• Genel olarak sosyal ve ekonomik gelişme sürecine baktığımızda toplumlar insanlık tarihi açısından önemli gelişim aşamaları geçirmişlerdir. İnsanoğlu toprağı işlemeye başlamış ve yerleşik düzene geçmiş tarım toplumunu oluşturmuştur.
• Tarım toplumundan kitlesel üretim–tüketim ve eğitimin önemli olduğu sanayi toplumuna geçmiş, daha sonra kitlesel refahın, bilginin ve nitelikli insanın önem kazandığı bilgi toplumuna geçmiştir.
• Günümüzde de birçok alanda köklü değişim ve dönüşümler yaşamaktadır. Bu değişimlerin en önemlisi teknolojide yaşanan hızlı değişmedir.

Teknolojik Gelişme ve Doğaya Etkisi

• Teknoloji başta ekonomi olmak üzere sosyal, kültürel ve siyasal alanları doğrudan etkilemektedir.

Teknolojik Gelişim ve Değişim

• Teknolojik gelişme ve buluşlar insan yaşamını temelinden değiştirmiştir.

Örneğin;
Tekerleğin bulunması ulaşımı kolaylaştırmış, pulluk ve kimyevi gübre tarımın gelişmesine neden olmuş, buhar gücü ve makinelerin bulunması sanayi devrimine yol açmıştır. Günümüzde bilgisayar ve iletişim teknolojileri bilgi toplumuna geçişi hızlandırmıştır.

Gelecekte Nüfus ve Yerleşme

• Tarihsel olarak şehirleşme, sanayi ile birlikte farklı bir gelişme seyri izlemiştir. Sanayileşmede yaşanan hızlı gelişmeyle birlikte şehirleşmede hız kazanmıştır.
• 1960’ta 1 milyar insan şehirlerde yaşarken 1985’te 2 milyara 2000’de 3 milyara ulaşmıştır. 2030’da ise 5 milyara ulaşması beklenmektedir. Yani dünya nüfusunun % 60’ı şehirlerde yaşıyor olacaktır.

Geleceğin Ekonomisi

• Dünya ülkelerindeki farklı demografik oluşumlar, teknolojik yenilikler, uluslararası ticaretin ve mali sistemin serbestleşmesi ve yerel reformlar, dünya ekonomisindeki değişikliklerin itici gücünü oluşturacaktır. Yapılan değerlendirmelere göre temel hammaddelerin özellikle de doğal kaynakların üretiminde büyük bir artış beklenmemektedir.
• Yüksek büyüme oranları küresel ticaretteki gelişmelerle ve verimlilik artışıyla gerçekleşecektir. Yaşam standartında iyileşmeler görülecektir.

• Küreselleşme hareketleri, geleceğin ekonomik yapısını büyük oranda değiştirecektir. İletişim teknolojisi önem kazanacak, dünya büyük bir pazar haline gelecektir.

[cografya_lys_hazirlik]

Şehirlerin Doğuşu

• İlk çağlarda verimli toprak ve uygun doğa koşullarının bulunduğu alanlar yerleşim yeri olarak seçilmiş köyler kurulmuştur. Zamanla fazla ürünlerin takas edildiği köyler büyüyerek ticaret merkezi durumundaki şehirlere dönüşmüşlerdir.
• Orta Çağ’da kentler daha çok ticari faaliyetlerin yürütüldüğü yerler olmuştur.
• şehirleşme konusunda asıl gelişme İngiltere’de ortaya çıkan Sanayi devrimi ile başlar. Sanayi devrimi ile birlikte Avrupa’da birçok şehir yoğun bir nüfus akımına uğrarlar,hızla büyürler.

Göç ve Kentleşme İlişkisi

• Göç olgusu, sosyal bir hareket olmasına karşın, ekonomik yaşamdan kültürel yaşama kadar yaşamın her yönünü etkileyen temel bir değişimdir. Göç ve kentleşme arasındaki ilişki, kentlerin çekici özellikleri ile kırsalın itici özelliklerinden kaynaklanmaktadır.
• Kırsal kesimlerden kentlere olan yoğun göç hareketi, Kentlerde; 
  Konut yetersizliği ve sağlıksız yapılaşmaya (gecekondu) yol açmıştır.
• 
  İşsizlik artmıştır.
• 
  Yol, su, kanalizasyon gibi altyapı yetersiz kalmıştır.
• 
  Eğitim ve sağlık hizmetleri yetersiz kalmıştır.
• 
  Çevre kirliliği artmıştır.
• 
  Asayiş sorunları ortaya çıkmıştır.
• 
  Sanayi kuruluşları kent sınırları içinde kalmıştır.
• 
  Verimli tarım alanları işgal edilmiştir.
• 
  Arsa ve konut değerleri çok artmıştır.

ÖRNEK: Bir ülkenin birbirini izleyen yıllardaki kırsal ve kentsel nüfusunu gösteren bir grafiğe bakılarak, bu ülkenin nüfusuyla ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisine ulaşılamaz?
A) Kırsal nüfusun kentsel nüfusa oranı
B) Verilen yıllarda, kentsel nüfusun artıp artmadığı
C) Verilen yıllarda, kırsal nüfustaki değişme hızı
D) Verilen yıllarda, kırsal nüfusta dalgalanma olup olmadığı
E) Kentsel nüfusta, kırsal kesimden gelen göçün payı
2002 ÖSS

ÇÖZÜM: Kentsel nüfusa bakarak kırsal kesimden ne kadar göç olduğu tespit edilemez. Çünkü kentteki nüfus artışında,kentin doğal nüfus artışı ile ülke dışından yapılan göçler de etkili olacaktır.
Yanıt E

ÖRNEK: Bir yörede nüfus artışları, iş olanaklarının artışıyla sıkı bir ilişki içinde ise bu yöredeki nüfus artışında,aşağıdakilerden hangisinin payının en büyük olduğu söylenebilir?
A) Konut yapımının hızlanmasının
B) Doğumların artmasının
C) Ölümlerin azalmasının
D) Çevreden olan göçlerin çoğalmasının
E) Düzenli ulaşım ağına sahip olmasının
1988 ÖSS
ÇÖZÜM: Ülkelerin sanayileşmesiyle birlikte şehirlerde kurulan fabrika ve yan hizmetlerde çalışmak üzere insanlar kırsal yörelerden şehirlere göç ederler.
İş olanakları artması, işgücüne duyulan ihtiyaç nedeniyle göçler giderek hızlanır. fiehirler köyden gelen insanların istilasına uğrar.
Yanıt D

[cografya_lys_hazirlik]

Ekonomik Faaliyetlerin Etkileri

• Yeryüzünde farklı coğrafi özellikler ve bunlara bağlı olarak farklı ekonomik faaliyetler ve yaşam biçimleri vardır.
• Tarımın, sanayinin, turizmin, madenciliğin ve ticaretin yaygın olarak yapıldığı bölgeler de yaşayan insanların yaşam biçimlerinin ve kültürlerinin temelini bu ekonomik faaliyetler oluşturur.

Örneğin;

• Sanayi ve turizm faaliyetlerinin yaygın olduğu iki farklı şehirdeki yaşam biçimleri değişiklik gösterir. Eskiden küçük bir kasaba olan bir yerleşim yeri sanayi, ticaret ya da turizm etkinliklerine bağlı olarak gelişip büyük bir şehir haline gelebilir.
• Bu duruma bağlı olarak bu şehirde yaşayan insanların yaşam biçimleri, kültürleri ve birbirleriyle olan ilişkileri büyük oranda değişikliğe uğrayabilir.
• Almanya’daki Ruhr havzası bu tip değişime verilebilecek en tipik örnektir. Ülkemizde Antalya ve Bursa çevresindeki değişimde bir başka örneği oluşturur.

Ruhr Bölgesi

• Ruhr sanayi bölgesi Kuzey Fransa’dan başlayıp Slezya’ya kadar devam eden büyük sanayi kuşağı içeisinde yer alır. Aynı zamanda Sanayi Devrimi’nin bütün aşamalarının gerçekleştiği tipik bölgelerden biridir. Ruhr Bölgesi’nin asıl gelir kaynağı yakın bir zamana kadar kömür ve çelik üretimiydi. Günümüzde bilişim teknolojisi, lojistik, alternatif enerji buranın ekonomik gelişmesini belirleyen faktörler olmuştur.

Cannes

• Günümüzde tüm dünyanın tanıdığı Fransa’nın güneyinde yer alan bir şehirdir. Önceleri küçük bir balıkçı kasabası olan şehir 1946 yılından bu yana düzenlenen film festivaliyle hızla büyümüş ve gelişmiştir.

Las Vegas

• Gelişimini ve büyümesini turizme borçlu olan şehirlerden biridir. Düz bir ovaya kurulmuş bir çöl şehri iken eğlence turizmi sayesinde hızla büyümüştür.
• Ülkemizde Alanya, Antalya, Fethiye, Bodrum, Marmaris ve Kuşadası’da özellikle yaz turizminin gelişimine paralel olarak hızlı bir gelişme göstermişlerdir.

[cografya_lys_hazirlik]

• Yeryüzünde coğrafi koşullara bağlı olarak ırk, dil, din, yaşam biçimi bakımından birbirinden farklı uygarlıklar doğmuş ve gelişmiştir.

Mezopotamya Uygarlığı

• Mezopotamya, kuzeyden Toroslar ve Zagros dağları ile Güney ve batıdan ise Suriye ve Arabistan çölleriyle çevrili geniş bir düzlüktür. Mezopotamya uygarlığı varlığını ve gelişmesini Dicle ve Fırat nehirlerine borçludur.
• Mezopotamya Uygarlığı’nın gelişmesinde tarımsal etkinlikler önemli rol oynamıştır. İlk yazıyı kullanmışlardır.

Mısır Uygarlığı

• Mısır uygarlığı Kuzey Afrika’da Nil nehri çevresinde kurulup gelişmiştir. Çevresinin çöllerle kaplı olması diğer uygarlıklarla etkileşiminin daha az olmasına neden olmuştur.
• Bu nedenle kendine özgü özelliklere sahiptir. Nil nehri çevresinde yapılan tarımsal faaliyetler uygarlığın gelişiminde önemli rol oynamıştır. Matematik, tıp ve mimari alanında uygarlık tarihine katkı sağlamışlardır.

Çin Uygarlığı

• Güneydoğu Asya’da kurulmuştur. İnsanlık tarihinn en önemli buluşları olan kağıt, matbaa, pusula, barut, ipek dokumacılığı Çin uygarlığına aittir. İpek yolu ve Çin seddi bu uygarlığın ürünüdür.

Hint Uygarlığı

• Hint yarımadasında Ganj ve İndus ırmaklarının çevresinde gelişme göstermiştir. Toplum kast sistemi ile sınıflara ayrılmıştır.

Akdeniz Uygarlıkları

• Akdeniz kıyıları boyunca kurulmuş çeşitli kültürlerden oluşur. Bu uygarlıkların başlıcaları Fenike, Hitit, Girit, Miken,İyonya, Lidya, Yunan ve Roma uygarlıklarıdır. Bu uygarlıkların gelişiminde denizcilik ve ticaret belirleyici rol oynamıştır. Ayrıca tarımsal etkinliklerde önemlidir.

İnka Uygarlığı

• Güney Amerika’da And dağları çevresinde (Peru ve şile) kurulmuştur. şehir mimarisi ve taş işçiliği gelişmiştir. Güneş takvimini kullanmışlardır.

Maya Uygarlığı

• Orta Amerika ile Meksika’nın güneyinde kurulmuştur.
• Mayalar astronomi, matematik, mimari ve sanat dallarında ileri bir uygarlık düzeyine ulaşmışlardır.

Aztek Uygarlığı

• Meksika’da kurulmuştur. Tarım en önemli geçim kaynaklarıdır. Piramitleri ile ünlüdür.

[cografya_lys_hazirlik]

• Doğada kendiliğinden oluşmuş, oluşma aşamasında insanın bir rolünün bulunmadığı bütün zenginlikler doğal kaynaktır.

Doğal Kaynakların Yararları

• Doğal kaynakların insan ve toplum yaşamında çok önemli bir yeri vardır. Yaşamı sürdürebilir hale getiren araç ve gereçlerin tamamına yakını doğal kaynaklardan sağlanır.

• Teknoloji ve sermaye birikimi olan ülkeler doğal kaynaklardan yararlanarak hızla gelişme göstermişlerdir.
• Doğal kaynakların kullanımı sanayi devriminden sonra büyük artış göstermiştir.
• Sanayi toplumu, uzay çağı ve bilgi toplumunun doğuşu
• doğal kaynaklardan sağlanan ürünler sayesinde gerçekleşmiştir.

Doğal Kaynak ve Ekonomi İlişkisi

• Büyük sermaye ve zengin doğal kaynaklara sahip ülkeler,doğal kaynaklardan etkin şekilde yararlanma yollarını aramaktadır.

Örneğin;

• Rusya Federasyonu’nda petrol, doğal gaz, demir gibi  zengin doğal kaynaklar vardır. Ayrıca Sibirya’daki tayga ormanları ülke için büyük bir zenginlik kaynağıdır.
• Zengin doğal kaynaklara sahip bazı ülkeler teknik bilgi ve sermaye bakımından yetersiz olduklarından yeterince gelişememişlerdir.

Örneğin;

• Nijerya zengin petrol ve ormanlara sahiptir.
• Doğal kaynaklar yönünden fakir ancak sermaye, teknik iş gücü ve teknoloji açısından zengin olan Japonya gibi ülkeler, dışarıdan hammadde alıp işleyerek gelişmişlerdir.
• Moğolistan gibi doğal kaynak yönünden fakir olan ülkeler ise teknik bilgi ve sermaye yetersizliği yüzünden gelişme gösterememişlerdir.

NOT: Doğal kaynaklara asıl önem kazandıran faktörler ise Dünya nüfusunun hızla artması ve sanayinin teknik gelişmeleridir.

[cografya_lys_hazirlik]

Üretim, Dağıtım ve Tüketimi Etkileyen Faktörler

a. Doğal Faktörler

1. Sanayi kuruluşları için yer seçimi
2. Hammaddeye yakınlık: özelilkle çabuk bozulabilenler; meyve ve sebze konserve üretimi, balık ve hayvansal ürün üretiminde
3. Su kaynaklarına yakınlık: kağıt ve demir–çelik sanayisi ile termik ve nükleer santrallerde
4. İklim koşulları: uçak, gemi sanayinde doğrudan tarım v ehayvan ürünlerine dayalı sanayi kollarında dolaylı etkiye sahiptir.
5. Yerşekilleri, ulaşımı etkilediği için dolaylı olarak üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerini de etkiler.
6. Enerji üretimi ve dağıtımı’da iklim ve yerşekillerinden etkilenir.

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi, fabrika kurulacak bir yörede bulunması gereken özelliklerden biri değildir?
A) Su kaynaklarının bol olması
B) Hammadde sağlamanın kolay olması
C) Enerji sağlamanın kolay olması
D) Nüfus yoğunluğunun fazla olması
E) Ulaşım olanaklarının yeterli olması

ÇÖZÜM: Fabrika kurulacak yerde nüfusun seyrek ya da sık olması belirleyici değildir.
Yanıt D

ÖRNEK:Aşağıdaki endüstri kuruluşlarının Türkiye’deki coğrafi dağılışı göz önüne alındığında, fabrikaların yeri belirlenirken, hammaddeye yakınlık hangisinde öncelikle etkili olmuştur?
A) Demir–çelik B) fieker C) Deri D) Otomotiv E) Petro–kimya

ÇÖZÜM:Şeker pancarı hasattan sonra çabuk bozulduğundan fabrikası üretim alanlarına yakın kurulmuştur.
Yanıt B
[ad1]

b. Beşeri Faktörler

• Beşeri faktörler üretim, dağıtım ve tüketim üzerinde etkili olur, doğal faktörlerle de sıkı bir ilişki içindedir.
• Bölgeler arasındaki ekonomik gelişmenin farklılığı da üretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerini geliştirir.

c. Üretim, Dağıtım ve Tüketim Sektörlerinin Etkileşimi

1. Tarım ve Hayvancılıkta Etkileşim

• Tarımdaki gelişmeler ile birim alandan alınan verim ve üretim artmıştır. Ulaşım ve taşımacılığın gelişmesi bu ürünlerin pazarlara ve sanayi kuruluşlarına dağıtımını kolaylaştırmıştır. Hayvancılıkta da tarıma benzer gelişmeler yaşanmıştır.

2. Tüketimin üretimi Etkilemesi

• Nüfusun ve dış ülkelere pazarlama olanaklarının artması üretim artışına temel oluşturur.

3. Tüketimin Fazla Olması Üretimi Nasıl Etkiler?

• Tüketimi fazla olan ve uzun süre saklanabilen ürünlerde (Buğday, Kahve gibi) ekim alanları ve üretim artışı görülür.

4. Üretim, Tüketim ve Dağıtımın Yeni Sektörlerin Ortaya Çıkmasına Etkisi

• Bilim ve teknolojideki gelişmeler üretim, dağıtım ve tüketimde yeni sektörlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır.

[m2]
Örneğin;
balıkçılık, konservecilikte olduğu gibi.

5. Tükenebilir Enerji Kaynaklarında Üretim, Dağıtım, Tüketim İlişkisi

• Enerji kaynaklarının özellikle taş kömürünün varlığı ülkelerin metal sanayinde gelişmelerini sağlamıştır. ABD, Almanya, İngiltere, Rusya gibi. Metal sanayinin gelişmesi dağıtım ve ticaret gibi ekonomik faaliyet kollarının da gelişmesine neden olmuştur.

[cografya_lys_hazirlik]

Paleolitik Çağ (Kaba Taş Çağı)

• İlk insanlar geçimlerini avcılık ve toplayıcılık yaparak sağlamışlardır.

Mezolitik Çağ (Yontma Taş Çağı)

• Sulak alanların çevresinde avcılık ve toplayıcılık yaparak yaşamışlardır. Tarıma geçiş çabaları başlamıştır. Köpek evcilleştirilmiştir.

Neolitik Çağ (Yeni Taş Çağı)

• Yerleşik yaşama geçilmiş, köyler kurulmuştur. Tarım faaliyetleri başlamıştır. Hayvanlar evcilleştirilmiştir. Kap kacak yapımı başlamıştır.

Kalkolitik Çağ (Maden Çağı)

• Maden işleme, tarım ve el aletleri yapımı, takas yoluyla ticaret gelişmiştir. Köyler büyümüş kentler ortaya çıkmıştır. Devletler kurulmaya başlanmıştır.

Ekonomik Faaliyetlerin Çeşitlenmesi

• İnsanın varoluşundan günümüze kadar çeşitli geçim kaynaklarının varlığı, toplumsal yapının farklılaşmasında etkili olmuştur.
• İnsanlar yaşamlarını kolaylaştırmak için önce hayvan gücünü, sonra buharı, daha sonrada elektriği kullanmaya başlamışlardır.
• M.S. 11. ve 12. yüzyılda ticaretin gelişmesine bağlı olarak yollar yapılmaya başlanmıştır.
• Ekonomik yaşam, buhar makinesinin icadı ve sanayi devrimi ile hızla değişmeye başlamıştır.
• Teknoloji alanındaki gelişmeler üretimi artırırken insan gücüne olan gereksinimi azaltmıştır.
• Bilgisayarın icadı, bilgi paylaşımında önemli bir adım olmuştur.
• Son yıllarda, biyoteknoloji ile genetik bilimindeki gelişmeler dünyadaki tarımsal gıda ihtiyacının karşılanmasında önemli katkılar sağlamıştır.

Ekonomik Faaliyetlerin Sınıflandırılması

• Birincil Faaliyetler: Tarım, hayvancılık, ormancılık, madencilik
• İkincil Faaliyetler: Sanayi, enerji üretimi, inşaat
• Üçüncül Faaliyetler (hizmetler): Eğitim, sağlık, bankacılık, ulaşım, ticaret ve pazarlama.

Aktif (çalışan–üreten) Nüfusun Ekonomik Faaliyet Gruplarına Göre Dağılımı

• Ekonomik faaliyetler ve bu faaliyetlerde çalışan insanların sayısı, ülkeden ülkeye ve zamana göre değişir. Çalışan nüfusun ekonomik faaliyetlere göre dağılım oranları bir ülkenin kalkınma düzeyini gösterir.

Gelişmiş Ülkeler

• 
  Hammadde ithal eder.
• 
  Sanayi ürünleri ihraç eder.
• 
  Ürün değeri yüksektir.
• 
  Nüfus artış hızı düşüktür.
• 
  Nüfusun önemli bir kısmı hizmet sektöründe çalışır.
• 
  Gelişmemiş ülkelere göre daha çok gazete ve dergi okunur.
• 
  Ortalama ömür uzun ve yaşam standardı yüksektir.
• 
  Çalışanların yaş ortalaması yüksektir.

Gelişmemiş Ülkeler

• 
  Hammadde ihraç eder, sanayi ürünleri ithal eder.
• 
  İhraç mallarının çoğunluğunu tarım ürünleri oluşturur.
• 
  Sanayileşme sınırlıdır, teknolojik alt yapı bakımından dışa bağımlıdır.
• 
  Nüfus artış hızı fazladır.
• 
  Beslenme yetersizdir.
• 
  Hastalık ve çocuk ölüm oranı yüksektir.
• 
  Ortalama ömür kısa ve yaşam standardı düşüktür.

[cografya_lys_hazirlik]

• Şehirler yapılan faaliyetlerin bir ya da bir kaçıyla ön plana çıkarlar. şehirler gelişmelerinde daha büyük paya sahip olan faaliyet türü ile anılırlar. Bazıları ise aynı anda birden çok fonksiyona sahip olabilirler.

a. Dünyanın Büyük şehirleri nerelerde kurulmuştur?

• Dünya haritasına bakıldığında bu şehirlerin genellikle Kuzey Yarım kürenin Orta kuşağında yer aldığı görülür.

Büyük şehirlerin ortaya çıkmasında;
1. Hinterland (ardbölge)larının geniş ve zengin olması
2. Doğal güzellikleri ve zenginlikleriyle turizm potansiyellerinin yüksek olması
3. Sanayi faaliyetlerinin gelişmesi
4. Tarihi ve dinî nitelikleri
6. Ticaret yolları üzerinde yer almaları etkili olmuştur.

ÖRNEK: Aşağıdakilerden hangisi, bir yerleşim merkezinin büyümesinde en az etkilidir?
A) Ticaret B) Endüstri C) Maden D) Mimari E) Turizm
1985 ÖSS

ÇÖZÜM: Ticaret, endüstri, madencilik ve turizm, bir yerleşim merkezinin büyümesinde mimariden daha etkilidirler.
Yanıt D

[cografya_lys_hazirlik]

• Tarih boyunca dünya nüfusunun çoğunluğu kırsal alanlarda yaşamıştır. Beş bin yıldan beri var olan ve Sanayi Devrimi’nden bu yana hem büyüme hem de sayıca hızla artan yerleşmeler, şehirleri oluşturmuştur.
• ilk şehirler, Ticaret ve dış saldırılara karşı güvenlik amaçlı ortaya çıkmışlardır. Modern şehirleşme süreci Sanayi Devrimi ile başlamıştır.

Şehirlerin Fonksiyonel Gelişimi

• Tarihte, ilk şehirler ve şehirleşme hareketleri tarım faaliyetleri ile birlikte başlamıştır. Bu gelişmede Coğrafi Konum büyük rol oynamıştır. Sanayi Devrimi şehirleşme oranını arttırmış ve fonksiyonel değişimi hızlandırmıştır.
• Siyasi ve ekonomik gelişmeler nüfus artışını hızlandırmış ve günümüzdeki büyük şehirlerin ortaya çıkmasını sağlamıştır.

Şehirlerin Gelişimlerinin Küresel Etkileri

Şehirlerin küresel etkileri nüfusları ve fonksiyonel özellikleri ile yakından ilgilidir.

1. Roma

• Roma, sanatın, tarihin ve dinin iç içe geçtiği bir kenttir. üç kıtada yayılan Roma İmparatorluğu’nun başkenti olmuştur.
• Hıristiyanlığın kabulü ile dinsel merkez durumuna da gelmiştir. Katoliklerin dini merkezi olan Vatikan’ı içine aldığından çift başkent rolüne de sahipir.

2. New York

• ABD’nin nüfus bakımından en büyük şehridir. ABD’nin ve Dünyanın önemli şirketlerinin merkezleri, sivil toplum örgütleri, ulusal ve uluslararası etkili medya kuruluşları burada toplanmıştır.
• New York, ticaret ve sanayinin olduğu kadar eğitim ve kültür etkinliklerinin de yoğunlaştığı bir yerleşim merkezidir.

[cografya_lys_hazirlik]