Makaleler | Bilgicik.Com

1. Ansiklopedik bir sözlük olan Divanu Lûgat-it-Türk, kültür tarihimiz için olduğu kadar, Türk dili tarihi için de önemli bir kaynaktır. Biz, bugün Türk dilinin metinlerle ulaşılamayan bazı karanlık noktalarının aydınlatılmasında veya karşılaştırmalı dil çalışmalarında yer yer Divanu Lûgat-it-Türk‘teki kayıtlara dayanmakta ve ondan büyük ölçüde yararlanmaktayız. Yaptığımız bilgi şöleni ile yazılışının 925. yılını kutladığımız Divanu Lûgat-it-Türk, üzerinde duracağımız konu bakımından da bir dönüm noktası oluşturmaktadır. Çünkü, Oğuzlar ve Oğuzca hakkındaki en eski toplu bilgileri Divan‘dan öğreniyoruz. Kaşgarlı Mahmud, eserinde yer yer yalnız Oğuzlar ve Oğuz ili hakkında değil, aynı zamanda Oğuz Türkçesi hakkında da oldukça geniş bilgiler vermiştir. Yeri düştükçe verilen bu toplu ve dağınık bilgileri, yapılan açıklamaları bir araya getirdiğimizde, Oğuzcanın XI. yüzyıldaki durumu hakkında genel bir birikime sahip olabilmekteyiz. Kaşgarlı Mahmud’un Karahanlı (Hakaniye) Türkçesi bir yana, öteki Türk lehçelerine oranla Oğuzcaya vermiş olduğu bu geniş yer, yalnız Oğuzların XI. yüzyıldaki genel durumunu belirlemekle kalmamış; dolayısıyla Oğuzcanın XI-XIII. yüzyıllar arasındaki gelişme sürecine de ışık tutarak bir anahtar vazifesi görmüştür.

Biz Divanu Lûgat-it-Türk‘ün yazılışının 900. yıl dönümü dolayısıyla daha önce hazırladığımız “Kaşgarlı Mahmud ve Oğuz Türkçesi” adlı bir yazımızda Oğuz Türkçesinin Divan‘daki ses ve şekil bilgisi özelliklerini ele aldığımız için, bugün, konuya yalnız yukarıda belirtilen husus, yani Oğuzcanın XI-XIII. yüzyıllar arasındaki gelişme sürecinin tespitinde Divanu Lûgat-it-Türk‘ün yeri açısından eğilmek istiyoruz.

2. Bilindiği gibi Oğuzcanın bir yazı dili olarak varlığını ortaya koyması oldukça geçtir. Başlangıcı, Oğuzların Anadolu’da kurdukları Anadolu Selçuklu Devleti’nin sonlarına rastlar. Selçuklu Devleti’nin resmî dili Farsça olduğu için XIII. yüzyılın ikinci yarısında yazılmış olan eserler de nitelik bakımından daha çok halka seslenen basit içerikli dinî eserlerdir. Selçukluların devamı niteliğindeki Anadolu Beylikleri döneminde ise, Oğuz Türkçesi artık çok yönlü yüzlerce telif ve tercüme eserlerle olgunluğa erişmiş bir yazı dili durumuna gelmiştir. Eski Anadolu Türkçesi veya Eski Türkiye Türkçesi diye adlandırdığımız bu dönem XIII-XV. yüzyıllar arasını kaplar.

Oğuzlar VI. yüzyıldan beri tarih sahnesinde oldukları ve Orta Asya’ da kurulmuş Türk devletleri içinde önemli bir etnik kol oluşturdukları hâlde, lehçelerinin bir yazı diline dönüşmesinin bu kadar gecikmiş olması, her hâlde, onların tarih sahnesine bağımsız bir siyasî varlık olarak çıkamamış, bağımsız bir devlet kuramamış olmalarıyla ilgilidir. Ama Oğuz Türkçesine ait birtakım belirtiler ve bazı özellikler, Köktürk ve Yenisey Yazıtları’ndan beri de bilinmektedir. Bu bakımdan Oğuzcanın tarihî gelişme sürecini, onların tarih sahnesindeki etnik, siyasî ve sosyal durumlarına koşut olarak birbirinden farklı üç ayrı döneme ve dolayısıyla üç aşamaya ayırmak uygun olacaktır. Bunlar:

1. VI-XI. yüzyıllar arasındaki dönem,

2. XI-XIII. yüzyıllar arasındaki dönem,

3. XIII. yüzyıldan sonraki dönemler.

Konumuza giriş yapabilmek için önce birinci dönem üzerinde kısaca duralım:

3. VI ve XI. yüzyıllar arasını kaplayan ve Türk dili tarihinde Eski Türkçe diye adlandırılan dönemde, Oğuzlar, sosyal ve etnik varlıklarını Köktürk (552-745), Uygur (745-840) ve Karahanlı (912-1212) Türk devletlerinin coğrafyasında, siyasî bakımdan onlara bağlı ve zaman zaman da bu devletler üzerinde önemli etkiler yaparak sürdüregelmişlerdir. Gerek Orhun ve Yenisey Yazıtları’ndaki kayıtlardan gerek bu konuda yapılan araştırmalardan, Oğuzların VII. yüzyılın ilk yarısında Yenisey bölgesindeki Barlık ırmağı yörelerinde, VII. yüzyılın ikinci yarısından sonra da Tula ırmağı boylarında ve Ötüken yöresinde oturdukları bilinmektedir. Köktürk yazıtlarında Türk ve Türk olmayan öteki etnik unsurlar yanında çeşitli vesilelerle yer yer Oğuzların da adı geçmektedir. Köktürk Kağanlığının Oğuzlarla ilişkisi ise, kimi zaman gergin ve savaşlı olmuş; kimi zamanlarda da kağanlığın sadık bir metbuu derecesine yükselmiştir.

Oğuzların, Köktürklerin yerini alan Uygurlar döneminde de Orhun ırmağı bölgesinde yaşadıkları ve Uygurlarla Köktürk döneminde olduğu gibi, kimi zaman dostluk ilişkileri içinde oldukları, kimi zaman da savaşlar yaptıkları bilinmektedir.

Oğuzlar Karahanlılar döneminde de sahnede olmuşlar ve varlıklarını Karahanlıların batısındaki sınır bölgelerinde sürdürmüşlerdir. IX-XI. yüzyıllar arasındaki dönemde, Oğuzların Aral gölü kuzeyindeki steplerde ve Seyhun (Sirderya) ırmağının iki yakasında oturduklarını, tarihî ve coğrafî kaynakların verdiği bilgilerden öğreniyoruz. Bu Oğuzların daha X. yüzyılda Sirderya (Öküz ırmağı) boylarında ve Aral gölü kıyılarında Yenikent merkez olmak üzere bir Yabgu Devleti kurduklarını da biliyoruz. X-XI. yüzyıllar arasında Yenikent’e ilâve olmak üzere, Haare, Cend, Sepren (Sabran, Savran), Suğnak, Karnak, Karaçuk (Fârab) şehirlerini de kurmuşlardır. Oğuzların XI. yüzyılda batıda Hazar denizi kıyısındaki Mangışlag (Siyah Kûh) adını verdikleri yarımadayı ele geçirip orada yerleştikleri de bilinmektedir. Bu bölgedeki Oğuzlar kısmen göçebe kısmen de yüksek kültürlü bir yerleşik hayata geçmiş bulunuyorlardı. Oturdukları yerlerde bir yandan Maveraünnehir‘in yerli halkı ile karışmakta, bir yandan da Karahanlı, Yağma, Çiğil, Argu ve Karluklar ile komşuluk ilişkilerini devam ettirmekte idiler.

Oğuz Türklerinin lehçelerine gelince: VI-XI. yüzyıllar arasındaki dönemde Oğuzlar nasıl bağımsız bir devlet kuramamışlar ise, Oğuzcaya dayalı bir yazı diline de sahip olamamışlardır. Ancak, Eski Türk yazıtlarında olsun, Uygur ve daha sonraki döneme ait eserlerde olsun yer yer Oğuzcanın yazı dillerine ve yazılı eserlere yansımış belirtilerini ve bazı özelliklerini de bulmak mümkündür. Bilindiği gibi Türkçe, VI-XI. yüzyılların Türk devletleri olan Köktürk, Uygur ve Karahanlılar dönemlerinde, yer, zaman ve kültür alanı ayrılıklarına, kelime hazinesindeki bazı farklılaşmalara rağmen, genel yapısı itibarıyla yine de birbirinin devamı niteliğinde tek bir kol hâlinde ilerlemiştir. Bu bakımdan Oğuzcanın VI-XI. yüzyıllar arasındaki dönemi esas itibarıyla sisli bir perdeyle örtülmüş bulunmaktadır. Ne var ki, bu dönemdeki Türk devletlerinin sınırları içinde birbirinden farklı etnik unsurların yer almış ve bunlara ait dil özelliklerinin yer yer yazı diline de yansımış olması, yazıtlarda olsun meydana getirilen yazılı eserlerde olsun birtakım lehçe veya ağız ayrılıklarının doğmasına yol açmıştır. Nitekim W. Radloff, Orhun Yazıtları yanında, merkezi Turfan olan geniş bir alanda daha başka edebî bir dil olduğunu ve bu edebî dilin daha sonraki bir sıra Türk lehçelerine temel oluşturduğunu yazmıştır. Rus Türkologlarından S. E. Malov da Yenisey ve Orhun Yazıtları’ndaki lehçe ayrılıkları ile eski Kuzey Oğuzcasının etkisine işaret etmiştir. A. von Gabain ise, Eski Türkçe döneminde, bugüne kadar hangi kavmî unsurlara ait olduğu tespit edilemeyen beş ayrı lehçenin izleri bulunduğunu belirtmiştir. Ayrıca, Uygur yazmalarında olduğu gibi, Orhun ve Yenisey Yazıtları’nda da lehçe ayrılıkları yüzünden bir dil birliğinin bulunmadığına işaret etmiştir.

Köktürk ve Uygur ülkelerinde yukarıda belirtildiği üzere, Oğuzlar da önemli bir yer tuttuklarına göre, Eski Türkçe döneminde Oğuz lehçesi ile ilgili bir kısım özelliklerin de kendini göstermesi olağandır. Bizim bu konuda metinler üzerinde yaptığımız bir araştırma, özellikle Yenisey ve Orhun Yazıtları ile Uygurcanın n lehçesi metinlerinde belirtiler veya genel eğilimler hâlinde birtakım Oğuzca özelliklerin de yer aldığını ortaya koymuştur. Daha sonraki yüzyıllarda, Karahanlı dönemini temsil eden bir eserde de Oğuzcanın belirgin izlerine rastlanmaktadır. Rus Türkologlarından A. K. Borovkov’un araştırmalarına göre, Oğuzcanın etkisi, daha eski bir Oğuz-Türkmen edebî an’anesinin varlığını gösterecek biçimde Anonim Kur’an Tefsiri’nde de yer almıştır. Demek oluyor ki, VI-XI. yüzyıllar arasındaki gelişme sürecinde, Oğuz lehçesi temelde bir sis perdesine bürünmekle birlikte, yine de birtakım özelliklerini o devir eserlerine yansıtmış bulunmaktadır.

4. Gelelim Oğuzcanın tarihî gelişme sürecindeki ikinci aşamaya, yani XI-XIII. yüzyıllar arasındaki döneme. Bizi Divanu Lûgat-it-Türk bakımından asıl ilgilendiren de bu dönemdir.

Türklerin İslâmlığı kabulünden sonra Oğuzların siyaset sahnesindeki yıldızları da parlamaya başlamış; daha sonraki tarihî olayların da ortaya koyduğu üzere, Orta-Asya Türk dünyasının batı kesiminde ve İslâm dünyasında çok önemli bir yer tutmuşlardır.

[ad#reklam_336x280]Yukarıdaki açıklamalar sırasında, Oğuzların X. ve XI. yüzyıllarda Sirderya ırmağının iki yakasında önemli şehirler kurarak büyük ölçüde yerleşik hayata geçtiklerine de işaret edilmişti. Kaynaklar XII. yüzyılda bu şehirlere Barçınlıg-Kent, Eşnas, Uzkent ve Sırlı-Tam gibilerinin de eklendiğini bildiriyor. Tarihçilerimiz, Divanu Lûgat-it-Türk‘ün ve öteki İslâm kaynaklarının pek çok Oğuz şehirlerinin varlığından söz etmelerini, Oğuzların büyük bir bölüğünün yerleşik hayat yaşamaları ile ilgili bulmuşlardır. Faruk Sümer de Oğuzların önemli bir kısmının oturak yaşayışa geçmesinde İslâmlığı kabullerinin büyük etken olduğunu belirtmiştir. Kaşgarlı Mahmud’un da belirttiği gibi, yerleşik yaşayışa geçmiş olan Oğuzların yüksek kültürlü bir şehir hayatı vardı. Ama hemen şunu da belirtmek gerekir ki, Sirderya‘nın iki yakasında şehirli Oğuzlar ile birlikte göçebe Oğuzlar da yaşamaktadır. Hatta Kaşgarlı, göçebe Oğuzların yerleşik yaşayıştaki Oğuzları alaya alarak onlara yatuk (tenbel) dediklerini, bunların şehirlerden dışarı çıkmadıklarını ve savaş yapmadıklarını kaydetmiştir.Öte yandan XI.-XIII. yüzyıllar arası, Oğuzların Aral gölü kuzeyindeki steplerden güneye Harezm ve Sirderya bölgelerine sürekli olarak göç ettikleri bir dönemdir.

Bu Oğuzlardan bir kısmı büyük gruplar hâlinde Harezm yolu ile Horasan üzerinden Yakın Doğu’ya uzanarak oralardaki Selçuklu Devletlerinin kuruluşunu hazırlamışlardır. Bilindiği gibi XI.- XIII. yüzyıllar arasında Harezm bölgesinin Türkleşmesinde, bazı Türk boyları yanında Kıpçaklarla birlikte Oğuzların da büyük etkisi olmuştur. Görülüyor ki, bu dönemdeki Oğuz nüfuzu yalnız Sirderya kuzeyindeki steplerden başlayarak Sirderya, Maveraünnehir, Harezm, Horasan bölgelerinde kalmamıştır. XI. yüzyılda Büyük Selçuklu Devletinin batıya yaptığı göçler ve fütuhatlarla, bu nüfuz Azerbaycan ve Irak üzerinden Abbasi Devletinin başkenti ve devrin büyük kültür merkezi Bağdat’a kadar uzanmıştır. Aslında Kaşgarlı Mahmud’un, eserinde Oğuzlara ve Oğuzcaya bu denli geniş ve ağırlıklı bir yer vermiş olmasının sebebi de, onların bu dönem Türk dünyasındaki yayılma durumları ile orantılıdır. XI. yüzyıldan XIII. yüzyıla doğru uzanan bir dönemde, Orta-Asya Türk dünyasının siyasal ve sosyal yapısında bu denli önemli bir yer tutmuş olan Oğuzların dil bakımından boşlukta kalmış olmaları imkânsızdır.

5. Konuya dil tarihi açısından baktığımız zaman XI.-XIII. yüzyıllar arasındaki dönemde özellikle XII. ve XIII. yüzyıllarda Harezm bölgesinin yeni yazı dillerinin oluşmasına kaynaklık ettiğini ve bir beşik vazifesi yaptığını görüyoruz. Bu bölgede bir yandan, ileride Çağataycaya temel oluşturan Karahanlı Harezm Türkçesi temelinde bir yazı dili kurulurken bir yandan da Batı Türkçesinin kuzey kolunu oluşturan Kıpçak Türkçesi ile güney kolunu oluşturan Oğuz Türkçesi ilk şekillenmelerine başlamış görünüyor.

Oğuz Türkçesinin doğrudan doğruya kendi lehçe özelliklerine dayalı metinleri en erken XIII. yüzyıl sonlarında ortaya konduğuna göre, acaba bundan önceki yüzyıllarda Oğuz lehçesi ne durumda idi? Bu dönemde Eski Anadolu Türkçesinin kuruluşuna öncülük eden bir geçiş dönemi yaşanmış mıdır? Yaşanmışsa, dil yapısı nasıldı?

Takdir olunur ki, bir yazı dilinin kurulması kolay değildir. Hele Oğuzca gibi uzun yüzyıllar konuşma dili olarak süregelmiş bir lehçede bu durum daha da önemlidir. Zamana bağlı tarihî, sosyal ve etnik şartların gerekli kıldığı bir ön hazırlık devresinden geçmesi olağandır. Durumun aydınlanabilmesi için de tarihî olayların seyrine bağlı gelişmeler ile dil tarihinin ortaya koyduğu veriler birlikte değerlendirilmelidir.

Orta Asya’da XI.-XIII. yüzyıllar arasındaki dönemde Karahanlı Türkçesi ortak yazı dili durumunda olduğuna göre, Oğuzların yerleşik ve üstün kültür düzeyindeki şehirli kesimi, ilk yüzyıllarda her hâlde bu yazı dilini benimsemiş olmalıdır. Öte yandan XI-XIII yüzyıllar arasında Oğuzların Orta Asya’nın batı kesiminde geniş bir alana yayıldıkları, geçirdikleri tarihî seyir ve Sirderya boylarında yerleşik Oğuzlar ile göçebe Oğuzların iç içe yaşamış olmaları, gibi hususlar ile Oğuzların kendi lehçe yapısındaki bazı değişme ve gelişmeler dikkate alınınca, XI-XIII. yüzyıllar arasındaki Oğuz Türkçesinin, yerleşik, şehirli Oğuzların aracılık ettiği, Karahanlı Türkçesi ile Oğuzca özellikler arasında olacağını tahmin etmek güç değildir.

6. Bugün elimizde yazılış tarihleri belli veya belli olmayan ve taşıdıkları dil özelliklerine göre XII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIII. yüzyılın ilk yarısına giren birkaç eser vardır. Behçetü’l hadaik, Ali’nin Kıssa-i Yûsuf’u, Kudurî Tercümesi, Kitab-ı Güzîde, Kitabu’l feraiz ve kitaplıklarda henüz yazma hâlinde bulunan bazı eserler gibi. Bilindiği üzere bu eserlerde Eski Anadolu Türkçesinden farklı olarak Oğuzcaya ait dil özellikleri ile Karahanlı yazı diline ait özellikler iç içe girmiş ve olga bolga dili diye adlandırılan bir “karışık dilli eserler” sorunu ortaya çıkmıştır. Bu karışık dilin ne ifade ettiği konusunda da birbirinden farklı iki temel görüş ortaya atılmıştır. Bunlardan biri, bu türlü eserlerdeki dil karışıklığını bu eserlerin farklı lehçe alanlarına mensup müstensihler tarafından kopya edilmesine veya Horasan’dan göç etmiş göçmenlerin, Doğu Türkçesi ile Batı Türkçesi arasında bocalamalarından kaynaklanan şahsî ve anorganik etkilere bağlayan görüştür. Merhum Reşit Rahmeti Arat ve Sadettin Buluç, biz ve Mustafa Canpolat bu eserlerdeki dilin bir geçiş dönemini temsil ettiği görüşündeyiz (Şeyyat Hamza vb.’nin Doğu Türkçesinde yazılmış şiirlerindeki durumu bununla karıştırmamak gerekir). Ancak böyle bir görüşün geçerlik kazanması, konunun tanıklayıcı örneklere bağlanmasını gerekli kılmaktadır. İşte bu noktada bize Kaşgarlı Mahmud’un Oğuzca için verdiği bilgiler yardımcı olmaktadır.

Karışık dilli eserlerde yer alan özellikler ile Kaşgarlı Mahmud’un Oğuzca için verdiği özelliklerin yan yana getirilmesi, aralarında genel bir ortaklık ve koşutluk olduğunu ortaya koymakta; Oğuzcanın XI.-XIII. yüzyıllar arasında böyle bir geçiş süreci yaşadığını göstermektedir. Şimdi durumu Karahanlı yazı dili ile Eski Anadolu Türkçesi arasında ayraç (kriter) oluşturan bazı özellik ve örneklere dayanarak açıklamaya çalışalım:

1. Kaşgarlı eserinin Oğuzcaya ayırmış olduğu bölümünde, lehçe ve ağız ayrılıklarından söz ederken, “asıl kelimede değişiklik az olur, Değişmeler ancak birtakım harflerin yerine başka harfler gelmesi yahut atılması yüzündendir” (Terc. c. I, s. 30-31) dediğine göre, Oğuzcanın Karahanlı Türkçesine oranla gösterdiği ayrılıkta, ses değişmelerinin ağırlığına işaret etmiş olmalıdır.

O, yaptığı açıklamalarda, her iki kolda ortaklaşan kelime ve şekillere dokunmamıştır. Tahsin Banguoğlu Divan’da Oğuzca diye gösterilen 265 kelime tespit ettiğine göre, bunun dışında pek çok kelimenin her iki lehçede de ortak olduğuna hükmedilebilir. Nitekim Divan’da yer alan on, ün, ögüt, öküz, ülüş, aşuk “topuk kemiği”, uluk “eskimiş, yıpranmış, bozuk”, erük, ogul, üzüm, āt “ad”, āē “aç”, üt-, ulaş- vb. pek çok kelime hiçbir kayıt olmadığı hâlde Oğuzca ile ortaklaşan sözlerdir.

2. Divan’da ön sesteki b->m– değişimi açısından, Oğuzca, genellikle b- yanındadır. Kaşgarlı Karahanlı Türkçesindeki men (ben), mün “çorba”, mayak “pislik” şekillerine karşı Oğuzca için ben, bün (Div. Terc. I, 31) ve baynak “pislik” (c. III, 175-13) şekillerini vermiştir. Ama buna rağmen, yer yer Oğuzca olarak gösterilen m’li örnekler de vardır. muñar “pınar” (III, 376) gibi. Oğuzca bekleş- ve beklet- fiillerinin açıklaması yapılırken verilen cümleler ol maña at bekleşti “o bana at gözlemekte yardım etti” (II., 203-204), men at beklettim “ben at beklettim” (II, 341) biçimindedir. Yine Oğuzca aşat- fiili için ol maña aş aşattı “o bana yemek yedirdi” (I, 210-4) cümlesi kullanılmıştır. Buna daha başka örnekler de eklenebilir. Esasen Divan’da ses yapısı farklı olmayan kelimeler için bir açıklama yapılmadığına göre bu dönem Oğuzcasında ön seste b-’li kelimeler yanında m-’li kelimelerin varlığını da kabul etmek gerekiyor.

Aynı durum karışık dilli eserler için de söz konusudur. Mustafa Canpolat Behçetü’l-hadaik’ta b->m- açısından m-’li şekillerin baskın olduğunu; ancak, bunun yanında beñ (228-21), beñgü (279-15), beñiz (189-9) gibi b-’li örneklerin de bulunduğunu kaydediyor. Buna m-’li şekiller için men, maña, anuñça (241-3), meñiz (191-1,2), meñgü (163-24) ve meñze- (11-18, 15-2) şekillerini de ekleyebiliriz.

Aynı durum Kudurî Tercümesi için de söz konusudur. Eserde ben (15b-15), benüm (43b-12), beñzer (41b-16), bindürdüñ (60a-10), biñ (65a-2) vb. şekiller yanında men (11b-15), menim (36b-4), munuñ (3b-11), mundan (6b-10), meñzer (5b-10) vb. şekiller de yer almıştır. Ali’nin Kıssa-i Yusuf’unda da bu ikili durum göze çarpmaktadır.

3. Ayırıcı nitelikteki bir başka özellik de ön, iç ve son seslerdeki b>v değişimidir.

Kaşgarlı Mahmud, Karahanlı Türkçesinde b ile f arasında boğumlanan çift dudak w ünsüzünün Oğuzlarda diş-dudak sesi v’ye dönüştüğünü kaydetmiş ve ab>av (I, 31-32) eb-ev (göst y.) örneklerini vermiştir. Eserin başka yerlerinde de Oğuzca kaydıyla tavar “cansız mal” (I, 362), savaş (II, 82), savçı “sözcü” (III, 325), sewük (I, 92), sevün- (III, 153), yavlak “kötü” (III, 43) vb. sözler yer almıştır. Bu durum b>v değişiminin yalnız iç ve son seslerde gerçekleştiğini gösteriyor. Nitekim ön seslerdeki b’ler bar “var”, bar- “varmak”, bar! “git!”, bardım “gittim”, baran “varan” (I, 31, 33, 339), bir- “vermek”, bol- “olmak” (II, 45-47 arası) gibi örnekler ile koruna gelmiştir.

Behçetü’l-hadayık’ta da ön ses b’leri aynı biçimde korunmuştur: bar (128-5, 139-19), bar- (105-12, 158-23), barış- “görüşmek, konuşmak” (29-6); bir- “vermek” (70-4, 116-2) vb. Kudurî Tercümesinde de bar “var” (34a-17), bar- “varmak” (3a-6), barmaga (112a-7), birge “verecek” (8a-12), birsün “versin” (64b-2), bolga “olacak” (53a-15), bolur (93b-11) gibi sözler aynı durumu yansıtmaktadır.

4. Ön seste t->d- değişimi bakımından Divanu Lûgati’t–Türk’le Kudurî Tercümesi ve Behçetü’l- hadaik arasında zaman farkı oranında yine genel bir paralellik gözlenmektedir. Kaşgarlı t->d- değişimi için: “Oğuzlar ile onlara yakın olanlar kelimedeki t- harfini d- harfine çevirirler. Türkler (Karahanlılar) deveye tewey bunlar devey derler” (I, 31-19 ve öt.) diyor. Bu açıklamayı XI yüzyılın ikinci yarısında t->d- değişimi başlamıştı diye değerlendirebiliriz. Ama bunu, Oğuzcada kurallı bir t->d- değişiminin var olduğu biçiminde yorumlamak mümkün değildir. Çünkü, eserde bu değişimin genel durumunu açıklayacak pek çok örnek vardır. t->d- değişimine uğramış dakı “dahi, daha” (II, 195) gibi örnekler bir yana, t- ünsüzünü korumuş ince ve kalın sıradan daha nice örnekle karşılaşılmaktadır. Kaşgarlı tamak “damak”, tamar “damar”, tarıà “darı”, tavar “davar”, tegül “değil” telü “deli”, teñelgüç “dölengeç kuşu”, teriñ “derin”, til “dil”, tokı- “dokunmak”, töl “döl”, tön- “dönmek” vb. ince ve kalın sıradan sözleri de “Oğuzcadır” kaydı ile verdiğine göre t->d– için yaptığı açıklamayı kurallı bir değişim olarak kabule imkân yoktur. Bu ikili durumun, Eski Anadolu Türkçesi yolu ile yer yer bugüne kadar bile uzandığı dikkate alınırsa, bu dönüşümün XI. yüzyılın ikinci yarısında yeni başlamış olduğuna hükmedilebilir.

Kaşgarlı’nın eserindeki ikili durum aynı şekilde d-‘li ve t-’li örneklerle Kudurî Tercümesi’nde de görülmektedir: dañ “tan vakti” (15a-2), dart- (32b-3), davar (35b-14), dapu “hizmet” (78b-2), danuk (10b-3,8), daşı- (39a-13), dürlü (40a-10), dükel (25b-7), delü (21a-3); taà (6a-1), ti- (45a-9), tört (7a-16), taş (9b-1), tanuk (62b-14) tavar (46b-12) vb.

t->d- değişimindeki zaman farkının getirdiği gelişmeler dolayısıyla Behçetü’l–hadaik’ta Türk ve tümen kelimeleri dışında ince sıradan kelimelerde d-‘li biçimin yaygın olduğu; kalın sıradan kelimelerde de ikili durum bulunduğu belirtiliyor.

5. Karahanlı Türkçesi ile Oğuz Türkçesini birbirinden ayıran önemli ayraçlardan biri de ek ve hece başlarındaki à/g ünsüzleri ile birden fazla heceli kelimelerin sonlarındaki à/g ünsüzlerinin durumudur. Kaşgarlı à/g değişmesi ile ilgili olarak çumàuk>çumuk “ala karga”, tamàak “damak”, tavışàan>tavşan, baraàan>baran “varan, varıcı”, uraàan>uran “vuran” örneklerini vermiştir. (C. I-33). Eserin başka yerlerinde baràan, uràan, kuràan, kakılàan, sokulàan, ayıà (I-79), satàaş- “karşılaşmak” (II, 169), tuàrak “tuğra” (I, 385), yazıàçı “yazıcı, postacı” (II, 55) vb. örneklerin de verilmiş olması, g düşmesi olayının bu devirde başlamış; ancak, tamamlanmamış olduğunu gösteriyor. Bilindiği gibi bu olayın tamamlanması XIII. yüzyıl sonlarındadır. Kudurî Tercümesi’nde de g ünsüzünün belirtilen yerlerde ve yerge (6b-7), erge “ere” (61b-6), kılàa “kılacak, kılsın, kılmalıdır”, bolàa (61b-10) bizge (61b-5) arıà “temiz” (1b-8) yatsıà “yatsı vakti” (14a-6), batıà (64b-16) örneklerinde korunmuş; dapu “hizmet” (78b-2), dürlü “türlü” (40a-10), úamu (15a-16) ulu (27b-5), biren “veren” (54a-3) başlu (86a-5), yazuklu “günahkâr” (108b-2) vb. örneklerde de düşmüş olması, genellikle Divan’a koşut bir durumu ortaya koymaktadır. Behçetü’l-hadaik’ta da uluà (132-14), úapuà (82-14), tapuà (294-17), yalàan (30a-9), boràu “boru” (113-4), eygü (31-8), körgemen (243-8), uràalar “vuracaklar”(54-10), ölgesi “ölecek” (311-19), kurtaràa “kurtaracak” (327-13), yatàasın (116-8) gibi g’li örneklere rağmen zamanın getirdiği gelişme dolayısıyla Oğuzca özelliği baskın durumdadır. Karışık dilli eserlere olga bolga dili denmesinin sebebi de ek başı g’lerinin Eski Anadolu Türkçesine göre gösterdiği bu ayrıcalıktır.

6. Kaşgarlı’nın verdiği bilgiye göre XI yüzyıl sonlarında Oğuzlarda ê>y değşimi iêiş “tas, bardak, tencere” (I, 61, 62) aêruk (I, 98) gibi bir iki istisna dışında tamamlanmış sayılabilir. Durum ayaà “ayak” (65a-9), ayàır (541b-11), ayır- (23a-7), ayru (27a-7), uyu- (84a-8) gibi örneklerle Kudurî’de de aynıdır. Behçet’de de iêi “Tanrı” ve boêak “boya” sözleri dışında y’li şekiller hâkimdir.

Aynı durum şekil bilgisi özellikleri için de söz konusudur. Yukarıda sıralanan özellikler konuyu aydınlatacak yeterlikte olduğu için daha fazla örnek vermeyi gereksiz sayıyoruz.

Bizim vaktiyle Selçuklu Oğuzcası veya Doğu Oğuzcası, G. Doerfer’in de Doğu Selçukçası diye adlandırdığı bu karışık dilli dönem, Oğuz Türklerinin Anadolu bölgesinde bağımsız olarak yerleştikten sonra kendi lehçelerine ait özellikleri konuşma dilinden yazı diline aktarmaları ile durulmaya başlamıştır. Bu durulma eski yazı dilinden gelme özelliklerin körleşmesi ve Oğuz lehçesine ait özelliklerin yoğunlaşması biçiminde kendini göstermiştir. Dolayısıyla XIV. yüzyıldan başlayarak artık Oğuz Türkçesinde tarihî gelişme sürecinin üçüncü dönemine geçilmiş bulunmaktadır. Hatta XV. yüzyılda “olga bolga” dilindeki eserlerin Anadolu’da iyice yadırganır olduğunu, Muhammed Baydur’un, Kitâb-ı Güzîde’yi “aydın ve ruşen Türki’ye aktarırken” düştüğü kayıttan anlıyoruz.

Yukarıdan beri yapılan açıklamalar ortaya koymuştur ki, Oğuz Türkçesi XI-XIII. yüzyıllar arasında karışık dilli bir geçiş dönemi yaşamıştır. Bu dönemin dilinde kendini gösteren özellikler, bazı dilcilerimizin sandığı gibi sırf eserlerin istinsah yeri ayrılıklarından veya kişisel ağız yapılarından gelen anorganik özellikler değildir. Belki bir dereceye kadar bu türlü etkenler de söz konusu olabilir. Ama, bizce esas itibarıyla o günün tarihî ve sosyal şartlarının oluşturduğu belirleyici organik özelliklerdir. Bu konuda, Divanu Lügâti’t-Türk’e dayanarak yapılan karşılaştırmalar, durumu çok daha sağlıklı bir biçimde ortaya koymakta ve öteki ihtimalleri bizce dayanıksız bırakmaktadır. Oğuz Türkçesinin tarihî gelişme sürecinin tespitinde bir anahtar vazifesi gören ve bir dönüm noktası oluşturan bu değerli bilgiler için Kaşgarlı’ya ne kadar teşekkür etsek azdır. Onun aziz hatırası önünde saygı ile eğiliyor ve sözlerimizi ruhu şad olsun diyerek bitiriyoruz.

|» “Türkoloji Mak. (E. Türk Dili)” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Oğuz Türkçesinin Tarihi Gelişme Süreçleri ve Divan-u Lügati’t Türk (Prof. Dr. Zeynep Korkmaz) first appeared on Bilgicik.Com.

Eski Türkler Okuryazar mıydı? (Prof. Dr. Osman F. Sertkaya)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:44:32 +0000

Eski Türkler Okuryazar mıydı?
(Prof. Dr. Osman F. Sertkaya)

Oturum Başkanı Sayın Hocamız Mustafa Kafalı benim konuşma konumu “Gök-Türk kültürüne genel bir bakış” şeklinde ilan etti. Gerçekten de biz öyle anlaştık ama, program bana geldiğinde, bana 1 saat yerine 20 dakika zaman verildiğini görünce konuşma konumu değiştirdim; Benim 20 dakikada sunacağım yeni konum, “Eski Türkler okur yazar mıydı?” olacak ve ben sizlerle bu konuda sohbet edeceğim.

27 yıl önce “Nihal Atsız Armağanı” için bir yazı hazırladım. “İnel Kağan mı? Yoksa İni İl Kağan mı?”[1] başlığını taşıyan bu yazımda Göktürk İmparatorluğu’ndan bahsettiğim zaman, Sayın hocamız Mustafa Kafalı beni uyardı, “Biz bugün Göktürk İmparatorluğu diyoruz ve bu imparatorluğu Göktürk, Uygur, Kırgız diye devrelere ayırıyoruz. Bu ayrım o devirde var mıydı bilmiyoruz. Sen istersen “Göktürk İmparatorluğu” deme, “Türk Kağanlığı” de. Oradaki iktidarın değişmesi, aynı coğrafyada, aynı halk içerisinde olup, bugün bir partinin seçimi kaybederek yerine bir başka partinin gelmesi gibidir. Türkün birliği, bütünlüğü böylece daha iyi anlatılır” dedi. O yüzden, ben burada Göktürk Devleti’nin kuruluşunun 1450. yılının kutlanışını, esasında Türk Kağanlığının kuruluşunun 1450. yıldönümü olarak alıyorum.

Şimdi nasıl oluyor; aynı coğrafyada bir aile, “Bozkurt oğulları hanedanı” dediğimiz, “Açina/Asena oğulları” gibi çeşitli söyleyişlerle isimlendirdiğimiz bir aile 200 yıl devam ediyor, ondan sonra başka bir Türk boyundan, Uygur Türklerinden, “Yaglakar Hanedanı” geliyor. Halk aynı halk, coğrafya aynı coğrafya, yazı aynı yazı, toprak aynı toprak, kültür aynı kültür. İşte o zaman anlaşılıyor ki, Türkün birliği ve bütünlüğü esastır onu yöneten boyların veya ailelerin değil. Bizim bugün üniversite kürsülerinde söylediğimiz “Göktürk, Uygur, Kırgız” şeklindeki ayrımlar da, eski Türkleri müstakil olarak araştırma ve inceleme arzumuzdan kaynaklanmaktadır; yoksa, onların hepsi bizim ecdadımızdır.

Şimdi konumuza geçelim. Acaba ecdadımızın bir yazısı var mıydı? Bu konuyu incelemek için bugünden hareket ederek geriye doğru gidelim.

Cumhuriyet devrinde 1928 yılında Latin harflerine geçtik ve bizim Latin harflerimizin, müsaade ederseniz ben “alfabe” demeyeyim “abece” diyeyim, yani Rumca’sını değil, Türkçe’sini söyleyeyim, Türk “abece”sinin bir sırası var, “a, be, ce, çe, de, e, f, ge, ğe, he, ı, i, je, ke, le, me, ne, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z” diye sıralanıyor; ama, bu abeceden önce 700 yıl, belki de 1000 yıl Arap harflerini de kullandık. Arap “elif-ba”sının da kendi içerisinde bir sırası vardı. Bu sıra, “elif, be, pe, te, se, cim, çim, ha, hı, dal, zel, rı, zı, jı, sin, şın, sad, dad, tı, zı, ayın, gayın, fe, kaf, kef, lam, mim, nun, vav, he, ye” şeklinde söylenen, ancak harflerin gruplar halinde biraraya gelmesiyle de “ebcet, hevvez, hutti, kelemen, sa’fas, karaşet, sahhaz, dazıglen” şeklinde sıralanan bir sistemdi.[2]

Arap “elifba”sından önce Uygurların, daha sonra Moğolların kullandığı, bir İran kavmi olan Soğut’lardan alınan “abece”nin de bir sırası vardı. Onları da elimizdeki Uygur abecesi cetvellerinden “a-ba-ka, va-sa-ka, ya-ka,da, ma-na-za, pa-ça-ra, şa-da-la ve şa-ma-ka” şeklinde üçer harflik sıralanmalarla görüyoruz. [3]

Uygur abecesi örneği

Demek ki, Türklerin kullandığı harfleri bugünden geriye doğru götürürsek, onların belirli bir söyleyiş sırası var. Peki, acaba Göktürklerin kullandığı harflerin de böyle bir sırası var mıydı? Eğer üç abecemizde böyle bir sıra varsa, en eskisinde de böyle bir sıra olmalı diye düşünüyorum. Ancak, hepimizin de bildiği gibi, Göktürk harfli metinlerimiz bizler tarafından bulunmadı, bu tamamıyla bir tesadüf olarak bulundu. Poltova savaşında esir düşen İsveçli Subay Philipp Johann von Tabbert, Çar 1. Petro (Türk kaynaklarındaki Deli Petro) tarafından Sibirya’ya sürüldüğünde Sibirya’nın güzel bir haritasını yaptı, daha sonra da oraya gönderilen botanik alimi Daniel Gottlieb Messerschmidt’in kılavuzu olarak görevlendirildi [4]. Messerschmidt ile Strahlenberg 1722 yılında arazide atla gezerlerken birdenbire iki üç metrelik bir Yenisey dikili taşını görerek şaşırdılar. Çünkü, taştaki işaretler kendi İsveç harflerine benziyordu. “Bizim runlara benziyor” dediler. İsveç hecelerinin, harflerinin, işaretlerin adı “runa” olduğu için Göktürklerin kullandığı bu harflerin veya işaretlerin adı “runik harf, runik abece” olarak yerleşti. Acaba bu “runik harf” veya “runik abece”nin bir sırası var mıydı?

Tabii ki, 1722’de bunun Türkçe metinler olduğu da düşünülmedi. Hiç barbar olan Türklerin böyle bir harfi, böyle büyük yazıtları olabilir miydi? Ancak, dahi bir dilci, İngilizce dili profesörü olan ve Türkçe’yi bilmeyen Vilhelm Thomsen, Köl Tigin yazıtının ve Bilge Kağan yazıtının Çince yüzündeki metinden hareket ederek bu taşların Türklere ait olduğunu tahmin etti ve 25 Kasım 1793’te “Göktürk abece”sini çözdü. Bu keşfini de 15 Aralık 1893’te Danimarka İlimler Akademisinin özel bir oturumunda açıkladı. Böylece de Türk milletinin kalbi şükranlarını kazandı. Ancak, diyelim ki Thomsen de bu yazıyı okumasaydı ne olacaktı? Hiç şüpheniz olmasın ki, 10-15 yıl içerisinde yine bunların Türk harfleri olduğu bilinecekti.

Mani Göktürk abece örneği

Çünkü, görmüş olduğunuz şu “abece” örneği, Göktürk “abece”si örneği, Doğu Türkistan’da 1903’ten itibaren 1914’e kadar dört büyük Alman keşif seyahatlerinde yapılan kazılarda bulunan abeceden bir tanesidir. Yalnız, bu abecenin özelliği, harflerin okunuşunun altında mani harfleri ile transkripsiyonlanmasıdır.

Türkçe de harfler daima bir ünsüzden sonra gelen bir ünlüyle, yani eb şeklinde değil be şeklinde, el şeklinde değil le şeklinde, em şeklinde değil me şeklinde söylenir;

Türkçe’de genel söyleyiş budur. Ama, burada daima ön ünlü ile söyleniyor, yani el, em, en sırası gidiyor. Bu, bütün Türkologlarca, eski Türklerde ünsüzler ön ünlüyle söylenir iddiasına yol açtı. Ben hiç öyle düşünmedim. Bana göre, burada yazılan Mani söyleyişi, kendi dillerindeki transkripsiyon olup Türkçe harflerin okunuşunu göstermez. Dolayısıyla, Göktürk devrinde de hiçbir zaman el denmemiştir kanaatindeyim. Bana göre le denmiştir.

Gördüğünüz bu “abece”den sonra, başka bir “abece”yi göreceğiz.

Bir başka “abece” daha bulundu. Bu, Berlin koleksiyonunda bulunan ve Mainz 171 (T M 340) numarası ile tanınan Çift “abece”li bir örnektir.

Çift harfli Göktürk – Uygur abece örneği (Mz. 171)

Burada, B1 W (bu) yazılışının okunuşunu sonraki Uygur harfleriyle “bu” yazılışından okuyacak ve biz B1- (b) ve W (u)’nun değerini bulacaktık. Örtün yazılıyor, baştaki “t” ile sondaki “ç” belgede yırtılmış. Onun t]örtün[ç “dördüncü” olduğunu sonraki Uygur harfleriyle yazılışından çözecektik. Burada y, me, e, yanında Uygur harfleriyle “yime” yazıyor. Kısacası Uygur harflerinin vasıtasıyla 1910’larda bu metinler çözülecek ve bu taşların Türk milletine ait olduğu meydana çıkacaktı. Bu iki abece, ilim aleminde bilinir. Birincisi daha fazla bilinir[5], ikincisi pek neşredilmedi. Bir A. Von Le Coq, bir de ben yayınladım.[6] Ancak, Japonya’ya götürülen Uygur metinleri koleksiyonunda, başka bir abece parçası bulundu.

Bu yeni bulunan abece parçası, bir “abece”nin son kısmı, bir cetvelin son kısmı. Şimdi bu cetveli buraya yazdığımız zaman ve Mani harfleriyle olan “abece’yi de yazdığımız zaman, bu ikisinin mevcut olan harfleri yeni terimle söyleyeyim örtüştü, üst üste geldi. Yani, Türkistan’ın iki ayrı bölgesinde, iki ayrı devrede, arada belki yıl farkı olan bir zamanda yazılan “abece”ler birbiriyle aynı.

O halde, birbiriyle aynı ise, demek ki bir söyleyiş sırası var. Aksi takdirde harfler birbirini takip etmezdi. Biz şimdi kendi eski “abece”mizin, en eski Türk damgalarından çıktığını kabul ettiğimiz bu en eski harflerimizin telaffuz sırasını bilmediğimiz için, harflerin veya işaretlerin telaffuzu acaba ikişer ikişer mi söyleniyordu, çünkü her iki harften sonra noktalama var, yoksa dörder dörder mi söyleniyordu bilmiyoruz. Bu husus henüz meçhulümüzdür.

Şimdi bu iki abece üst üste geldiği zaman bize yeni ufuk açıyor. Nasıl bir yeni ufuk açıyor? Abecedeki harf sayısı kaç tane? Biz bunları üst üste koyduğumuz zaman, eksik olan yerdeki harf sayısını da gördüğümüz için, üç büyük yazıtta 38 işaret olarak kullanılan harfin, haddi zatında 66 tane harf olması gerektiğini anlıyoruz. Ancak, abecelerin o kısımları eksik olduğu için metinlerden bunları çıkartıyoruz. Bunlar da pek muhtemel ki ligatürlerdir, yani harflerin özel transkripsiyonlu şekilleri. “N1” harfini tek işaretle yazar, burundan söylediği zaman göbeğine bir çizgi çeker. Yani, ikinci bir işaret koyar, işte bu iki işaretle, üç işaretle bir birlik, birleşik sesler ifade ediliyorsa buna ligatür diyoruz. Bu ligatür konusu teknik bir konu olduğu için bunu geçiyorum. Sadece bizim eski abecemizin 66 harf civarında olduğunu tahmin ettiğimi söylüyorum.

Ben bu fikirlerimi on yıl önce, 24-29 Haziran 1990’da Budapeşte’de toplanan Parmanent International Altaistic Conference (=PIAC)’ın 33. toplantısında İngilizce olarak sundum. Beş yıl önce de Türk Kültürü Araştırmaları Enstitüsü tarafından yayınlanan kitabımda hem Türkçe hem de İngilizce olarak yayımladım. Görüşlerimi ilim aleminde herkes okudu, bugüne kadar bir itiraz eden de olmadı.

(Sayın Bakan, Prof. Dr. Abdulhaluk Çay, arşiv metinlerimizin bir envanterinin henüz yapılmadığı şeklinde bir görüş ileri sürdüler)

Biz üç büyük yazıtı iyi biliyoruz. Bu üç büyük yazıt, Bilge Kağan, Köl Tigin ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Bunun yanında, Sayın Bakana hemen cevap vereyim; biz Moğolistan metinlerinin envanterini hazırladık, Sibirya’daki Yenisey Yazıtları envanterini de hazırladık. Bunlar 10 yıl önceden hazırlandı. Ben 1990/1991’de Sibirya’yı alt-üst ettim, gezmediğim görmediğim bir metin kalmadı. Benden sonra yeni bulunan da bana bildirildi. Dolayısıyla. Sayın Bakanın bahsettiği geniş envanterin, yani mezar külliyeleri, binalar falan, bunun metinlerle ilgili kısmı tarafımızdan hazırlanmıştır. Ekim 2000 itibarı ile son bilgiler de bize, öğleden sonra dinleyeceğimiz sayın meslektaşımız Cengiz Alyılmaz tarafından getirilmiştir, Moğolistan’da halen 56 tane yazıt bilinmektedir. Bu bakımdan elimizde metinlerle ilgili bir envanterimiz var. Bundan sonrası Türk Tarih Kurumu başkanımız Yusuf Halacoğlu’na düşüyor, tarihi belgelerin, yapıların envanterinin çıkartılması. Göktürk yazısı bizim karşımıza daima büyük anıtlarda çıktı. Yani biz yazı tiplerini V.V. Radlov’un atlasından Bilge Kağan, Köl Tigin, Tonyukuk, Köl-İç-Çor, Ongin ile diğer külliyelerdeki büyüt yazıtlardan ve Yenisey boylarındaki küçük yazıtlardan gördük.

Yazı tiplerinin birincisi, Bilge Kağan, Köl Tigin, Tonyukuk yazıtlarında olduğu gibi taşın içerisine kazılan özel hakkakların yapmış olduğu yazıdır. En güzel örneği, en sağlam kalan örneği bugün Tonyukuk Yazıtıdır, ancak zamanın tahribatı dolayısıyla o da mahvolmak üzeredir.

İkinci yazı tipine örnek verelim. Savaşa gidiyorsunuz, mesela İstanbul’dan Ankara’ya kadar bir uzak yere gidiyorsunuz. Evinizden, yurdunuzdan 400 kilometre ileride savaş yapıyorsunuz. O dağlardan ölüyü nasıl getireceksiniz? Bir taş buluyorsunuz, yazıtını yazıyor ve orada gömdüğümüz kişinin başına dikiyorsunuz. Yurda döndüğünüz zaman falına bakıp yoğ merasimini yapıyorsunuz. Ancak taşını dikerken, yanınızda hakkak yok, yazıyı kim kazıyacak? 0 zaman, kesme yazı dediğimiz yahut çizme yazı dediğimiz, kılıcın, bıçağın ucuyla yapılan yazıtlar, mesela 134 numaralı Yenisey yazıtı gibi yazıtlar, meydana geliyor. 134 numaralı Yenisey yazıtı üzerinde Dimitri Vasillev ile ayrı ayrı çalıştık. sonra çalışmalarımızı birleştirdik. Sadece “tengrim” kelimesini aynı okumuşuz, diğerlerini o ayrı okumuş, ben ayrı okumuşum. Karşılaştırıp esas metni çıkardık. Niçin birbirimizden farklı okuduk? Çünkü o bıçakla kesme yazı 1000 yıldan beri artık tahrip olma durumundaydı.

Demek ki kesilme ve çizilme yazı var, bir de Özbekistan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan’daki arkeolojik kazılarda bulunan küpler üzerindeki kesme yazılar var.

Bunun yanında, duvara, taşa boyama ile yapılan henüz daha yayımlanmamış ya-zıtlar var. Yani Türkler, bin yıl önce kırmızı boyayla, yeşil boyayla yazıtlar yazmışlar. Bir tanesi Hoytu Tamır külliyesi yazıtlarıdır. Bir Kazak dostumuz buradaki yeni yazıtları keşfetmiştir. Hoytu Tamır bir tepedir ve erimek üzeredir. Kazak Türkolog Sarthocaoğlu Harcavbay o kayayı incelerken sanki birdenbire gök delinmiş gibi bardaktan boşanırcasına yağan yağmurun altında kalmış ve sadece dağı seyretmiştir. Dağ yavaş yavaş renklenmeye ve yeşil, mavi, kırmızı mürekkeple, gözün görmediği yazıtlar belirlemeye başlamış. Çünkü; güneş o mürekkepleri soldurduğu için göz bunları fark etmiyor. Ama yağmur yağınca boyalar ıslandığı için Harcavbay o yazıtları görmüş, yerlerini işaretlemiş. Bir saat sonra yağmur dinince güneş çıkmış ve yazılar yine kaybolmuş, ama yerleri işaretli olduğu için Harcevbay atla su getirmiş, oraları ıslatmış, yeniden onları kopya etmiş. Bizim bugün Hoytu Tamır’ın, Radlov’un neşrettiği 10 yazıtını 22’ye yükseltecek şekilde daha büyük hacimli eklerimiz var.

Bunun yanında, Türklerde kağıda yazılı olan metinler de var. Kimse bunları Türkiye’de yazmıyor yahut kültür açısından üzerinde durmuyor.

Irk Bitik adlı bir fal kitabı var. Bu Çince, bir fal kitabının Türkçe’ye tercümesi. Göktürk harfleriyle kağıda yazılmış 110 sayfalık bu en eski kitabımız İngiltere’de, Britsh Museum’da bulunuyor. Yani, bizim en eski yazılı belgemiz, kağıda yazılı belgemiz bir kitap, bin yıl önce yazılmış, üstünde tarihleri var. Bunun yanında, kağıda yazılı, değişik kazılarda, değişik coğrafyalarda bulunan metinler var. Berlin koleksiyonundaki bu metinlerden sekiz tanesini A. Von Le Coq yayınlamıştı. Berlin’de bulunduğum sırada ben bütün metinleri tek tek kontrol ettim, 16 tane kağıda yazılmış yeni yazıt buldum. İlimler akademisi bu metinlerin yayın hakkını bana verdi. Ben de meslektaşlarım Edward Tryjarski ve Hans Wilhelm Haussig’le birlikte üçüncü yazarı olduğum Bilge Kağan’ın vefatının 1250. yıldönümü dolayısıyla “Societas-Uralo-Altaica” tarafından yayımlanan Runen, Tamgas und Graffiti aus Asien und Osteuropa isimli kitapta bu yeni belgeleri Almanca olarak yayımladım. Bir Alman kuruluşu olan Societas Uralo-Altaica (Ural-Altay Derneği) Bilge Kağan için 1985 yılında bir kitap yayımlamamıştır. Bunlar da bizim eksiklerimiz, hatalarımız. Hastalığı doğru teşhis etmezsek, tedavisini yapamayız. Şimdi, bu yazı cinslerinden sonra sizi pek fazla tutmayayım.

Ben kağıda yazılı bu metinlerin envanterini yaptım. Irk Bitik’in haricinde büyüklü küçüklü 50 aynı parça. Şimdi hızlı konuşarak birkaç resim üzerinde size konu ile ilgili bilgi vereyim.

Bu, çok yeni bir belge, üzerinde runik harfler olan bir altın para belki. Bazılarına göre Hun devrine bazılarına göre de VIII-IX. yüzyıllara ait. Sergey Grigoriyeviç Klyaştornıy, runik harfli yazıtı ang (e) b(e)g şeklinde Türkçe olarak okudu.[10] Eğer bu para Göktürklerden daha eski devreye ait, Hun devrine ait bir para ise, üzerinde Türk harfleri ile Türkçe kullanılmış. Bu bizim için son derece yenidir son derece mühimdir. Eğer bunu Osman Fıkri Sertkaya söylerse, siz Osman Fikri Sertkaya’ya Türkçü, nasyonalist, faşist diyebilirsiniz. Ama, bunu tanınmış bir Rus alimi olan Sergey Grigoriyeviç Klyaştornıy söylerse, o ilim adamına Türkçü, nasyonalist, faşist diyemezsiniz, ona ilim adamı dersiniz. Bu bakımdan bir Rus aliminin bunu ortaya koyması, bizim milletimizin abece-sinin, yazısının tarihî devrelere aidiyetini göstermesi bakımından Türk tarihinde bir yeniliktir.

Bilge Kağan Yazıtı

Bakın, Bilge Kağan Yazıtı. Bilge Kağan Yazıtı, en büyük hacimli yazıtımız. Maalesef üç parçaya ayrılmış durumda. Acilen kurtarılmayı bekliyor. Bu konuda Cengiz Alyılmaz Bey benden sonra size çok fazla bilgi verecek, onun bildiri konusu bu. Ancak, şimdi büyük tehlike, oraya giden turistler taşın üzerine gidip resim çektikleri için kabarmış olan harfleri kırıyorlar. 10 yıl önce benim çok dikkatle çektiğim bu resimlerle Cengiz Bey’in yeni getirdiğinde tahribat %50, metin gidiyor, Sayın Bakanımız Abdülhaluk Çay Bey’in ne yapıp yapıp bunları kurtarması lazım.

Tonyukuk Yazıtı

Tonyukuk yazıtını görüyorsunuz. Harfler biraz daha büyük kazılmış. Satırlar altı satır, yedi satır. Nispeten sağlam bir metin.

Moğolistan İlimler Akademisi mensupları Şine-usu yazıtında silinebilir siyah boya kullanıp harf çukurlarını boyadılar ve metni dia filmine çektiler. Taşın normal fotoğrafı-nı çektiğinizde harfleri göremiyorsunuz. Boyanmış metni diaya çektiğiniz zaman, siyah zemin üzerinde beyaz harfleri görüyorsunuz. Benim elimdeki Şine-usu metni, Hüseyin Namık’ın neşrettiğine %50 ilavelidir. Metin yeniden kurulmuştur. Türk tarihinin bu anıtta belirtilen bütün tarihleri açığa çıkmıştır.

Köl-iç-çor Anıtı; bu da büyük yazıtlardan birisidir. Bizim Hüseyin Namık’tan “Kü-liçur yazıtı” diye bildiğimiz. Şimdi bunun bir sonraki resmine bakarsanız, taşın yukarıdan nasıl yendiğini göreceksiniz. Bakın, metin ortaya doğru gittikçe azalıyor, artık bu taşlar mahvoluyor.

Burada, henüz neşredilmemiş, Kopelko isimli bir ressamın Hakasya’da bize, Di-mitri Vasilyev ile bana, haber verdiği, kırmızı mürekkeple yazılan bir yazıtı görüyorsunuz. Bu Yenisey havalisi yazıtıdır, henüz bunu yayınlamadık. Yayımlamama sebebimiz de şudur. Bunu bizden önce gören bir Türkolog-arkeolog meslektaşımız, İgor Leonidoviç Kızlasov metnin yayın hakkını almış, üzerinde çalışıyor. O meslektaşımız yayınını yapana kadar beklememiz ve ilmi nezaket göstermemiz lazım. Aksi takdirde ben bunu 10 defa yayınlardım. Ama, önce Kızlasov’unki çıkmalı, ben yeni bir şey söylüyorsam daha sonra söylemeliyim. Aksi takdirde, sizin yapacağınız orijinal bir yayını da başkası engeller. Bu bakımdan, bu salonda olan genç araştırıcılara, daha tecrübeli bir ağabeyler olarak bunu belirtmeliyim. Balıklama atlayarak bir metni yayımlamaya kalkmasınlar. Yani, ilim nezaketini unutmasınlar. Siz niye neşretmediniz derseniz, Kızlasov’un neşri bizim için önceliklidir, o neşrettikten sonra biz de notlarımızı yayınlayacağız.

Kızılkaya külliyesi. Yenisey’in kollarının birisinin yanında bir geçit dağı. Bu dağ da artık yavaş yavaş eriyor. Dağın parçalarını alabilirsiniz. Yenisey 24 numaralı metin için ben oraya çıktım. Ama, iyi ki çıkmışım; orada kaybolmakta olan Moğol harfleriyle, Çin harfleriyle geceleri orada konaklayanların yazmış olduğu yazıtlar var. Ben Moğol ve Çin harflerini kopyaladım. Ama, yine oraya gidip mütehassıslarıyla bunların kalıplarını almak lazım. Buradaki kabartmalardan bir tanesinin kalıbını Profesör Yakop Abramoviç Şer’e aldırdım, onu üniversitede öğrencilerime her yıl, bir kalıp nasıl alınır, ölçüler nasıl tespit edilir, onu göstermek için kullanıyorum.

Buradaki yazı, Türklerin sırlı metinlerinden biri. Çünkü Türkler, Göktürk yazısını kullanırken, aynalı yazı dediğimiz, normal yazıyı yazıyor, aynısını üstüne ters çevirip yazıyor. Birinci aynalı yazı bu, bu Moğolistan’da bulundu.

İkinci aynalı yazı, Yenisey 24. Bakın, ben eski metinden kopya ediyorum. Okuyamamışlar, çünkü birinci kelimeli düz yazmış, ikinci kelimeyi ters çevirip yazmış, üçüncü kelimeyi düz yazmış, dördüncü kelimeyi ters çevirip yazmış. Sistemi anladınız mı metin anlam kazanıyor; aksi takdirde harfler bir araya geliyor, ama anlam çıkmıyor.

Üçüncü bir metin, Yenisey 70 numaralı metindir. Ben kitabımda yayınladım onu. Harflerin bazılarını ters çevirip yazıyor, o zaman kelimeyi anlayamıyorsunuz. Aynalı yazı olduğunu anladığınızda, o şifreyi çözdüğünüzde fevkalade güzel bir anlam çıkıyor.

Bakın, kağıda yazılı metinler, bunlar 10. yüzyıldan kalma. Bunlar kitap parçaları. Bunları ben yayımladıktan sonra bunların Manice asıllarını bulmuşlar. Çünkü metin okunmamıştı. Bu sefer meslektaşlarım bana mektup yazdılar, “Biz falan Mani metninde bunun parçasını bulduk, sana gönderiyoruz” diye. Henüz bende yayınlanmamış dört beş yazı örneği var. Bu kağıda yazılı metinleri, Ahmet Bican Bey çok ısrar ediyor, inşallah önümüzdeki yıl ona bir kitap olarak vereceğim. Eski Türklerin Göktürk harfleriyle yazmış olduğu kağıda yazılı metinler. Yani kitap çok gecikti, zamanında veremedim.

Göktürk parası

Şimdi bir parayı görüyorsunuz. Bu para, Moğolistan’da bulunan anıtların en doğusunda bulunan bir noktadır. Oralarda anıt yok, ama bu para bulunmuştur. Para, tamamen Çin usulüdür, Çin parası tarzında. Belki de Çin’de basıldı, biz bunu bilemiyoruz, ama yazı Türkçe. Metin yayınlanmıştır.[12]

Kutlug yazılı yüzük

Bu daha enteresan bir şey, bu bir dört köşe yüzüğün kaşı. Bu dört köşe yüzüğün kaşında iki satırda Kutluğ yazıyor. Adamın adı “Kutlu”. Bunu mühür olarak kullanıyor, vuruyor, damgası çıkıyor. Yani, aynısı Asurlularda, Orta Anadolu’da, Mezopotamya’da olan şeylerin daha güzel örneği bizimkidir. Bakınız paradan sonra yüzükte de “kutluğ” şeklinde Göktürk yazısının kullanıldığını gördük.

Şimdi bu taşın tefsiri çok enteresan. Şivet-Ulan külliyesi İl Tiriş Kağan’ın mezar külliyesidir. Pek muhtemelen bu taş da İl Tiriş Kağan’ın yog törenine katılan Türk boylarının kabile damgaları dedi. Bu, bu taşı yog törenine katılan Türk ailelerinin, Türk boylarının şeref levhası olarak kabul ediliyorum. Ancak bu taşın yeni izahları da olabilir.

İlteriş Kağan külliyesi yazıtı

Evet, bakın şimdi birkaç slayt getirdim. Yenisey yazıtlarından toplamalar. Ben iki yıl Çince okudum. Çince’de bir ideogramda bir aileyi göstermek için aile armasını yazdığınızda o abeceye belirli işaretler koyarsınız, o mezarda olan kişinin, o ailenin reisi mi, reisin küçük kardeşi mi, büyük oğlu mu, küçük oğlu mu, işaretten anlaşılır.

Şimdi, damgalar çoğaldıkça, Yenisey’deki bu damgalan taşıyan külliye mezarlıklarında, babanın, oğulun, torunun mezarını, izini metinden takip ettikçe, Türklerde de aynı sistemin olduğunu görüyoruz; aile damgalan ve aile damgalarının değişik yerlerine konulan işaretle babanın, oğulun, torunun mezarlarının ifade edilmesi amaçlanmıştır. Yani damgalarımız da abecemiz gibi bir sistem göstermektedir.

Bunlar Moğolistan’daki ad damgaları. Harferle olan ilişkisi için gösteriyorum.

Sahte anıtlardan da örnek vereyim. Bunu meşhur profesör Rinçen, Çingiz Kağan Alp Kağan Ermiş şeklinde yan kıymetli bir taşın üzerine yazdı ve bu taş üzerine “Moğolların kullandığı harfler, Göktürk harfleri ve Moğollar Türk asıllıdır” konulu yedi bildiri yapıldı. Ancak Macar Profesör Lajos Ligeti Moğol Profesör Rinçen’e, “Bu sahtekarlıktır, bunu sen yaptın” dediği zaman Profesör Rinçen inkar etmedi, “Evet, ben yaptım, sizlerin mesleki seviyesini ölçmek için cevabını verdi.

Bu çok enteresan; Altın Köl yazıtının bulunduğu tepede bulunan bir harita. Zannediyoruz ki, bu harita -ben onu yerinde gördüm- bir okla aşağıyı gösteriyor, çünkü ovada olan savaşı gösteriyor. Orada Altın Köl yazıtları, yani Yenisey 28 ve 29 numaralı yazıtlar dikilmiş. Bu, eski Türklerin yapmış olduğu en büyük harita, çünkü ovanın haritası. Rus meslektaşlarım aradaki yerlerin, nehirlerin, belki o an, savaş başlamadan bir kurban kesilerek kurban kanıyla dolduğunu söylüyorlar; ama bu bir tahmin. Yani, eski Türklerin bir haritası da var; hala orada Tuva’da yerinde duruyor.

Bu, daha sonra Runik harflerden sonra, eski Göktürk harflerinden sonra gelen, kayaya yazılı Uygur harfli metinler.

Son olarak şunu söylemek istiyorum. Eski Türkler, Batılıların dediği gibi barbar kişiler değillerdi. En az, Çin yazısında olduğu gibi, çok sistemli düzgün bir abeceleri vardı. Pek muhtemeldir ki, bunlar, Türkün kendi yaratıcılığıyla at damgalarından çıkmış olsun. Bunların, elimizdeki metinlere göre sayısı 38’le 42 arasında değişiyor ama, yeni bulunan belgelerle, yeni bilgilerle sayısı 66’ya çıkartmak mümkündür ve bu yazılarla eski

Türkler çok geniş bir coğrafyada eğitim, öğretim yaptılar. Çünkü yazı, bu taşların, söylediğim malzemenin dışında parada, bardakta, tabakta, çanakta, küpede, yüzükte, bilezikte, kılıcın, bıçağın kabzasında, tabip generalin kemer tokasında, atın geminde, yani günlük hayatta kullanılan nesneler üzerine yazılarak kullanıldığına göre, süs için yazılmış olması mümkün olmaz. Demek ki o halk, bunu okuyor ve yazıyordu, günlük eşyalarında kullanıyordu. Daha sonra Uygur devrinde biz Uygur okullarının listesini bulduk. 23 tane Uygur okulunun listesi olduğuna göre, pek muhtemel ki, Göktürklerin de böyle okulları vardı ve bu harflerle eğitim yapıyorlardı.

Dipnotlar

[1] “Göktürk tarihinin meseleleri: İnel Kağan mı – İni İl Kağan mı?” Atsız Armağanı, İstanbul 1976.

[2] Ferit Develioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Eski ve Yeni Harflerle (5000 kelime ilaveli 2. Ofset baskı), Ankara-1970. s. 233-234.

[3] Raşit Rahmeti Arat, Uygur Alfabesi, İstanbul ,1937

[4] Doğumunun 311. ölümünün 240. yıl dönümünde Philipp Johann von Tabbert-Strahlenberg (1676-1747) ,Türk Kültürü , XXV/ 285 (Ocak 1987), s. 16-17.

[5] A. Von Le Coq, “Köktürkisches aus Turfan (Munuskriptfragmente in köktürkischen ‘Runen’ aus Toyoq und Idiqut-Schahri) [Oase von Turfan))”, SPAW. Phil.-Hist. Klasse, 1909/41, s. 1047-1061.

[6] “Kağıda yazılı Göktürk metinleri ve kağıda yazılı Göktürk alfabeleri” ve “Some problems of köktürk history: Do the köktürk characters have an alphabetical order?”, Göktürk Tarihinin Meseleleri/Probleme der köktürkischen Geschichte / Some Problems of Köktürk History, Ankara, 1995, s. 284-292 ve 293-301.

[8] A. Von Le Coq, “Köktürkisches aus Turfan (Manuskiptfragmente in Köktürkischen “Runen” aus Toyoq und Idiqut-Schahri [Oase von Turfan]”, SPAW, Phil.-Hist. Klasse, 1909/41, s. 1047-1061.

[9] Runen, Tamgas und Graffiti aus Asien und Osteuropa, herausgegeben von K. Röhrborn und W. Veenker, Veröffentlichungen der Societas Uralo-Altaica, 19, Wiesbaden, 1985, IX+164 s. Bk. “Fragmente in alttürkischen Runenschrift aus den Turfan-Funden”, s. 133-164. Bu makalenin bütün resimlerle birlikte ikinci yayımı için bk. Göktürk Tarihinin Meseleleri/Probleme der Köktürkischen Geschichte / Some Problems of Köktürk History, Ankara, 1995, s. 225-276.

[10] S. Klyaştırnıy-D. Savinov, V. Şkoda, “The golden bracteatus from Mongolia, A Byzantine motif in the Central Asian toreutics”, Information Bulletin, 16, International association for the Study of the Cultures of Central Asia, Moscoıv, 1989, s. 5-19.

[11] Osman F. Sertkaya, “Yenisey yazıtlarının yayınlarındaki bazı okuma ve anlamlandırmaların düzeltilmesi , yeni okuma ve anlamlandırma teklifleri”, Göktürk Tarihi’nin Meseleleri, s 204-205.

[12] Sergey G. Klyaştornıy, “Moneta s runiçeskoy nadpisyu iz mongolii”, Tyurkologiçeskiy Sbomik 1972, Moskova, 1973, 334-338.

|» “Türkoloji Mak. (E. Türk Dili)” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Eski Türkler Okuryazar mıydı? (Prof. Dr. Osman F. Sertkaya) first appeared on Bilgicik.Com.

Türkoloji Makaleleri (Dilbilim)

Yayın Dünyası — Tue, 02 Oct 2007 00:38:51 +0000

…Türkoloji Makaleleri…
(Dilbilim)

Ağız Araştırmalarında Yöntem Sorunları
(Doç. Dr. Ali Akar )
Diplomatik Dil ve Özellikleri
(Zeynep Akıncı)

Kültür Odaklı Çeviri ve Çevirmen
(Doç. Dr. Berrin Aksoy )
Sosyal Bilimler Metinleri Çevirisi
(Doç. Dr. Berrin Aksoy )

Ömer Seyfettin’in ‘Bahar ve Kelebekler’ Hikayesine Kelime Alanları Açısından Bir Bakış
(Öğr. Gör. Soner Akşehirli )

Türkçe İçin Verimli Bir Cümle Sonu Belirleme Yöntemi
(Özlem Aktaş)

Yabancı Dil Öğretiminde İletişimsel Yeti
(Prof. Dr. Tahsin Aktaş)

Bilişsel Bilim Bağlamında Dilbilim ve Bilgisayar Bilimlerindeki Önemi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep Altan )

Dil Modellemede Belirsizlik Probleminin Etmenlenmiş Dilbilgisi ile Giderilmesi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep Altan )

Anlam Belirsizliği İçeren Türkçe Sözcüklerin Hesaplamalı Dilbilim Uygulamalarıyla Belirginleştirilmesi
(Yard. Doç. Dr. Zeynep AltanZeynep Orhan)

Türk Atasözleri Üzerine Sentaktik Bir İnceleme
(Yard. Doç. Dr. Mustafa Altun )

Türkçede Ünlülerin Formant Analizi
(Oytun TürkÖmer ŞayliA. Sumru ÖzsoyLevent M. Arslan )

Türkçede Sloganlaştırılan Dil Birliklerinin Toplum Dilbilimsel İşlev Çözümlemesi Üzerine Bir deneme
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Türk Halk Türküleri İçerisinde Denizli Türkülerinin Dilbilimsel Özellikleri
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Türkçe’de Tümce Üzerine Dil Felsefesi Bağlamlı Bir Nitel Değerlendirme
(Araş. Gör. Özgür Kasım Aydemir )

Anadili Eğitimi, Yabancı Dil Öğretimi ve Evrensel Dilbilgisi
(Özgür Aydın)

Türkçe Zarf Tümceciklerinde Özne Konumu
(Özgür Aydın)

Dil Felsefesinin Geleceğine Bir Bakış
(Doç. Dr. R. Levent Aysever)

Kratylos: Adların Doğruluğu ve Bilgi
(Doç. Dr. R. Levent Aysever)

Metindilbilim Açısından Bir Çözümleme
(Yard. Doç. Dr. Hülya Aşkın Balcı )

Türkçede Üçüncü Grup (Ara) Ekler
(Yard. Doç. Dr. Cahit Başdaş )

Dil Kullanımında “Verimlilik” Açısından “Tikel Sözlükçe”
(Prof. Dr. Özcan Başkan )
SosyoKültürel Faktörlerin Çevirideki Rolü
(Araş. Gör. Ali Baykan )

Sözlük ve Sözlükçülük Üzerine Bir Araştırma
(Zekeriya Bingöl )

İki Dilli Ortamda Kavram Karışması
(Hendrik Boeschoten )
Türkçe ve Almancada Bağlaçların Özne Yüklem Uygunluğuna Etkileri
(Hasan Bolat )

Türkçe Doğal Dil İşleme
(Prof. Dr. Kemal OflazerDr. Cem Bozşahin)
Dilbilgisi, Bilişim ve Bilişsel Bilim
(Cem BozşahinDeniz Zeyrek )

Bilgisayar ve Sözlükçülük Yöntemleri
(Hendrik BoeschotenHansje Braam )

Çeviri, Çevirmen, Dilbilim İlişkisi, Çeviride Eşdeğerlik ve Kayıplar
(Prof. Dr. İsmail Boztaş )

Türkçe Sözlük (TDK) ile Örnekleriyle Türkçe Sözlük’ü (MEB) Karşılaştırma Denemesi
(Tuncay Böler )

Dil İlişkileri ve Kavram Tercümeleri Üzerine Bir Değerlendirme
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Karma Diller ve İki Örnek
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Gakgo/Gakgoş Kelimesinin Kökeni ve Anlamı
(Prof. Dr. Ahmet Buran )

Türkçe Sözcük Biçimlenmesinde Düzlemler ve Türetmeler
(Yard. Doç. Dr. Nalan Büyükkantarcıoğlu )

An Analysis of Turkish Interjections in the Context of Reactive Idea Framing
(Yard. Doç. Dr. Nalan Büyükkantarcıoğlu )

Çeviri Yöntemleri
(Yard. Doç. Dr. Abdülkadir Çakır )

Anlamın Bağlam Açısından İncelenmesi: Kökanlambilim ve Artanlambilim
(Cemal Çakır )

Bilgisayar Destekli Sözdizimi Çalışması ve PROLOG
(Mustafa Çakır )

Türkiye’de Anadili Eğitimi ve Yabancı Dil Öğretimi
(Okt. Dr. Mustafa Durmuş Çelebi )

Dili Dillendiren İnsan
(Meltem Çeliktaş)

Türkçe ve Kırım Tatarcası Arasında Bir Çeviri Sistemi
(İlyas Çiçekli )

Okul Sözlükleri Üzerine
(Yusuf Çotuksöken )
Dilbilim Tanıtma Yazıları:Türkçe Üzerine Yapılmış Çalışmalar
(Doç. Dr. Ayşen Cem Değer )

Saussure Dilbilimi: Kaynakları ve Yöntem Sorunu
(Savaş Kılıç)

Türkiye’de İlk Stilistik Çalışmaları: Leo Spitzer ve İzleyicileri
(Savaş Kılıç)
Saussure’ü Yeniden Okumak
(Savaş Kılıç)

Dilbilim ve Temel İlkeleri
(Prof. Dr. Zeynel Kıran )

Dizgeden (Sistem) Yapıya
(Prof. Dr. Zeynel Kıran )

Semiyoloji ve Semiyotik
(Prof. Dr. Ayşe Eziler Kıran )

Şiir Çözümlemesi Dilbilimsel Yöntemler ve Araçlar
(Prof. Dr. Ayşe Eziler Kıran )

Türkçede Kip Olgusu Üzerine Görüşler Yabancı Dil Öğretiminde Yeni Yönelimler
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Dilbilim, Sözlük, Sözlükçülük
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Uygulamalı Dilbilim
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Söylem Çalışmaları ve Türkçe Öğretimi
(Prof. Dr.Ahmet Kocaman)

Argo ve Toplumsal Cinsiyet
(Sibel Kocaer )

İletişim Aracı Olarak Yabancı Dil Öğretiminde ve Öğreniminde “Beden Dili”nin Yeri ve Önemi
(Dr. Gülnaz Kurt )

Kadın Hakları Konusuna Toplumdilbilim Açısından Bir Yaklaşım
(Oya Külebi)

Türkçe Metinlerde Bağdaşıklık ve Tutarlılık
(Öğr. Gör. Dr. İrem Onursal )

Ağız Araştırmalarında Bilişim Teknolojilerinin Kullanılması ve Ağız Tezleri İçin Yenilik Önerileri
(Yard. Doç. Dr. Muharrem Öçalan )

“Yerelleştirme”nin Tanımı
(Prof. Dr. Işın Bengi Öner )

Bilişimde Özenli Türkçenin Önemi
(Prof. Dr. Tuncer Ören )

‘İhtiyar Çilingir’ Hikâyesinin Metin Merkezli Dilbilimsel Eleştirisi
(Dr. Çimen Özçam )

Türkiye Türkçesi Atasözlerindeki Değişkenlerin Eşdeğerliliği
(Yard. Doç. Dr. Muna Yüceol Özezen )

Türkçede Dilbilgisel Terim Olarak “Olumlama” ve “Olumsuzlama”
(Bülent Özkan )

Kıbrıs Ağzında Dönüşlülük
(Yard. Doç. Dr. Rıdvan Öztürk)

Kıbrıs Rumcasındaki Türkçe ve Türkçe Yolu ile Girmiş Alıntı Kelimeler
(Yard. Doç. Dr. Rıdvan Öztürk)

Functional Notions of Turkish Verbal Adjectives in Adjective Constructions
(Prof. Dr. Ünsal Özünlü )

Hukuk Diline Bir Örnek: Sözleşmeler
(Doç. Dr. Işıl Özyıldırım)

Türk Yasa Dili
(Doç. Dr. Işıl Özyıldırım)

Türkçe’nin Sözcük Dağarcığı Kirlendi mi?
(Necdet Osam )

İlköğretim Okullarında Dil Bilgisi Öğretimi
(Mukim Sağır)
Atasözleri ve Deyimlerde İmgelem
(Prof. Dr. Musa Yaşar Sağlam )
Göstergebilimsel Yaklaşım Yazınsal Alanda Ne Denli İşlevselleşebilir?
(Prof. Dr. Onur Bilge KulaYard. Doç. Dr. Cemal Sakallı)

Sanal Dünyada Dillerin Kullanım Oranları
(Yard. Doç. Dr. Ahmet Tarcan )

Sanal Dünyada Çok Dillilik ve Türkçenin Konumu
(Yard. Doç. Dr. Ahmet Tarcan )

Bir İletişim Dili Olarak İnternet
(Doç. Dr. Hamza ÇakırHakan Topçu )
Bilişim Türkçesi
(Gülşen TaşkınSevda Üsküplü )

Türkçede Tümce Yapısına Sahip Tümleç Yantümceleri
(Prof. Dr. Eser Erguvanlı Taylan )

Dilbilimi İlke ve Yöntemleri Işığında Türkiye’de Türk Dilbilimi
(Prof. Dr. Talat Tekin )

Türk Dilleri Ailesi
(Prof. Dr. Talat Tekin )

Yabancı Dil Öğretim ve Öğreniminde Eski ve Yeni Yöntemlere Yeni Bir Bakış
(Prof. Dr. Cengiz Tosun )

Dilbilimin Dil Öğretimindeki Yeri
(Sabahat Sansa Tura )

Learning Morphological Disambiguation Rules for Turkish
(Deniz YuretFerhan Türe )

Türkçe Öğretiminin Neresindeyiz ?
(Mustafa Uğurlu )

Yabancı KelimelerYerlileşmiş Kelimeler ve “Uluslararası Kelimeler”
(Prof. Dr. Vural Ülkü )

Söz Varlığında Değişmeler
(Prof. Dr. Vural Ülkü )

İngilizce ve Türkçe Arasındaki Bilimsel Metinlerin Çevirisinde Terim ve Anlatım Sorunları
(Neslihan Kansu Yetkiner )

Çeviride Eşdeğerlik ve Çeviri Kuramları Bağlamında Karşılaştırmalı Bir Çalışma
(Doç. Dr. Şerife Yıldız )

Türkiye’nin Aydınlanma Sürecinde Çevirinin Rolü
(Yard. Doç. Dr. Faruk Yücel )
Çeviri Etkinliğinin Ana Dil Üzerindeki Etkisi
(Yard. Doç. Dr. Faruk Yücel )

Kavram AlanıKelime Ailesi İlişkileri ve Türk Yazı Dilinin Eskiliği Üzerine
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Dilbilim Tarihine Bir bakış
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Türkçe Araştırmalarında Yeni Yollar
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

Dilin Türleri
(Prof. Dr. Doğan Aksan )
Anlambilim, İlgili Alanlar ve Türkçe
(Prof. Dr. Doğan Aksan )

|» “Türkoloji Makaleleri” Sayfasına Dön! « |

Not: İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…

The post Türkoloji Makaleleri (Dilbilim) first appeared on Bilgicik.Com.