Ana Sayfa » Edebiyat » Ölçü ve Uyak (Vezin ve Kafiye) » Hece Ölçüsü
32



1. Şiirde mısralar arası hece sayısı eşitliğine dayanır.

2. Türkçe kelimelerde hemen hemen bütün heceler eş değerde söylenir. Hecelerde kalınlık, incelik, uzunluk, kısalık farkı gözetilmez. Bu bakımdan hece ölçüsü Türk dilinin yapısına da en uygun ölçüdür.

3. Milli ölçümüzdür.

4. Hece ölçüsüne parmak hesabı da denilir.

5. Hece ölçüsü, Türk edebiyatının başlangıcından bu yana kullanılmıştır. İslamiyetten sonra Divan edebiyatında aruz ölçüsü kullanılırken, Halk edebiyatında hece ölçüsü kullanılmaya devam etmiştir. .

6. Hece ölçüsünün “hece sayısı” ve “duraklar” olmak üzere iki temel özelliği vardır.

a. Hece Sayısı: Hece ölçüsüyle yazılmış bir şiirin bütün mısralarında eşit sayıda bulunur. Hece sayısı aynı zamanda o şiirin kalıbı demektir.

Bu va tan top ra ğın ka ra bağ rın da
Sı ra dağ lar gi bi du ran la rın dır
Bir ta rih bo yun ca o nun uğ run da
Ken di ni ta ri he ve ren le rin dir

Bu dörtlükteki bütün dizeler 11 heceden oluşmaktadır. Dolayısıyla bu şiir Hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla yazılmıştır.

Bu da ğı a şam de dim
A şam do la şam de dim
Bir ha yır sız yâr i çin
Her ke se pa şam de dim
Bu dörtlük 7’li hece kalıbıyla yazılmıştır.

Baş ka sa nat bil me yiz, kar şı mız da du rur ken
Söy len me miş bir ma sal gi bi A na do lu’muz
Bu şiir Hece Ölçüsünün 14’lü kalıbıyla yazılmıştır.

b. Durak: Hece ölçüsüyle yazılan şiirlerde, ahengi artırmak amacıyla mısralar belli yerlerinden ayrılır. Bu ayrım yerlerine durak (durgunlanma) denir.

1. Durak, ahenk sağlayan bir çeşit ses kesimidir.

2. Sözün gidişi zorlanmadan şiir okuyucusuna bir nefes payı bırakılmıştır.

3. Duraklarda kelimelerden ortalarından bölünemez. İyi bir durakta kelime mutlaka bitmiştir.

Not: Bir şiirde, bütün dizelerin durakları aynı olabileceği gibi, belli dizelerde farklı duraklar da kullanılabilir. Bir şiirin her dizesinde farklı duraklar kullanılmışsa, o şiir duraksız kabul edilir.

4. Hece ölçüsünde ikili, üçlü, dörtlü, beşli, altılı duraklar kullanılmıştır.

Kalıplar:
1. Hece ölçüsüyle yazılmış bir şiirde, bir mısradaki hece sayısı o şiirin kalıbıdır.

2. Hece ölçüsünde “ikili” den “yirmili” ye kadar kalıp vardır.

3. Türk şiirinde en çok kullanılan kalıplar yedili, sekizli, onbirli, ondörtlü kalıplardır.

Yedili kalıp:
Giderim-/yolum yaya 3+4=7’li hece ölçüsü
Cemâlin-/benzer aya
Eridim-/hayal oldum
Günleri-/saya saya

Sekizli kalıp:
Gel dilberim-/kan eyleme 4+4=8’li hece ölçüsü
Seni kandan-/ sakınırım
Doğan aydan / esen yelden
Seni gülden / sakınırım
Âşık Ömer

Hece ölçüsünün on birli kalıbı:
İptida Bağdad’a / sefer olanda 6+5=11’li hece ölçüsü
Atladı hendeği / geçti Genç Osman
Vuruldu sancaktar / kaptı sancağı
İletti, bedene / dikti Genç Osman
Kayıkçı Kul Mustafa

Başka sanat bilmeyiz / karşımızda dururken
Söylenmemiş bir masal / gibi Anadolu’muz 7+7=14’lü hece ölçüsü.
Arkadaş, biz bu yolda/ türküler tuttururken
Sana uğurlar olsun / ayrılıyor yolumuz
Faruk Nafiz Çamlıbel

Duraksız şiir: (Hece ölçüsünün on birli kalıbı):
Bir düşünsen, yarıyı geçti ömrüm 11
Gençlik böyledir işte, gelir gider; 11
Ve kırılır sonra kolun kanadın; 11
Koşarsın pencereden pencereye 11

Cahit Sıtkı Tarancı

Yukarıdaki dörtlüğü oluşturan bütün dizelerdeki hece sayısı 11’dir. Fakat bütün dizelerde duraklar aynı yerde değildir. Kelimeler ortadan bölünemeyeceğine göre bu dörtlüğü duraksız kâbul etmek zorundayız. Bu durumda yukarıdaki şiir hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla ve duraksız olarak yazılmıştır diyebiliriz. Türkçenin Tarihi, Orhun Abideleri, Anlatım Bozuklukları, Cümlenin Öğeleri, Yazım ve Noktalama, Türkoloji Makaleleri, Edebiyat Nedir?, Alfabelerimiz, Atasözleri, Bulmacalar, Edebi Sanatlar, Sınav Soruları, Kpss, Oks, Öss, Bunları Biliyor musunuz?, Özlü Sözler, Güzel Sözler, Türkçe, Edebiyat, Masallar, Destanlar, Astroloji, Roman Özetleri




…İkinci Kaynak…

Şiirde mısralardaki hece sayısının eşit olmasına dayanan ölçüye hece ölçüsü denir. Türkçenin yapısına uygundur. Hecelerin sayısı parmakla sayıldığı için “parmak ölçüsü” adıyla da bilinir. Türkçe”de heceler uzunluk kısalık bakımından hemen hemen aynı değerdedir. Bu yapısal özellik şiirde hece ölçüsünün kolayca kullanılmasına imkân verir. İlk yazılı Türk edebiyatının ürünleri olarak bilinen Göktürk Yazıtları’nda şiir bulunmamasına rağmen şiirsel özellikler taşıyan ve hece ölçüsüne uyan bölümler vardır. Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t Türk eserindeki şiirler de hece ölçüsüyle yazılmışlardır. Türklerin İslamiyet”i kabulünden sonra divan edebiyatı ve aruz ölçüsünün yaygınlaşması hece ölçüsünün yalnızca tekke ve aşık edebiyatına özgü bir olmasına yol açtı.

 

Hece ölçüsünde kalıbı dizelerdeki hecelerin sayısı belirler. Her dizesinde 11 hece bulunan bir şiirin kalıbı “11”li hece ölçüsü” olarak gösterilir. Bir hecenin belli bölümlere ayrılmasına “durgulanma”, bu bölümlerin okuma sırasında hafifçe durularak vurgulanan yerlerine de “durak” denir. Kalıplar 2”liden başlayarak 20”lilere kadar çıkar. Az heceli, yani 2”liden 6”lıya kadar kalıplar tekerleme, atasözü, bilmece gibi ürünlerin şiirsel parçalarında uyum öğesi olarak yer alır. Bu tür kısa kalıpların durakları dizenin sonundadır.

Hece ölçüsünde durakların önemi büyüktür. Bir kalıp en az 2, en çok 5 duraklı olabilir. Bir durakta bulunan hece sayısı ise 1 ile 10 arasında değişir. Hece kalıpları duraklar ve duraklardaki hece sayıları bakımından bölümlenir. Bu kalıplar içinde en çok kullanılanlar 7”li, 8”li, 11”li ve 14”lü olanlardır. 7”li ölçü daha çok mani türünde kullanılmıştır. 8”li kalıp semai, varsağı, destan ve türkülerin ölçüsüdür. 11”li ölçü ise başta koşma ve destan olmak üzere aşık ve tekke edebiyatı şiirlerinde kullanılmıştır. 14”lü hece ölçüsüne ise daha çok tekke şiiri ve çağdaş Türk şiirinde rastlanır.


…Üçüncü Kaynak…

Türkçede heceler uzunluk kısalık bakımından hemen hemen aynı değerdedir. Bu yapısal özellik şiirde hece ölçüsünün kolayca kullanılmasına imkan verir. İlk yazılı Türk edebiyatının ürünleri olarak bilinen Göktürk Yazıtları’nda şiir bulunmamasına rağmen şiirsel özellikler taşıyan ve hece ölçüsüne uyan bölümler vardır. Kaşgarlı Mahmut’un Divanü Lugati’t Türk eserindeki şiirler de hece ölçüsüyle yazılmışlardır. Türklerin İslamiyet’i kabulünden sonra divan edebiyatı ve aruz ölçüsünün yaygınlaşması hece ölçüsünün yalnızca tekke ve aşık edebiyatına özgü bir ölçü olmasına yol açtı.

Hece ölçüsünde kalıbı dizelerdeki hecelerin sayısı belirler. Her dizesinde 11 hece bulunan bir şiirin kalıbı “11’li hece ölçüsü” olarak gösterilir. Bir hecenin belli bölümlere ayrılmasına “durgulanma”, bu bölümlerin okuma sırasında hafifçe durularak vurgulanan yerlerine de “durak” denir. Kalıplar 2’liden başlayarak 20’lilere kadar çıkar. Az heceli, yani 2’liden 6’lıya kadar kalıplar tekerleme, atasözü, bilmece gibi ürünlerin şiirsel parçalarında uyum öğesi olarak yer alır? Bu tür kısa kalıpların durakları dizenin sonundadır.

Hece ölçüsünde durağın önemi büyüktür. Bir kalıp en az 2, en çok 5 duraklı olabilir. Bir durakta bulunan hece sayısı ise 1 ile 10 arasında değişir. Hece kalıpları duraklar ve duraklardaki hece sayıları bakımından bölümlenir. Bu kalıplar içinde en çok kullanılanlar 7’li, 8’li, 11’li ve 14’lü olanlardır. 7’li ölçü daha çok mani türünde kullanılmıştır. 8’li kalıp semai, varsağı, destan ve türkülerin ölçüsüdür. 11’li ölçü ise başta koşma ve destan olmak üzere aşık ve tekke debiyatı şiirlerinde kullanılmıştır. 14’lü hece ölçüsüne ise daha çok tekke şiiri ve çağdaş Türk şiirinde rastlanır.

 

 

|» “Uyak ve Ölçü” Sayfasına Dön! « |

Not:
İçerik, internetten alıntılanarak derlenmiştir…



İle Yorum Yap!
32 Yorum Bulunmaktadır
sanane on Ocak 25th, 2008 at 15:18

yaaa çok güzel ödevimi yaptımm :-)

büşra on Mart 10th, 2008 at 12:58

Çok güzelmiş ben de okul ödevimi yaptım hem de hazırlıklı olarak gittim.

boşwer on Mart 12th, 2008 at 16:41

Bu siteyi çok beğendim süper bir şey her şey var herkeze tavsiye ediyorum ben şahsen

ayse on Mart 22nd, 2008 at 15:13

dönem ödevi için biraz daha ayrıntı istiyorum lütfen…

bilmem on Nisan 10th, 2008 at 17:51

çoookkk güzelmiş… bu çok işime yaradı

fatih on Eylül 21st, 2008 at 16:52

Yaa ne güzel site yaa. Çok işime yaradı kim yaptıysa sağ olsun.

MeLiKe on Kasım 29th, 2008 at 13:28

Sitenizi çok beğendim. Emeği geçen herkese teşekkür ederim. Sayenizde ödevimi yaptım.

fırat on Ocak 7th, 2009 at 19:46

Gerçekten çok güzel bir site.Emeği geçenlerin ellerine sağlık…

ecE on Eylül 30th, 2009 at 15:33

Ödev için çok yardımcı oldunuz teşekkürler.

Cansu… on Ekim 12th, 2009 at 16:04

Bence çok güzel bir site herkese tavsiye ediyorum.Ayrıca teşekkürler…

bilgesu on Ekim 14th, 2009 at 18:43

ÇOK sağolun ödevim için çok yardımcı oldu.

şeval on Kasım 2nd, 2009 at 11:42

Bu siteyi çok beğendim,gerçekten işe yarar bilgiler var.

emre on Kasım 7th, 2009 at 15:23

cokk guzel olmuş sınava hazırlanıyorum bu sayede

lazım deil on Kasım 8th, 2009 at 15:01

lele

ahsen on Kasım 16th, 2009 at 18:13

Evet çok güzel bir site sınavlarım için çok yardımcı olmakta site kurucusuna çok teşekkürler!!!

tuğçe on Kasım 18th, 2009 at 15:42

çok güzel bir site ödevimi yaptım her kese tavsiyem bu siteye girinnnnnnnnnnn (h)

nihat on Aralık 6th, 2009 at 18:32

bende ödevimi yaptım her zaman ki gibi

gizli prens on Mart 21st, 2010 at 22:35

gerçekten de siteniz tek kelimeyle harika.çok teşekür ederim bu bilgiler için.

gizli prens on Mart 21st, 2010 at 22:37

harika.

doğan on Ağustos 5th, 2010 at 23:52

Yapanların eline sağlık çok güzel olmuş.

scott on Ekim 30th, 2010 at 12:51

Gerçekten çok güzel bir site,sayenizde yazılıma rahatça çalışıyorum ve tüm ayrıntısına kadar öğreniyorum, teşekkür ediyorum. :):)

asya on Kasım 3rd, 2010 at 20:16

Sitenizi çok beğendim ve tabi yazıyıda. Ancak şunu anlayamadım alt tarafı yorum yapıyoruz kasmaya gerek yok…

Selçuk on Kasım 25th, 2010 at 23:11

Bu siteyi gerçekten çok beğendim emeğinize sağlık bütün ödevlerim bu site sayesinde cok kolay bir şekilde bitti.

TuuChe * on Aralık 12th, 2010 at 13:31

Siteniz gerçekden çok güzell . Çok beğendim . Emeği geçen herkeze teşekkürler *

ismet on Kasım 3rd, 2011 at 22:08

Emeğinize sağlık iyi iş çıkarmışsınız.

sena on Aralık 14th, 2011 at 21:54

çok beğendim herkeze tavsiyem yarın sınavım var işşallah yüksek not alırım. Dualarınız benimle olsun :)

Zeynep Arıcı on Mart 8th, 2012 at 13:46

Gerçekten yardımcı oldu. Teşekkürler.

mehmet on Kasım 7th, 2012 at 22:05

Selamın Aleyküm arkadaşlar. Admin saol çok yararlı oldu.

Ada :))))) on Ocak 15th, 2013 at 19:13

Güzel bi site fakat yorum yapmaya gerek yok bence ama yinede çok güzel. saol admin..

gizemli bela on Haziran 7th, 2013 at 09:59

Admin çok teşekkür ederim yarın sınavım var dualarınızı bekliyorum

buse on Aralık 10th, 2013 at 20:33

çok güzel bir site herşey ayrıntısıyla yazılı herkes adına çok ama çoooook teşekkürler

Ad Soyad on Eylül 22nd, 2014 at 21:24

çok teşekkürler

Yazı Detayı
  • Yazının Bağlantısı: Hece Ölçüsü
  • Yazının Kategorisi: Edebiyat, Ölçü ve Uyak (Vezin ve Kafiye)
  • Yazar:
  • Eklenme Tarihi: 14 Aralık 2007
  • Bu yazıya yapılan yorumları RSS kaynağı ile takibe alın.
  • Bu yazıya kendi sayfanızdan geri izleme yapın.
  • Diğer kaynaklarda arayın:
  • Etiketler:, , , , , , , , , , ,