlayan kılcaldamarlar boyunca, kan basıncı azalmayıp sabit kalsaydı,
I. Çözünen maddelerin kılcaldamardan doku sıvısına daha kolay geçmesi
II. Metabolizma atıklarının kılcaldamarlara daha kolay geçmesi
III. Doku sıvısının kılcaldamarlara daha kolay geçmesi
IV. Doku sıvısı miktarının azalması
durumlarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenirdi?
A) YalnızI B)YalnızII C)Yalnız III D) III ve IV E) II, III ve IV
2000 ÖSS

ÇÖZÜM: Kan basıncı azalmayıp sabit kalsaydı, kan basıncı miktarının kanın osmotik basıncından her zaman için fazla olmasına neden olurdu. Bu durumda kılcaldamar içindeki
çözünen maddeler doku sıvısına daha kolay geçer ve doku sıvısının miktarı artar. Artık maddeler doku sıvısında birikir, kılcaldamarlara taşınamazdı.
Yanıt A

[biyoloji_2_ygs_lys]

• İnsanda dolaşım sisteminde atardamar, toplardamar ve kılcaldamar olmak üzere 3 tip damar bulunur.

Atardamarlar

• 
  Kalbin karıncıklarından çıkar.
• 
  Akciğer atardamarları hariç bütün atardamarlar temiz kan taşır.
• 
  Kanın akış yönü kalpten vücut çeperine doğrudur.
• 
  Kapakçıklar damarların kaide (dip) kısmında bulunur.
• 
  Çeperleri kalındır, dağılışları düzenlidir.
• 
  Genellikle vücudun derinliklerinde seyrederler.

Kanın hareketi;
– Karıncıkların kasılmasından doğan basınçla,
– Kaslı tabakanın sağladığı esneklikle sağlanır.

Toplardamarlar

• 
  Kalbin kulakçıklarına gelir.
• 
  Akciğer toplardamarı hariç kirli kan taşır.
• 
  Kan, vücut çeperinden kalbe doğru akar.
• 
  Genellikle alt bölgedeki damarlarda kapakçıklar bulunur.

• 
  Çeperleri incedir, dağılışları düzensizdir.
• 
  Vücudun yüzeyinden seyrederler.

Kanın hareketi;
– Kapakçıklarla,
– Vücut kaslarıyla (çizgili kaslar)
– Kan basıncı ile,
– Damarlardaki kaslı tabaka ile,
– Yer çekimi ile
– Kulakçıkların oluşturduğu emme basıncı ile,
– Solunum hareketleri ile sağlanır.

Kılcaldamarlar

Atardamarlarla – toplardamarlar arasında bulunur.

Yapılarında kaslı tabaka bulunmaz.

Kan ile doku sıvısı (doku hücreleri) arasında madde alış – verişini sağlar.

Çeperleri incedir ve madde giriş – çıkışını sağlayan gözenekler bulunur.

Kılcalların toplam yüzeyleri çok geniş olduğundan kanın akışı yavaş olur.

Kan Basıncı

• Kan damarlardan geçerken, kan damarlarının çeperlerine basınç uygular.
• Kan basıncı atardamarlarda fazladır.
• Toplardamarlarda meydana gelen basınç ise azalmıştır.
• Sol karıncığın kasılmasıyla aort atardamarında meydana gelen basınç çok yüksektir.
• Aort dallara ayrılarak kalpten uzaklaşır. Böylece damarlarda meydana gelen basınç azalır. Kalbe yaklaştıkça basınç minimum değerine ulaşır.

Kanın Akış Hızı

• Kanın birim zamanda aldığı yola kanın akış hızı denir.
• Kanın akış hızının en fazla olduğu damarlar atardamarlardır.
• Atardamardan, kılcallara geçen kanın akış hızı azalmaktadır.
• Atardamar bir çok kılcala yayıldığı için akış hızı yavaşlar.
• Kılcallar tekrar birleşip, toplardamara bağlandığında kanın akış hızı yeniden artar.
• Kanın akış hızı, en fazla atardamar, sonra toplardamar en az kılcaldamarlardadır.

[biyoloji_2_ygs_lys]