Ana Sayfa » Türk Dili » Dilin İşlevleri Nelerdir?
13


Dilin İşlevleri Nelerdir?

Dilin İşlevleri, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış bir gizli antlaşmalar sistemi, seslerden örülmüş içtimaî bir müessesedir. (Muharrem Ergin) Düşünce, duygu ve isteklerin; bir toplumda ses ve anlam yönünden ortak olan öğeler ve kurallardan yararlanarak başkalarına aktarılmasını sağlayan çok yönlü ve çok gelişmiş bir dizgedir. (Doğan Aksan) Türk Dil Kurumu’nun ise “insanların düşündüklerini ve duyduklarını bildirmek için kelimelerle veya işaretlerle yaptıkları anlaşma, lisan” olarak tanımladığı dil, bu tanımlardan da anlaşılacağı üzere belli başlı özelliklere sahiptir.

Dilin başlıca özellikleri şöyle sıralanabilir:

• Dil, her şeyden önce sürekli gelişme gösteren canlı bir varlıktır.
• Dil, onu oluşturan topluma aittir, bunun için toplumsal bir değer taşır.
• Dil, sistemli ve gelişmiş bir iletişim aracıdır.
• Dil, düşünce ve zekanın bir göstergesidir.
Dil, sosyal ve canlı bir varlıktır.
• Dil birliği, bir milleti oluşturan özelliklerin başında gelir.
• Dil, en küçük birimi olan seslerden örülmüş bir yapıdır.
• Dil, toplumsal rolü sayesinde kişiler arasında duygu ve düşünce ortaklığı sağlar.
• Bir milletin dili, onun tarihi, dini ve kültürüyle iç içedir.

İnsanoğlunun en büyük icatlarından biri olan dil, kişiler arasında iletişimi sağlayan en önemli araçlardan biridir. İletişimin dille gerçekleştirilen, jest ve mimiklerle gerçekleştirilen, resim, şekil, çizgi gibi sembollerle gerçekleştirilen ya da simgelerle gerçekleştirilen türleri vardır. “Bir bilginin, bir niyetin ilkel ya da gelişmiş bir işaret dizgesinden yararlanarak, bir zihinden başka bir zihne ya da bir merkezden başka bir merkeze ulaştırılması” olarak tanımlanan bildirişimin sağlanabilmesi için, iletişim öğelerinin bilinmesi gerekmektedir.


İletişim öğeleri şunlardır:

Kaynak (Gönderici): Duygu, düşünce ve isteğin aktarılmasında sözü söyleyen kişi ya da topluluk.
Alıcı: Vericinin gönderdiği iletiyi alan ve anlamlandıran kişi veya topluluktur.
İleti (Mesaj): Gönderici ile alıcı arasında aktarılmakta olan duygu, düşünce ya da istek.
Kanal (Oluk): Bildirişimde kullanılan yoldur. Alıcı ile verici arasındaki iletiler sözlü veya yazılı olabilir.
Dönüt (Geri Bildirim): Alıcının iletiye verdiği her türlü yanıt, geri bildirim. İletişimin başarılı olduğuna işarettir.
Bağlam (Çevre): İletişimin gerçekleştiği ortam ve bu çevrenin uygunluğudur.

Dilin özelliklerini ve iletişim sürecinin öğelerini kısaca belirttikten sonra, dilin işlevleri üzerinde durabiliriz. Dilin 6 tane işlevi bulunmaktadır. Bu işlevleri Roman Jakobson adında bir Rus dil bilimci ortaya koymuştur. Bunlar şöyledir:

1. GÖNDERGESEL İŞLEV: Bir ileti dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi için düzenlenerek oluşturulmuşsa dil göndergesel işlevde kullanılmıştır. Bu başka bir ifadeyle dilin bilgi verme işlevidir. Herhangi bir konunun açıklığa kavuşmasını sağlayacak bilgilerin ortaya konulması, dilin göndergesel işlevine işaret eder. Burada amaç, gönderge konusunda doğru, nesnel, gözlemlenebilir bilgi vermektir. Bu işlev daha çok kullanma kılavuzlarında, nesnel anlatılarda, bilimsel bildirilerde, kısa not ve özetlerde karşımıza çıkar.

ÖRNEK: ” Hegel’in felsefesinin çıkış noktası bilim değil, tarihtir.”

2. HEYECANA BAĞLI İŞLEV: Bir ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dil heyecana bağlı işlevde kullanılmıştır. Bu işlev, göndericinin kendi iletisine karşı tutum ve davranışını belirtir. Bu işlevde çoğunlukla duygular, heyecanlar, korkular, sevinç ve üzüntüler dile getirilir.

Dilin göndergesel işlevinde nesnellik, heyecana bağlı işlevinde öznellik hâkimdir. Özel mektuplarda, öznel betimlemeler ve anlatılarda, lirik şiirlerde, eleştiri yazılarında dilin heyecana bağlı işlevinden sıkça yararlanılır.

ÖRNEK: “Ben bu davranışınızı etik bulmuyorum, siz yanlış davranıyorsunuz.”

3. ALICIYI HAREKETE GEÇİRME İŞLEVİ: Bu işlevde ileti alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmiştir. İletinin bir çeşit çağrı işlevi gördüğü bu işlevde amaç, alıcıda bir tepki ve davranış değişikliği yaratmaktır. Propaganda amaçlı siyasi söylevler, reklâm metinleri, genelgeler, el ilanları genellikle dilin bu işleviyle oluşturulur. Dilin alıcıyı harekete geçirme işleviyle hazırlanan metinlerde gönderici, iletiyi alanı işin içine sokmayı, onu sorgulamayı ister.

ÖRNEK: “Sınıfı hemen terk et.”

4. KANALI KONTROL İŞLEVİ: Bir ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse dil, kanalı kontrol işlevinde kullanılmıştır. Gönderici ile alıcı arasında iletişimin kurulmasını, sürdürülmesini ya da kesilmesini sağlayan bu işlevde iletinin içeriğinden çok iletişimin devam ettirilmesi olgusu ağır basar. Törenlerde, uzun söylevlerde, aile yakınları ya da sevgililer arasındaki konuşmalarda; dilin kanalı kontrol işlevini yansıtan iletiler sıkça kullanılır.

ÖRNEK: “Beni anladınız değil mi?”

5. DİL ÖTESİ (ÜST DİL)İŞLEVİ: Bir ileti dille ilgili bilgi vermek üzere düzenlenmişse o iletide dil, dil ötesi işlevde kullanılmıştır. Dilin dil ötesi işlevinde iletiler, dili açıklamak, dille ilgili bilgi vermek için düzenlenir. Daha çok bilimsel metinlerde ve öğretme amaçlı konuşmalarda karşımıza çıkan ve “yani, demek istiyorum ki, bir başka deyişle” gibi sözcüklerde kendini gösteren dil ötesi işleve, günlük yaşamda da sıkça başvurulur.

ÖRNEK: “Beni yanlış anlamayın, ben bu sözcüğü mecaz anlamda kullandım.”cümlesinde ileti, dille ilgili bilgi vermek, başka bir iletiyi açıklamak üzere düzenlenmiştir.

6. ŞİİRSEL (SANATSAL)İŞLEV: Bir iletinin iletisi kendisinde ise dil şiirsel işlevde kullanılmıştır. Dil bu işlevde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisindedir. Bu durumda ileti, kendi dışında herhangi bir şeyi ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Örneğin dilin şiirsel işlevde kullanıldığı metinler olan lirik anlatılarda ve şiirlerde şiirin amacı o şiirin kendisidir. Şiirsel metinler, kendinden başka bir şeyi ifade etmeye ihtiyaç duymaz, bir şiir sadece şiir olduğu için önemli ve anlamlıdır, yani şiirin gerçeği, şiirin kendisidir. Dilin şiirsel işleviyle kullanıldığı metinlerde gönderici alıcıda hissettirmek istediği etkileri uyandırmak için, dili istediği gibi kullanır, yani kendi özgün üslubunu oluşturmak için bir anlamda dili yeniden yaratır. Edebi sanatlardan, karşılaştırmalardan, çağrışım gücü yüksek sözcüklerden yararlanarak imgeler oluşturur, sözcükleri daha çok yan ve mecaz anlamlarda kullanır. Edebi metinlerde dil şiirsel işlevde kullanılır.

Dil ve konuşabilme yeteneği, insanoğluna yaratılışıyla birlikte bağışlanmış ve onu diğer canlılar üzerinde üstün kılmış en önemli özelliklerinden birisidir. İnsan adı verilen bu canlı türünün en üstün özelliği düşünebilmesi ve muhakeme edebilmesidir. Dil-düşünce ilişkisi ise, yüzyıllardan beri araştırılan bir konudur. Kimi dilbilimcilere göre, dil, düşüncenin evidir. Diğer bir söyleyişle, düşünce ancak dille oluşur ve yine dil sayesinde dış dünyaya aktarılır. Çok yeni sayılabilecek bir bakış açısına göre ise, adlandırma ve kavramlar olmadan düşünce üretilemez. Öyle anlaşılıyor ki insanı insan yapan bu iki temel özelliği, birbiriyle yakından ilgilidir.

Dil, bireye düşünce üretebilme, düşüncelerini dışa vurma, bilgi edinme, geçmişini hatırlama, gününü yaşama, geleceğine yön verme, kişiliğini kazanma, hayatını sürdürme gibi daha pek çok açıdan yardımcı olmaktadır. Bu yönüyle dil, daha çok bireyseldir. Çünkü, kişiliğimiz biraz da dilimizle kazanılır ve kişiliğimiz aslında dilimizde gizlidir. Dil, ferdî ve millî kişilik ve kimliğimizi bünyesinde barındırır. Dil, hayatın her safhasını kapsayan, her an onun içinde yaşadığımız genişçe bir dünyadır. Kısacası, dil, aslında hayatın kendisidir.

İnsanoğlu, toplu hâlde yaşamaya mecbur ve muhtaç olan bir canlı türüdür. Hiçbir insan tek başına yaşayamaz. İnsanların bir arada yaşayabilmeleri için, aralarında birtakım ortak özelliklerin bulunması gerekir. İnsanları bir araya getirip aralarında ortak duygusal bağlar kuran vasıtalardan birisi de dildir. Dilin insanlar arasında iletişimi sağlaması, onun çok küçük bir yönünü ifade etmektedir. Dil, asla mekanik değil, duygusal bir iletişim aracıdır. Dilin asıl işlevi, insanlar arasında doğal, duygusal ve ruhsal bağlar kurmasıdır.

Böylelikle diller, insan topluluklarını birbirlerine yaklaştırarak “millet” adı verilen sosyal kurumun oluşmasına zemin hazırlarlar. Bu yönüyle dil, milleti oluşturan bireyler arasında tam bir birleştirici unsur görevini üstlenir. Onları duygu, düşünce, hayal ve en önemlisi dış dünyayı algılama açısından birbirine yaklaştırır. Dil sayesinde ortak duygu, düşünce ve ideallere sahip olan bireyler arasında, aynı zamanda ortak bir şuur da oluşur. Bu şuur ferdî şuurun çok ötesinde millî bir şuurdur. Millî şuur ise, bir milleti ayakta tutan, geçmişini hatırlatan, değerlerini bugüne taşıyan, bugününü en güzel şekilde yaşatan ve bütün bunları kapsayacak şekilde geleceğe yön veren hareketlerin bütünüdür.

İleti, dilin göndergeyi olduğu gibi ifade etmesi amacıyla düzenlenerek oluşturulmuşsa dilin “göndergesel işlev“de; ileti, göndericinin iletinin konusu karşısındaki duygu ve heyecanlarını dile getirme amacıyla oluşturulmuşsa dilin “heyecana bağlı işlev“de; ileti, alıcıyı harekete geçirmek üzere düzenlenmişse dilin “alıcıyı harekete geçirme işlevi“nde; ileti, kanalın iletiyi iletmeye uygun olup olmadığını öğrenmek amacıyla düzenlenmişse “kanalı kontrol işlevi“nde; ileti, dille ilgili bilgiler vermek üzere düzenlenmişse “dil ötesi işlev“de ve iletinin iletisi kendinde ise dilin “şiirsel işlevi“nde (Poetik) kullanıldığı vurgulanır.

Edebî metinlerde, şiirsel işlevinin hakimiyetinde dilin diğer işlevlerinin de kullanıldığı belirtilir. Bazı metinlerde, birkaç işlevin birlikte kullanılabileceği sezdirilir. Dil “şiirsel işlevi“nde kullanıldığında iletinin iletmek istediği husus, iletinin kendisinde aranmalıdır. Bu durumda ileti kendi dışında herhangi bir şeyi, herhangi bir olguyu ifade etmez, yansıtmaz. Obje iletinin kendisidir. Ancak bu, iletinin insandan, hayattan ve yaşanılan dünyadan soyutlanması değildir. Burada sanata özgü gerçeklik vurgulanmalıdır.

Bu konu ile ilgili “Dilin Temel İşlevleri” adlı yazıdan da yararlanabilirsiniz.



İle Yorum Yap!
13 Yorum Bulunmaktadır
atalay konuralp on Ağustos 17th, 2010 at 11:16

Dilimizi bozmadan,kullanmalıyız. Hatta yöre şivelerini yazılı eserlerde bırakıp öz Türkçeyi başatmalıyız. Söylemlerde, yazılı basında yabanci dillere hayranlığı çöpe atmalıyız. İşyeri tabelalarında Türkçe kelime yazmayanlar ya cahil, yada kimliğini inkar edenlerdir. Her yerde ÖNCE kendi ana dilini (TÜRKÇEyi) kullanmalıyız. Kendini bilmez kuş beyinlilerin giysilerinde ecnebi yazılar görüyoruz. Bunlarda eğitimsiz cahil asalaklardır. Kökeni ne olursa olsun herkes üst kimlikte ortak olduğundan yasada yazılı olan dili yazıp kullanmalıdır. İsteyen evinde başka dil kullanabilir (hatta kediye tapabilir, göbek atabilir, saksağanca konuşabilir..vb) Zenginleşen dilimizi saygısızlık yapılamaz.dilimizle övünmeliyiz. Çünki bayrağımız gibi en güzeldir. Lisanımızı ıstanbuldan başlayarak düzeltmek lazım. Kibarlaşmak adına Türkçeyi (gircem .gelcem, yapcam vb diyerek) bozmayalım.

esra on Ekim 1st, 2010 at 09:51

Çok yararlı bir site allah razı olsun bu siteyi yapanlardan.

hüsam on Ekim 11th, 2010 at 18:01

Atalay Konuralp siz Türkçe’yi yanlış kullanan insanlara o kadar laf söylemişsiniz , o kadar şey yazmışsınız. Şimdi size sorarım onlara bu kadar laf etmenizle yazdıklarınız birbiriyle uyuşuyor mu? O kadar laf etmişsiniz Türkçemizi yozlaştırıyorlar, bozuyorlar diye, yazınız berbat. “Çünki” nedir? Böyle bir kelime var mı sözlükte bir bakar mısınız rica etsem? Lütfen Türkçe’yi bozanlara laf yaparken önce kendinize bakın ben doğru kullanıyor muyum öz dilimi diye.

Yani asıl cahiller bilmeyenler değil, sizin gibi bildiğini zanneden ama bilmeyenler. Türkçe sizin gibi insanlar yüzünden de yozlaşıyor.

Atalay konuralp on Ekim 14th, 2010 at 18:42

Sn. Hüsam, Önce hüsam yazman kelimenin aslına hakarettir. Edebiyatçı olarak dilimizin önemini anlatmaya çalıştım. Siz ise (çünki kelimesine takılarak) yanlış kullanımı değil beni yargılamışsın. Yazacak kapasitede olamayanlar birilerine çamur atmayı sever. Önce yazınızda ki cümle bozukluklarına bak. Hüsam sıgara içen doktorun dediklerinemi bakıyor yoksa yaptıklarına mı? Sonuçta dilini bozanların birliği iletişimi, nesiller arası anlaşmayı, hatta kimliğini bozmaktadır.

hadshocks on Kasım 21st, 2010 at 14:05

İletısım ogelerı ve dılın ıslevlerı aslında cok kolay ama dersı dersde ogrenmek gerek.bnde dersı dersde ogrenmeyenlerdenım . Sımdı ıyı anlıyorum . Yarına kadar bıtmesı gerek …
[atalay sanane kımın ne dedıgınden sana demıyor ya ona bak . Turkceyı duzeltmek sana mı kldı bırakda TDK yapsın.]

dilan on Aralık 13th, 2010 at 23:03

Gerçekten güzel bir paylaşım..emeği geçenlere teşekkür ediyorum kendi adıma. Ayrıca lütfen ağır yorumlarla birbirinizi eleştirmeyi bırakın. Zaten Türkçeyi biliyorum diyen aslında birşey bilmeyenlerdir! Sonuçta ne kadar anlatmaya çalışrsanız çalışın herkesin Türkçesi kendine. Lütfen yazdıklarım yanlış anlaşılmasın kimseyi eleştirmek yada hakaret amaçlı yazmıyorum. Sadece düşüncelerimi söylüyorum. TEŞEKKÜRLER.

kemal on Ocak 23rd, 2011 at 20:16

Valla ne çok iyi nede çok kötü idare eder.

kıymet on Mart 15th, 2011 at 23:01

Güzelmiş paylaşım için tesekkürler. :)

sümeyye on Mart 20th, 2011 at 14:24

Ya ben kısa bir şey istiyorum ve deftere kolayca yazmak da istiyorum yani açıkca söyleyeyim yani.

Bilge on Nisan 12th, 2011 at 16:36

Aslında gerçekten çok iyi bir site bu site yaa şu ana kadar ödevlerimin konularına bakıyorum bu sitede yok yok yanii o kadar belirtiyim sizlere ama bu sitede sadece ‘TÜRKÇE ve EDEBİYAT’konuları var bnce sadece bu konularla yetinmemeli daha birçok deslerde olmalı bnden sölemesi o zaman muhteşem ve muhteşem ötesi bir site olur bu site.

Atalay KONURalp on Nisan 16th, 2011 at 20:48

Yukarıda ”hüsam” ile ”hadshocks” rumuzlu zatlar dilimizin önemini kavrayamamış.Her milletin dili kendisinin namusudur şerefidir aynasıdır özmalıdırkültürüdür velhasıl herşeyidir.Böyle sitelerde isim veya rumuzlar bile dilimize saygıyı gösterier.Yabanci dile öncelik vermek yada kendi dilini hafife almak en azından kendisine de saygısızlıktır.Her milletin dili dini kadar özeldir ve değerlidir..Türkçemizi, beyenmeyen veya bozanların yada tenkit edenlerin milliyetini değiştirmelerini öneririm.Konuşurken veya yazarken dilimizin güzeliklerine sahip çıkarak hatasız olmaya çalışmalıyız.Dil bayrak gibidir iletişimi be beraberliği kuvvetlendirir.

Yahşi Bala on Nisan 26th, 2011 at 11:56

Bence dilin en önemli işlevi, kültürün korunması ve aktarılmasıdır. Çünkü kültür, ancak dil öğeleri sayesinde başka kuşaklara aktarılabilir. Şöyle düşünün ki dilini kaybeden toplumlar da benliklerini kaybederler. Bunu ulu önder Atatürk söylüyor.

Bu açıdan bence dil, milletlerin devamını sağlama ve kültür aktarımını sağlama açısından önemlidir. Mesela bizim atalarımızın temizliğe önem verdiğini, Divanü Lügatit Türk’teki temizlikle ilgili sözcüklerin çokluğuna bakarak anlayabiliyoruz.

Eee şimdi de temizlik imandandır diyoruz; hâlbuki bunu bundan 1500 sene önce de söylemiş atalarımız.

Ne mutlu TÜRK’üm diyene!

mert oruç on Eylül 28th, 2013 at 11:15

çok süper bana yardımcı oldu

Yazı Detayı