Aromatik hidrokarbonlardan bir H çıkarılması ile oluşan grubun adı fenildir.

Benzen halkasına farklı grupların bağlanması ile oluşan bileşiklerin özel adları vardır.

• Benzen halkasına aynı tür iki atom ya da grup bağlanırsa bağlanma şekline göre adlandırma yapılır. Eğer iki grup 1, 2 şeklinde bağlanmışsa orto, 1, 3 şeklinde bağlanmışsa meta 1, 4 şeklinde bağlanmışsa para şeklinde adlandırılır.

[kimya_ygs_lys]

Aromatik bileşikler halkalı yapıda çift bağ taşıyan kararlı bileşiklerdir. Aromatik bileşiklerin en küçük üyesi benzendir.

• Kapalı formülü CnH2n–6 dır.
• Her bir karbon atomu sp2 hibritleşmesi yapmıştır.
• Üç tane π bağı vardır.
• Bağ açıları 120° dir.
• Apolar moleküldür ve suda çözünmez.
• Kararlı yapıda çift bağ içerdiğinden katılma tepkimesi vermez. Fakat yer değiştirme tepkimesi verebilir.

ÇÖZÜM: Aromatik hidrokarbonlar katılma tepkimesi vermezler. Seçeneklerde katılma tepkimesi verebilecek maddeler alkenlerdir.
Yanıt B

[kimya_ygs_lys]

1. Alken ya da alkinlerden H2 çekilmesiyle

2. Alkil Halojenürlerin KOH ile Tepkimesinden

İki halojenli alkil halojenürlerin KOH ile tepkimesinden al- kinler elde edilir.

3. Alkinürlerden

Alkinlerin Na ve K lı tuzlarının alkil halojenürlerle tepkimesinden alkinler elde edilir.

4. Tetrahalojenürlerin Zn ile Tepkimesinden

5. Asetilen eldesi

Alkinlerin Kimyasal Tepkimeleri

1. Yanma Tepkimeleri

Alkinler yandığında CO2 ve H2O oluşur.

2. Katılma Tepkimeleri

•  Hidrojen katılması

Alkinlerin 1 molüne 2 mol H2 katılırsa alkan, 1 mol H2 katılırsa alken oluşur.

[ad1]
•  Halojen (X2) katılması

Alkinlerin 1 molüne 2 mol X2 katılır.

[ad2]
•  HX katılması

Alkinlere HX ve H2O gibi polar maddeler katılması Markovnikof kuralına göre gerçekleşir.

• H2O katılması

Asetilen haricindeki alkinlere su katılırsa keton, asetilene su katılırsa aldehit elde edilir.

3. Yer Değiştirme Tepkimeleri

Üçlü bağ bulunduran karbon atomunda hidrojen atomu bağlı olan alkinler (uç alkinler) NH3 lü AgNO3 ve NH3 lü Cu2Cl2 çözeltileri ile tepkimeye girerek çökelek oluştururlar.

ÇÖZÜM: X amonyaklı AgNO3 ile tepkime veriyorsa alkin olmalıdır. Y nin 0,1 molü 0,2 mol Br2 ile tepkime veriyorsa Y de bir tane üçlü bağ veya iki tane ikili bağ bulunmalıdır. Z nin 0,1 molü 0,1 mol Br2 ile tepkime veriyorsa Z de bir tane ikili bağ vardır.

Yanıt B

[kimya_ygs_lys]

Karbon atomları arasında üçlü bağ (–C ∫ C–) bulunduran hidrokarbonlardır.

• Genel formülleri CnH2n–2 dir.
• Üçlü bağdaki karbon atomları sp hibritleşmesi yapmıştır.
• En küçük üyeleri iki karbonludur. (C2H2 Æ Asetilen)
• Molekül geometrisi doğrusaldır.
• Homolog sıra oluştururlar.
• Doymamış olduklarından katılma tepkimesi verirler.
• Erime ve kaynama noktaları aynı karbon sayılı alkan ve alkenlerden yüksektir.

Alkinlerin Adlandırılması

Alkanları isimlendirirken türediği alkanın –an son eki yerine –in son eki getirilir.

IUPAC adlandırma sistemine göre adlandırmada

• Üçlü bağ taşıyan en uzun karbon zinciri seçilir.
• Üçlü bağın yakın olduğu uçtan numaralandırma ya- pılır.

Alkinlerde İzomeri

Aynı karbon sayılı alkinlerle sikloalkenler ve alkadienler izomerdir.

[kimya_ygs_lys]

1. Yanma Tepkimeleri

Alkenler yandığında CO2 ve H2O oluşur.

2. Katılma Tepkimeleri

Alkenlerde π bağı bulunduğu için bu bağ açılır ve yerine başka gruplar bağlanır

Halojen (X2) katılması

Alkenler Br2, Cl2 gibi halojenlerle katılma tepkimesi verir. Halojen katılmasında Br2 kullanılması durumunda Br2 nin koyu kahverengi açılır. Bu nedenle alkenler Br2 li suyun rengini giderir.

HX katılması

Alkenlere HX gibi polar bir madde katılırken, pozitif yüklü kısım hidrojenin çok olduğu C atomuna negatif yüklü kısım hidrojenin az olduğu C atomuna bağlanır. Bu kurala Markovnikof kuralı denir.

H2O katılması

H2O polar bir molekül olduğu için katılma tepkimesi Markovnikof kuralına göre olur.

3. Yükseltgenme Tepkimeleri

Alkenler bazik ortamda KMnO4 (Bayer ayıracı) ile yük- seltgendiklerinde dioller oluşur.

4. Polimerleşme Tepkimeleri

Çok sayıda küçük molekülün birleşerek büyük moleküllere dönüşmesine polimerleşme denir.

[kimya_ygs_lys]

1. Alkil Halojenürlerden

Alkil halojenürlerin derişik KOH veya NaOH ile ısıtılması sonucu alken elde edilir.

2. Monoalkollerden su çekilmesiyle

Monoalkollerin 1 molünden 1 mol H2O çekilirse alken oluşur.

3. Alkanların dehidrojenasyonundan

Alkanların yüksek sıcaklıkta Al2O3 katalizörlüğünde H2 gazı çekilirse alken oluşur.

4. Alkinlerin kısmi hidrojenasyonundan

Alkinlere H2 katılmasıyla alken elde edilebilir.

5. Dihalojenürlerden Halojen Çekilmesiyle

Komşu iki halojen atomu içeren alkil halajenürlerin Zn ile ısıtılmasından alken elde edilir.

[kimya_ygs_lys]

Alkenlerde izomerliği iki ana başlıkta inceleyebiliriz.

1. Yapı izomerliği

Sikloalkanlarla, bir tane ikili bağ içeren alkenler birbirinin izomeridir.

2. Cis – trans izomerliği

Uzaydaki dizilişleri farklı olan aynı molekül formülüne sahip olan bileşiklerin göstermiş olduğu izomeri türüdür. Cis – trans izomeri alken ve halkalı bileşiklerde görülür. Cis – trans izomerliğinde çift bağa bağlı karbon atomlarına bağlı gruplar aynı tarafta ise cis, farklı tarafta ise trans izomerisi gösterir.
Çift bağla bağlı karbon atomlarından birine aynı gruplar bağlı ise cis – trans izomerisi yoktur.

ÖRNEK: Molekül yapılarında eşit sayıda C atomu içeren X, Y, Z hidrokarbonlarından, X: Açık zincirli bir alken Y: Açık zincirli bir alkan Z: Bir siklo alkan olduğuna göre, bu hidrokarbonların birer molekülleri için,
I. Üçünün de kütleleri eşittir.
II. Üçünün de d bağı sayıları eşittir.
III. Yalnız X te π bağı vardır.
yargılarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) I, II ve III
1994 ÖYS

[kimya_ygs_lys]

Karbon atomları arasında en az bir tane ikili bağ taşıyan doymamış hidrokarbonlardır.

•  Genel formülleri CnH2n dir.
•  sp2 hibritleşmesi yapmış karbon atomları vardır.
•  Doymamış oldukları için katılma tepkimesi verirler.
•  Homolog sıra oluştururlar.
•  Apolar moleküllerdir ve suda çözünmezler.

Alkenlerin Adlandırılması

Alkanların sonundaki “an” eki yerine “en” eki getirilerek adlandırılır.

IUPAC adlandırma sistemine göre adlandırılırken,

•  İkili bağ taşıyan en uzun karbon zinciri seçilir.
•  Çift bağın yakın olduğu uçtan numaralandırma yapılır.
•  İki tane ikili bağ varsa alkenin adının sonuna –”dien” üç tane ikili bağ varsa –trien son eki getirilir.

Sikloalkenler

Alkenlerde karbon atomların halkalı yapıda olacak şekil- de bağlanması ile oluşan bileşiklerdir. Genel formülleri CnH2n–2 dir. (Bir tane ikili bağ içeriyorsa)

[kimya_ygs_lys]

1. Yanma Tepkimeleri

Alkanlar yandıklarında CO2 ve H2O oluşur.

2. Yer Değiştirme Tepkimeleri

Alkanlar doymuş olduklarından katılma tepkimesi vermezler fakat alkanlar güneş ışığında halojenlerle yer değiştirme tepkimesi verirler.

[kimya_ygs_lys]

1. Doymamış Hidrokarbonlardan

Doymamış hidrokarbonların Pt, Ni katalizörlüğünde H2 ile tepkimesinden doymuş hidrokarbon (alkan) elde edilir.

2. Grignard bileşiklerinden

Alkil halojenürlerin susuz eter ortamında Mg ile tepkime- sinden Grignard bileşiği elde edilir.

Grignard bileşiklerinin H2O veya halojenli asitlerle tepkimesinden alkan elde edilir.

3. Karboksilli asitlerin Na lı tuzlarından

Monokarboksilli asitlerin Na ve K lı tuzları NaOH veya KOH ile tepkimeye girdiğinde alkan oluşur.

4. Würt Sentezi

Alkil halojenürlerin (R – X) sodyum metali (Na) ile tepkimelerinden alkan elde edilir. Würtz sentezinde 2 mol alkil halojenür ile 2 mol Na tepkimeye girer.

Eğer kullanılan alkil halojenürler farklı ise 3 tane farklı alkan bileşiği oluşur


ÖRNEK: Alkanlarla (CnH2n+2) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Karbon atomu sayısı ardışık olan iki alkan molekülü arasındaki fark CH2 dir.
B) Karbon atomları sp3 hibritleşmesi yapar.
C) İki farklı alkil halojenür kullanılarak Würtz senteziyle üç değişik alkan elde edilebilir.
D) Apolar yapılarından dolayı suda çözünmeleri bek- lenmez.
E) Karbon sayısı üç olan alkanın iki yapı izomeri vardır.
ÇÖZÜM: Karbon atomları arasındaki fark CH2 olup buna homolog sıra denir.
Karbon atomları sp3 hibritleşmesi yapmıştır. Farklı alkil halojenürlerin Na ile tepkimesinden üç farklı ürün oluşur.
Alkanlar apolar moleküllerdir ve suda çözünmezler. Bir, iki ve üç karbonlu alkanların izomeri yoktur.
Yanıt E

[kimya_ygs_lys]